ԶՐՈՅՑ` ՄԻ՛ՇՏ ԵՐԻ­ՏԱ­ՍԱՐԴ ՀԻՆԳ ՀԵ­ՐՈՍ­ՆԵ­ՐՈՒՆ ՀԵՏ

0 0
Read Time:24 Minute, 36 Second

 

Lisbon 5 k  Ս. ՄԱՀ­ՍԷ­ՐԷՃ­ԵԱՆ

“Մենք ձեզ եր­բեք չենք մո­ռա­նայ

Ու միշտ կը յի­շենք…“

 

Լիզ­պո­նի Հին­գին հե­րոս­նե­րուն սխրա­լի նա­հա­տա­կու­թեան 30-րդ տա­րե­դար­ձը կը մօ­տե­նայ:

Չեմ սպա­սեր Յու­լիս 27-ին, երբ սո­վո­րա­բար անոնց յու­շա­կո­թո­ղին շուրջ կը հա­ւաք­ուինք հե­ռա­կայ կամ մօ­տա­կայ կար­գով, կը յի­շենք, կը յի­շա­տա­կենք, կը յի­շեց­նենք ու կը վե­րա­նո­րո­գենք ուխ­տը:

Կը նա­խընտ­րեմ տա­րե­դար­ձէն քա­նի մը օր առաջ, ա՛յ­սօր, ա՛յս երե­կոյ, արե­ւա­մու­տէն ետք, եր­թալ ուխ­տա­վայր, Պուրճ Հա­մու­տի Ազ­գա­յին գե­րեզ­մա­նա­տան ծա­նօթ ան­կիւնը, նստիլ Անոնց շի­րիմ-յու­շար­ձա­նին առ­ջեւ, առան­ձինն խորհր­դա­ծել անոնց ոգե­ղէն ըն­կե­րակ­ցու­թեան շու­քին:

Մտա­ծում­նե­րուս հետ երե­ւա­կա­յու­թիւնս անշ­շուկ կը սա­ւառ­նի դէ­պի հոն` Պուրճ Հա­մու­տի ուխ­տա­վայ­րը: Կը նստիմ կող­քի գե­րեզ­մա­նա­քա­րին վրայ: 30 տա­րի­ներ առաջ,  Յու­լի­ս 15-ին, տա­կա­ւին ո՛չ ոք գի­տէր, թէ քա­նի մը օր ետք` Յու­լի­ս 27-ը, Խան­սո­րի պատ­մա­կան սխրան­քի տա­րե­դար­ձէն եր­կու օր ետք, մեր պատ­մու­թեան մէջ պի­տի ար­ձա­նագր­ուէր մեր ժա­մա­նակ­նե­րո՛ւ ար­դա­րա­տեն­չու­թեան նո­րա­գոյն սխրան­քը, իբ­րեւ թա­գադ­րում` ու­ժա­կան պայ­քա­րի նո­րա­գոյն շղթա­յին, որ, ինք­նին, պի­տի վե­րած­ուէր մեր հե­րո­սա­կան անց­եա­լը ներ­կա­յին ու ապա­գա­յին կամր­ջող փայ­լուն օղա­կի մը…

Ամառ­նա­յին տաք ու խո­նաւ երե­կոյ է, սա­կայն արե­ւա­մու­տի սա պա­հուն, թե­թեւ զե­փիւռ մը կը տա­րած­ուի գե­րեզ­մա­նա­տան վրայ, պտոյտ կ՛ընէ տա­պա­նա­քա­րե­րուն չորս բո­լո­րը, կը գգուէ բար­ձա­հա­սակ ծա­ռե­րը, որոնց ամէ­նէն բարձ­րա­դիր ճիւ­ղե­րը նա­զան­քով կ՛օրօր­ուին զե­փիւ­ռին շո­յան­քին հետ, կը ճօ­ճին գի­նով­ցած: Կի­սա­մու­թը կը տա­րած­ուի դան­դա­ղօ­րէն, ծա­ռե­րու հե­զաճ­կուն պա­րին տա­լով մարդ­կա­յին շար­ժում­նե­րու շպար մը:

Պա­հը չէ սա­ռած. ժա­մը կը թռչի: Խա­ւա­րը ար­դէն տի­րա­պե­տող դար­ձած է ու կը յու­շէ, որ հոս հաս­նե­լէ ետք, պէտք էր քա­նի մը մոմ վա­ռէի յու­շա­կո­թո­ղին, հոն` ուր Հա­յաս­տա­նի քար­տէ­սը կը բազ­մի իր պատ­մա­կան տա­րածք­նե­րուն հմայ­քով, իրա­գոր­ծե­լի տեն­չե­րու պատ­գա­մով, հինգ հե­րոս­նե­րուն նա­հա­տա­կու­թիւնը իմաս­տա­ւո­րե­լով…

Հինգ մո­մեր կ՛ամ­րաց­նեմ յու­շա­կո­թո­ղի պատ­ուան­դա­նին ու պահ մը կը մնամ գլխա­հակ, մտա­բե­րե­լով այն ման­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րը, որոնք 30 տա­րի առաջ, Յու­լիս 27, 1983ի յետ­մի­ջօ­րէ­էն սկսեալ, մամ­լոյ աղ­բիւր­նե­րու կող­մէ սկսան վա­ռօ­դի նման տա­րած­ուիլ աշ­խար­հով մէկ. Լիզ­պո­նի թրքա­կան դես­պա­նա­տան մէջ պայ­թող ռում­բե­րը ստեղ­ծե­ցին ահեղ երկ­րա­շար­ժի մը ցնցու­մին ազ­դե­ցու­թիւնը`  թէ՛  աշ­խար­հին, թէ՛ ցե­ղաս­պան Թուրք­իոյ եւ թէ մեր` հա­յու­թեան կեան­քին մէջ: Կը յի­շեմ, թէ ինչ­պէ՛ս, նոյն երե­կոյ­եան իսկ, պատ­կե­րաս­փիւ­ռի կա­յան­ներ ամ­բողջ աշ­խար­հին ծա­նու­ցե­ցին, որ Հայ­կա­կան Յե­ղա­փո­խա­կան Բա­նա­կի ան­դամ հինգ երի­տա­սարդ­ներ,  աշ­խար­հաս­փիւռ հա­յու­թեան բա­բա­խող սիր­տէն` Լի­բա­նա­նէն թռչե­լով, անձ­նաս­պա­նա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն մը կա­տա­րած էին Փոր­թու­գա­լի թրքա­կան դես­պա­նա­տան դէմ, նա­հա­տա­կու­թեան գնով աշ­խար­հին յի­շե­ցում­ներ կա­տա­րած էին հա­յու­թեան ան­սա­կար­կե­լի իրա­ւունք­նե­րուն մա­սին, հինգ նոր քուէ աւել­ցու­ցած` ի նպաստ “մահ իմաց­եալ ան­մա­հու­թիւն է“ պատ­մա­կան խօս­քին տակ…: Աշ­խար­հը շա­բաթ­ներ շա­րու­նակ ապ­րած էր առա­ջին երկ­րա­շար­ժին յետ-ցնցում­նե­րը: Յե­տոյ` նա­հա­տակ­ուած հե­րոս­նե­րուն աճիւն­նե­րը վե­րա­դար­ձած էին Լի­բա­նան, զի­րենք ծնող ու պայ­քա­րի մէջ դարբ­նող ծննդա­վայ­րը, որ այդ օրե­րուն կը տուայ­տէր արիւ­նա­լի դէպ­քե­րու մոր­մո­քին մէջ: Ան­տե­սե­լով օր­ուան տա­րա­պայ­ման վի­ճակ­նե­րը, հա­յու­թիւնը, իր պա­տանի­ով, երի­տա­սար­դով ու տա­րե­ցով, իբ­րեւ բարձ­րա­ճա­կատ յու­ղար­կա­ւոր ու առա­ջին ուխ­տա­պահ` կ՛ուղղ­ուէր Պուրճ Հա­մու­տի գե­րեզ­մա­նա­տան այս ան­կիւնը, զոր, առանց բա­ռեր գոր­ծա­ծե­լու` կը հռչա­կէր նոր ժա­մա­նակ­նե­րու նո­րա­գոյն ուխ­տա­վայր…: Տա­կա­ւին, քա­նի մը տա­րի ետք, Ար­ցա­խի պայ­քա­րին պայ­թու­մի նա­խօր­եա­կին, տե­սա­ե­րիզ մը կը հաս­նէր հա­յու­թեան ձեռ­քը. հինգ նա­հա­տակ­նե­րուն ան­կորն­չե­լի կտակն էր այդ երի­զը. սեն­եա­կիս մե­նու­թեան մէջ, գի­շեր մը լուսց­ու­ցեր էի հա­մեստ մի­ջոց­նե­րով ար­ձա­նագր­ուած եւ ան­նա­խըն­թաց մա­սուն­քի մը ար­ժէ­քը ու­նե­ցող երի­զը կրկին ու կրկին դի­տե­լով-մտիկ ընե­լով. պաս­տա­ռէն` Սի­մո­նը, Վա­չէն, Սա­գոն, Սեդ­րակն ու Արան, պար­զու­նակ բայց ահեղ ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րով, իրենց սիր­տե­րէն ու կամ­քէն ժայթ­քող խորհր­դա­ծու­թիւն­նե­րով, անջն­ջե­լի պատ­գամ մը կը կտա­կէ­ին ապ­րող սե­րունդ­նե­րուս` երէ­ցին, երի­տա­սար­դին, պա­տանի­ին ու պար­մա­նուհի­ին, հայ­րե­րուն, մայ­րե­րուն, քոյ­րե­րուն եղ­բայր­նե­րուն, ըն­կեր­նե­րուն, քա­ղա­քա­կան ու պե­տա­կան այ­րե­րուն, պայ­քա­րի ու­ղե­կից­նե­րուն, փաս­տացի­օ­րէն ստո­րագ­րե­լով իրենց մշտա­կան ներ­կա­յու­թիւնը մեր մէջ, պայ­քա­րի ճամ­բուն վրայ` մեր ու իրե­րա­յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րու կող­քին:

Ու ան­կէ ետք, մեր պատ­մու­թիւնը կը թա­ւա­լէր նոր իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րով, Պուրճ Հա­մու­տի գե­րեզ­մա­նա­տան այս ան­կիւ­նէն` ամէն տա­րի 27 Յու­լի­սին ուխ­տին հա­ւա­տար­մու­թեան ու վե­րա­նորոգ­ման նոր ար­ձա­գանգ մը կ՛ալի­քա­ւոր­ուէր դէ­պի հա­յաշ­խա­հի չորս ծա­գե­րը…

***

 

Յան­կարծ… գե­րեզ­մա­նա­տան մուտ­քի կող­մը գտնուող սա­ղարթ­նե­րուն արան­քէն մարդ­կա­յին ստուեր­ներ կը մարմ­նա­ւոր­ուին դան­դա­ղօ­րէն, ձեւ-կեր­պա­րանք կը հագ­ուին: Մէկ… եր­կու… երեք… չորս… հինգ երի­տա­սարդ­ներ մու­թին մէ­ջէն սա­հան­քով կը մօ­տե­նան ու կը նստին շուրջ բո­լորս: Իրե՛նք են` Սի­մո­նը, Վա­չէն, Սա­գոն, Սեդ­րակն ու Արան: Պա­հած են երի­տա­սար­դա­կան ա՛յն պատ­կե­րը, ինչ­պէս որ էին 30 տա­րի առաջ, Յու­լիս­եան ա՛յդ օրը: Երի­ցա­գոյ­նը չէ բո­լո­րած 25 տա­րի­քը: Մնա­ցած են ու կը մնան երի­տա­սարդ, որովհե­տեւ հե­րոս­նե­րը, նա­հա­տակ­նե­րը տա­րիք չեն ճանչ­նար: Յաղ­թա­կան հպար­տանք մը կը ճա­ռա­գայ­թէ անոնց ճա­կատ­նե­րուն վրայ, ամ­բող­ջաց­նե­լով շրթունք­նե­րէն ծա­գող ժպիտ­նե­րը. հե­րար­ձակ են, ինչ­պէս սխրա­լի Գոր­ծին օրը. մո­մէն իրենց ճա­կատ­նե­րուն հաս­նող շո­ղե­րը պահ մը կը մատ­նա­հա­րեն անոնց մա­զե­րը, կ՛ար­տա­ցո­լան վա­հագ­նա­ցող աչ­քե­րուն խոր­քէն:

Ին­ծի ակ­նա­ծանք պար­տադ­րող լռու­թիւնը կը շա­րու­նակ­ուի պահ մը. շու­տով զրոյ­ցի կը բռնուիմ անոնց ակ­նարկ­նե­րուն հետ, աչ­քերս կ՛ոս­տոս­տեն զոյգ-զոյգ աչ­քե­րուն: Մտա­պատ­կե­րիս մէջ կ՛ուր­ուագծ­ուին լուս­դա­խող նկար­նե­րը հին ու նոր բազ­մա­թիւ ֆե­տա­յի­նե­րու եւ նա­հա­տակ­նե­րու, Արեւմտ­եան Հա­յաս­տա­նի Գէ­որգ Չա­ւու­շէն ու Աղ­բիւր Սե­րո­բէն մին­չեւ Ար­ցա­խի Տուշ­մանն ու Բե­կո­րը, որոնք նո՛յն­պէս երի­տա­սարդ մնա­ցած են միշտ: Կը սպա­սեմ, որ իրե՛նք ըլ­լան լռու­թիւնը խզո­ղը, ինչ­պէս որ 30 տա­րի առաջ, իրենց խո­յան­քը խզած ու խոր­տա­կած էր մեր ան­տես­ուած իրա­ւունք­նե­րուն շուրջ աշ­խար­հի ան­տար­բե­րու­թեան հիւ­սած պա­տը, Պեր­լի­նի “Ամօ­թի Պատ“ին փլու­զու­մէն շա՜տ առաջ…:

Սպա­սումս եր­կար չի տե­ւեր. Լիզ­պո­նի Տղա­քը կը խօ­սին հեր­թով, հան­դարտ ու տի­րա­կան ձայ­նով: Կ՛ար­տա­յայտ­ուին տե­սա­ե­րի­զին մէջ իրենց ար­ձա­նագ­րած խօս­քե­րուն պար­զու­նակ ու հա­ղոր­դա­կան ոճով, սա­կայն շու­տով կ՛անդ­րա­դառ­նամ, թէ ժա­մա­նա­կը որ­քա՜ն հա­սուն­ցու­ցած է այս տղա­քը, անոնց ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րուն նե­րար­կած է յա­ւել­եալ խորք ու տա­րածք: Կը փոր­ձեմ բառ չկորսնց­նել իրենց ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րէն:

***

 

Վա­չէն է զրոյ­ցը բա­ցո­ղը.- “Ահա դարձ­եալ յի­շա­տա­կի օրը կը մօ­տե­նայ: Մի՛ կար­ծէք, որ միայն դուք, մնա­ցող­ներդ կը յի­շէք Լիզ­պո­նի Դէպ­քը: Մե՛նք ալ կը յի­շենք, եւ` ամե­նայն ման­րա­մաս­նու­թեամբ. ամէն օր այս­պէս, քով քո­վի կու գանք եւ վե­րա­քա­ղը կ՛ընենք բո­լոր ման­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րուն, ծրագ­րու­մէն մին­չեւ յար­ձա­կում եւ ռում­բե­րու որոտ…: Մեր շուրջ բո­լո­րը կ՛ըլ­լան Բաբ­գէն Սիւ­նին, Արամ Մա­նուկ­եանն ու բազ­մա­թիւ հե­րոս­ներ, որոնց հան­դէպ պաշ­տա­մունք ու­նէ­ին մեր ֆի­զի­քա­կան կեն­դա­նու­թեան, ու հի­մա կը վա­յե­լենք անոնց մտեր­մու­թիւնը, դար­ձած ենք հա­րա­զատ­ներ: Ամէն տա­րի, մեր բո­լոր նա­հա­տակ հե­րոս­նե­րուն հետ կը վե­րապ­րինք Լիզ­պո­նի, ինչ­պէս որ կը վե­րապ­րինք մեր պատ­մու­թիւնը դրոշ­մող իւ­րա­քան­չիւր հե­րո­սա­մար­տի ու հե­րո­սա­կան արար­քի յի­շա­տա­կը, վստահ ըլ­լա­լով, որ այդ սխրա­գոր­ծու­թիւն­նե­րը կը վե­րապ­րին իւ­րա­քան­չիւր հա­յու, իւ­րա­քան­չիւր հայ երի­տա­սար­դի՛ հոգի­ին, էու­թեան մէջ“:

Սի­մոնն է.- “Մեր արար­քը պարզ մար­դաս­պա­նա­կան արարք չէր. չէ­ինք յար­ձա­կած ու դես­պա­նա­տու­նը գրա­ւած` ինք­նան­պա­տակ սպա­նու­թիւն գոր­ծե­լու կամ վրէժխնդ­րա­կան նկա­տում­նե­րով. մեր առած քայ­լը վսեմ ահա­բեկ­չու­թիւն էր, քա­ղա­քա­կա՛ն արարք, որով­հե­տեւ իրա­ւուն­քի պաշտ­պա­նու­թեան բազ­մա­թիւ մի­ջոց­նե­րէն` ամէ­նէն ազ­դուն է քա­ղա­քա­կան ահա­բեկ­չու­թիւնը: Եթէ մեր նա­խա­տե­սու­թիւն­նե­րը իրա­կա­նա­նա­յին, մարդ­կա­յին զո­հեր չէ­ին ար­ձա­նագր­ուեր, մենք ալ չէ­ինք հաս­ներ նա­հա­տա­կու­թեան հանգր­ուա­նին, որով­հե­տեւ…“

Սա­գոն կը շա­րու­նա­կէ` Սի­մո­նին խօս­քը կտրե­լով.- “…Նա­հա­տա­կու­թիւնը մեր հա­շիւ­նե­րուն մէջ կար, բայց անի­կա վեր­ջին ու գե­րա­գոյն մի­ջոցն էր, ու մենք հար­կադր­ուե­ցանք ետ չկանգ­նե­լու այդ քայ­լէն: Բա­ցէք պատ­մու­թեան էջե­րը. բո­լոր ժո­ղո­վուրդ­նե­րուն մօտ ալ պի­տի գտնէք մե­զի նման “խեն­թեր“, որոնց հան­դէպ պաշ­տա­մունք ու­նին զի­րենք ծնող ժո­ղո­վուրդ­նե­րը, զա­նոնք ոտ­նա­կո­խել կը փոր­ձեն միայն անոնց թշնա­մի­նե­րը“:

Արան կը շա­րու­նա­կէ ըն­կեր­նե­րուն խո­հերն ու պատ­գամ­նե­րը.- “Մեր երի­տա­սարդ­նե­րը պէտք չէ մոռ­նան, պէտք է սոր­վին ու վեր­յի­շեն, թէ մեր պայ­քա­րը ի՛նչ փո­թո­րիկ­նե­րէ կ՛անց­նէր 30 տա­րի կամ աւե­լի առաջ: Մեզ­մէ առաջ, բազ­մա­թիւ հայ երի­տա­սարդ­ներ վեր­ցու­ցած էին այն դրօ­շը, որ անց­եա­լին ծա­ծա­նած էր Թեհ­լիր­եան­նե­րու, Շի­րակ­եան­նե­րու, Թոր­լաք­եան­նե­րու եւ սերն­դա­կից­նե­րուն բա­զուկ­նե­րով, եւ սա­կայն ատեն մը տժգու­նած էր աշ­խար­հի ստեղ­ծած դա­ւա­դիր ու շին­ծու մո­ռա­ցու­թեան դի­մաց…“

Սեդ­րա­կը մէջ կ՛իյ­նայ.- “Մեր նպա­տակն էր աշ­խար­հին, նա­՛եւ մեր հայ­րե­նա­կից­նե­րուն յի­շեց­նել, որ եթէ իրա­ւուն­քի հա­մար պայ­քար ու­նիս, քա­ղա­քա­կան ու դիւա­նա­գի­տա­կան մի­ջոց­նե­րու կող­քին, անհ­րա­ժեշտ է նա­եւ եր­բեմն բա­զուկդ եւ բռունցքդ գոր­ծա­ծել, որով­հե­տեւ այ­սօր­ուան աշ­խար­հին հետ դժբախ­տա­բար կա­րե­լի չէ խօ­սիլ միայն քա­ղա­քա­կիրթ լե­զուով: Ցե­ղաս­պանն ու գոր­ծա­կից­նե­րը եր­բեմն պէտք է հա­յուն բա­զու­կի ու­ժի՛ն ալ հա­մը առ­նեն…“:

Սա­գոն է դարձ­եալ.- “Մենք նոր ճամ­բայ չբա­ցինք, այլ անց­եա­լի հե­րո­սա­կան ճամ­բան վե­րա­կանգ­նե­ցինք: Այս ճամ­բան բաց­ուած էր հայ թէ ոչ հայ ար­դա­րա­տենչ­նե­րու կող­մէ: Ըսինք, որ մեր արար­քը օրի­նակ պի­տի ծա­ռա­յէ մեր հա­սա­կա­կից­նե­րուն, յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րուն: Ատի­կա չէր նշա­նա­կեր, որ մեր բո­լոր երի­տա­սարդ­նե­րը անձ­նաս­պա­նա­կան նման արարք­ներ պի­տի գոր­ծէ­ին ամէն օր, այլ մեր կտակն էր անձ­նա­զո­հու­թիւն, հայ­րե­նի­քի ու մեր Դա­տին հա­մար ամ­բող­ջա­կան նուի­րո՛ւմ ներշն­չել մեր ժո­ղո­վուր­դին ու յա­ջոր­դող սե­րունդ­նե­րուն“:

Սի­մո­նը կը շա­րու­նա­կէ.- “Մենք ձեզ­մէ` մեր ժո­ղո­վուր­դէն ու հայ­րե­նի­քէն, հա­յու­թեան պայ­քա­րէն վերջ­նա­կա­նա­պէս չբաժն­ուե­ցանք Յու­լիս 27, 1983ին, այլ կը շա­րու­նա­կենք մնալ ձե­զի հետ, մեր հայ­րե­նի­քին հետ, կ՛ու­զենք պայ­քա­րի  հո­գին ամուր պա­հել այ­սօր­ուան ու վաղ­ուան երի­տա­սարդ­նե­րուն մէջ“:

Վա­չէն կ՛աւելց­նէ.- “Մենք մեր ժո­ղո­վուր­դին հետ էինք ու կը մնանք Հա­յաս­տա­նի վե­րան­կա­խաց­ման օրե­րէն ի վեր. Ար­ցա­խի Պայ­քա­րի օրե­րուն` բաժ­նե­կից եղանք մեր տղոց յաղ­թա­նակ­նե­րուն, ցա­ւե­ցանք նա­հանջ­նե­րուն ու կո­րուստ­նե­րուն հա­մար. ամէ­նէն ցա­ւա­լին` հո­ղե­րու կո­րուստն էր, Գե­տա­շէնն ու Շա­հում­եա­նը: Սա­կայն մեր հպար­տու­թիւնը ձե­րի­նին չափ էր, երբ տե­սանք, վկայ դար­ձանք, որ քա­նի՜-քա­նի երի­տա­սարդ­ներ քա­լե­ցին անձ­նա­զո­հու­թեան ու հայ­րե­նի­քի պաշտ­պա­նու­թեան դրօ­շին տակ, բարձր պա­հե­ցին յաղ­թա­նա­կի դրօ­շը, կրկնե­ցին Սար­դա­րա­պա­տի, Բաշ Ապա­րա­նի, Վա­նի, Ուր­ֆա­յի եւ միւս հե­րո­սա­մարտ­նե­րուն խո­յան­քը, կո­րուստ­նե­րուն ու նա­հա­տակ­նե­րուն դի­մաց, յաղ­թա­նակ­ներ ու նուա­ճում­ներ ար­ձա­նագ­րե­ցին մեր ապ­րող պատ­մու­թեան մէջ, լայն­ցու­ցին պայ­քա­րի ճամ­բան. մեր այս փոքր յու­շա­կո­թո­ղին դի­մաց, Երե­ւա­նի մօ­տա­կայ Եռաբ­լու­րը դար­ձաւ ակ­նա­կուռ, զար­դար­ուե­ցաւ բազմա­թիւ տա­պա­նա­քա­րե­րով, որ­պէս­զի նա­հա­տակ­նե­րու արիւ­նէն ծլած սեր­մե­րը տա­րած­ուին ու ծաղ­կա­զար­դեն հայ­րե­նի հո­ղը, ծա­ռա­յեն իբ­րեւ նոր յաղ­թա­նակ­նե­րու առաջ­նոր­դող փա­րոս­ներ“:

Կը մտա­ծեմ. հարց­նե՞մ թէ չհարց­նեմ. սա­կայն հե­տաքրք­րու­թիւնս ի վեր­ջոյ կը յաղ­թա­նա­կէ ու իրենց խօս­քե­րը պահ մը կ՛ընդ­մի­ջեմ քիչ մը տա­փակ հնչող հար­ցու­մով մը.- “Սի­րե­լի տղաք. ձեր նա­հա­տա­կու­թե­նէն ու զո­հա­բե­րու­մէն ետք, եղան ու կան մար­դիկ, որոնք կը մտա­ծեն, որ պէտք չու­նէ­իք ձեր կեան­քե­րը զո­հե­լու. այս դա­րուն, այ­լեւս գե­րա­գոյն զո­հա­բե­րու­թիւնն ու անձ­նաս­պա­նու­թեան գնով նա­հա­տա­կու­թիւնը այն ար­ժէ­քը չեն ներ­կա­յաց­ներ, ինչ որ էին հին-հին դա­րե­րուն, երբ մեր նա­խա­հայ­րերն ու աշ­խար­հի տար­բեր ժո­ղո­վուրդ­ներ ու­նէ­ին տար­բեր մտա­ծե­լա­կերպ…: Մին­չեւ իսկ Հա­յաս­տա­նի մէջ կան մար­դիկ, որ ձեր արար­քը կը փոր­ձեն դի­տել աշ­խար­հի այ­սօր­ուան ըմբռ­նում­նե­րով` բա­ցա­սա­կան արարք­նե­րու, ոճ­րա­յին ահա­բեկ­չու­թեան ակ­նո­ցով…“

Արան չի թո­ղուր, որ շա­րու­նա­կեմ.- “Անոնք, որ մեր նա­հա­տա­կու­թիւնը կը նկա­տեն աւե­լորդ ու ան­տե­ղի, անոնք, որ այ­սօր­ուան աշ­խար­հի մի­ա­կա­նի ու ձա­խա­ւեր տրա­մա­բա­նու­թեամբ, վսեմ ահա­բեկ­չու­թիւնը խե­ղա­թիւ­րող արարք­նե­րու դի­տան­կիւ­նէն կը մեկ­նա­բա­նեն մեր զո­հա­բե­րու­մը, պէտք է ըն­դու­նին, որ ո՛չ մեր, ո՛չ ալ աշ­խար­հի պատ­մու­թեան ծա­նօթ են, չեն հասկ­նար, թէ իս­կա­կան պայ­քար ի՛նչ կը նշա­նա­կէ…“

Սեդ­րա­կը կը շա­րու­նա­կէ.- “Եթէ մեր նա­հա­տա­կու­թիւնը անի­մաստ ու ան­տե­ղի էր, կը նշա­նա­կէ, որ մեր հո­ղին ու տար­րա­կան իրա­ւունք­նե­րուն պահ­պան­ման հա­մար բո­լոր պայ­քա­րող­նե­րը անի­մաստ բա­ներ ըրած են: Կը նշա­նա­կէ, որ մեր ֆե­տա­յի­նե­րը անի­մաստ կեր­պով զո­հած են իրենց կեան­քե­րը, կը նշա­նա­կէ, որ Ար­ցա­խի Պայ­քա­րին մէջ ին­կող­նե­րը նա­հա­տակ­ուած են անի­մաստ կեր­պով, մինչ­դեռ, դուք այ­սօր կը տես­նէք, թէ Ար­ցա­խը ինչ­պէ՛ս կը շնչէ ազատ, ինչ­պէ՛ս վե­րամ­ի­ա­ցած է իր հա­րա­զատ հայ­րե­նի­քին ու ժո­ղո­վուր­դին: Այդ բո­լո­րը կա­րե­լի պի­տի ըլ­լա՞ր առանց պաշտ­պա­նա­կան պայ­քա­րի, առանց նա­հա­տակ­նե­րուն…“

Սի­մո­նը կ՛ամ­բող­ջաց­նէ այս միտ­քը.- “Սի­րե­լիս. մեր իրա­կան պայ­քա­րի բո­լոր հանգր­ուան­նե­րուն ալ եղած են նման պար­տուո­ղա­կան մօ­տե­ցում ու­նե­ցող­ներ. Վար­դան Մա­մի­կոն­եա­նէն առաջ եւ ան­կէ դա­րեր վերջ, 19-րդ դա­րու մեր ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի շղթա­յա­զերծ­ման օրե­րո՛ւն ալ եղած են նման “իմաս­տուն“ քա­ղա­քա­գէտ­ներ, դիւա­նա­գէտ­ներ, որոնք մտա­ծած են, որ կա­րե­լի է թուրք թշնա­մին ողո­քել, մեծ ու փոքր, բայց մի՛շտ հե­տե­ւո­ղա­կան զի­ջում­նե­րով անոր հետ լե­զու գտնել, զայն տար­հա­մո­զել, թէ պէտք է հրա­ժա­րի հա­յու­թեան հայ­րե­նի­քը խլե­լու, հա­յերս ջար­դե­լու եւ մեզ ամէն տե­սա­կի բռնա­բա­րու­մի են­թար­կե­լու իր նա­խա­մար­դու մո­լուց­քէն: Ու­ժա­կան պայ­քա­րի ընտ­րան­քը մենք` հա­յերս, ու մե­զի պէս շատ մը իրա­ւա­զուրկ ժո­ղո­վուրդ­ներ ձեռք չենք առած քմա­հա­ճոյ­քի հա­մար, այլ հոն հա­սած ենք, երբ այ­լեւս ու­րիշ ձեւ չէ մնա­ցած, բո­լոր խա­ղաղ մի­ջոց­նե­րը սպա­ռած են. մեր բա­նաս­տեղ­ծին հետ մենք ալ եր­գած ենք.- “Երբ չի մնում ելք ու ճար/խեն­թերն են գտնում հնար…“: Բա­նաս­տեղծ­ներն ու Խրիմ­եան Հայ­րիկ­նե­րը ամէն օր մե­զի հետ են, չեն պառ­կած իրենց գե­րեզ­ման­նե­րուն մէջ, պատ­րաստ են լու­սա­ւո­րե­լու եւ առաջ­նոր­դե­լու մեր ու­ղին, պայ­մա­նաւ, որ տես­նող­ներ ու լսող­ներ չպակ­սին, նո­րեր գան մի­ա­նա­լու Խա­չա­տուր Աբով­եա­նի օրե­րուն ու ան­կէ ալ առաջ հու­նա­ւոր­ուած պայ­քա­րի ուղի­ին: Գե­րա­գոյն զո­հա­բե­րու­թեան արարք­նե­րը քննա­դա­տող­նե­րը շատ ալ տար­բեր չեն մեր թշնամի­ին մտա­ծե­լա­կեր­պէն, կ՛ար­ձա­գան­գեն թշնամի­ին մեկ­նա­բա­նու­թիւն­նե­րուն, որոնց­մէ միայն թշնա­մի՛ն շահ ու­նի“:

Սա­գոն կը խօ­սի աւե­լի՛ խո­հա­կան ու բա­րի ժպի­տով մը.- “Մենք կը տես­նենք, որ հա­յու­թեան մէջ պա­տաս­խա­նա­տու դիր­քեր գրա­ւող­նե՛ր ան­գամ այ­սօր կը փոր­ձեն աժան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն խա­ղալ, ան­տե­սել մեր իրա­կա՛ն պատ­մու­թե­նէն մե­զի հա­սած ան­վի­ճե­լի դա­սե­րը: Ըն­կերս քիչ առաջ ըսաւ, որ մեր ու նման­նե­րու արարք­նե­րը պա­րապ բան նկա­տող­նե­րը չեն գի­տեր մեր պատ­մու­թիւնը, չեն հասկ­ցած մեր պատ­մու­թեան, մշա­կոյ­թին ու հա­յու էու­թեան իմաս­տը: Ես ալ աւելց­նեմ. եթէ մեր հայ­րե­նիքն ու իրա­ւունք­նե­րը պի­տի պահ­պա­նենք, մեր գրաւ­եալ հո­ղե­րուն ու սա­կար­կու­թիւն չճանչ­ցող իրա­ւուն­քե­րուն տի­րու­թիւն պի­տի ընենք, պի­տի հաս­նինք Սրբա­զան Լե­րան գա­գա­թին, նման ծուռ եւ տգէտ հա­շիւ­նե­րու հետ գործ չու­նինք, անոնք ապա­գայ չեն խոս­տա­նար. այս­պէս մտա­ծող­ներ շու­տով պի­տի աւլ­ուին մեր կեան­քի էջե­րէն, մեր երի­տա­սար­դու­թիւնը ի՛նք պի­տի վե­րա­կանգ­նէ ազ­գա­յին գի­տակ­ցու­թիւնը, զայն պի­տի տա­րա­ծէ ապ­րող սե­րունդ­նե­րուն միտ­քե­րուն եւ հո­գի­նե­րուն մէջ, մեր ու նման­նե­րու արարք­նե­րէն բխող պատ­գամ­նե­րը պի­տի ողո­ղեն ամէ՛ն մէկ հա­յու հո­գին, միտքն ու կեան­քի բո­լո՛ր օրե­րը: Արեւմտ­եան Հա­յաս­տա­նը, Ջա­ւախ­քը, Ատր­պէյ­ճա­նի գրաւ­ման տակ մնա­ցող Նա­խի­ջե­ւանն ու Գան­ձա­կը, հայ­կա­կան Կի­լիկ­եան ու պատ­մա­կան բո­լոր ժա­ռան­գու­թիւն­նե­րը պի­տի վե­րա­կանգ­նին միայն ու միայն մե՛ր ճի­գե­րով, մե՛ր պայ­քա­րով, կա­րե­լի բո­լո՛ր ճիւ­ղե­րով մղուող պայ­քա­րով: Մեծ ու­ժե­րը իրենց հա­շիւ­նե­րուն ու շա­հե­րուն հա­մա­ձայն կը դա­տեն մե­զի պէս ժո­ղո­վուրդ­նե­րու պայ­քար­նե­րը, մէ­կը կը կո­չեն ահա­բե­կիչ, ու­րիշ մը` ազա­տու­թեան մար­տիկ: Մենք ալ պի­տի շա­րու­նա­կենք շար­ժիլ մե՛ր շա­հե­րուն ու պա­հանջ­նե­րուն տրա­մա­բա­նու­թեամբ, մե­զի ի՞նչ, որ մեր արար­քը, մեր պայ­քա­րը ինչ­պի­սի՛ որա­կում­ներ կը գտնեն, ծուռ հա­յե­լի­նե­րով կը դիտ­ուին: Մեր պայ­քարն ու նպա­տա­կը տկա­րու­թիւն պի­տի չճանչ­նան բնաւ…“:

Մեր զրոյ­ցը շա­րու­նակ­ուե­ցաւ եր­կար. բա­ւա­կան ուշ զգա­ցինք, որ   Պրում­մա­նա­յի լեռ­նա­գա­գաթ­նե­րը երի­զող եր­կին­քը սկսած էր վար­դա­գու­նիլ: Հինգ հե­րոս­նե­րը բազ­մա­թիւ օրի­նակ­նե­րով, բայց մա­նա­ւանդ յաղ­թա­նա­կո­ղի վճռա­կա­մու­թեա՛մբ հաս­տա­տե­ցին, թէ թուր­քը պի­տի չյա­ջո­ղի իր դա­ւա­դիր ու դրժո­ղա­կան ճամ­բուն մէջ, անոր սկսած նա­հանջ­ն ու տե­ղա­տուու­թիւն­նե­րը պի­տի արա­գա­նան մեր ան­նա­հանջ ու ար­դար պայ­քա­րին դի­մաց, հա­յու­թիւնը պի­տի հաս­նի իր բո­լոր իրա­ւունք­նե­րուն գի­տակ­ցու­թեան, իր կեան­քէն դուրս պի­տի նե­տէ մեր Դա­տին վնա­սող ներ­քին ու ար­տա­քին ամէ՛ն տե­սա­կի խո­տո­րում:

“Վստահ ենք, որ դա­րա­ւոր մար­տահ­րա­ւէր­նե­րէ յաղ­թա­կան դուրս եկած մեր ժո­ղո­վուրդն ու մեր հայ­րե­նի­քը շու­տով պի­տի թօ­թա­փեն շփո­թան­քի ու ինք­նալ­քու­մի ամէն ընտ­րանք, պի­տի գտնեն մեր իրա­ւունք­նե­րուն վե­րա­հաս­տատ­ման, մեր հայ­րե­նի­քի ըն­դար­ձակ­ման ու բար­գա­ւաճ­ման մի­ջոց­նե­րը, հա­յա­հա­ւա­քը պի­տի փո­խա­րի­նէ ար­տա­գաղ­թի հո­սան­քը: Մեր ժո­ղո­վուր­դը պի­տի չվա­րա­նի ատե­նին դի­մե­լու նա­եւ ու­ժա­կան պայ­քա­րի եւ ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան ընտ­րան­քին, ինչ­պէս որ ըրին ար­ցախ­ցի­ներն ու անոնց զի­նակ­ցող հա­յաս­տա­նաբ­նակ եւ սփիւռ­քի հա­յե­րը: Ճիշդ է.- քիչ ենք, բայց մե­զի հայ կ՛ըսեն: Այս բա­ռե­րուն խորքն ու իմաս­տը ոե­ւէ մէ­կէն առաջ մե՛նք պի­տի հասկ­նանք եւ պի­տի հե­տե­ւինք ան­կէ բխող պատ­գամ­նե­րուն“, եզ­րա­կա­ցու­ցին Հինգ Հե­րոս­նե­րը:

 

***

 

Յու­շար­ձա­նին մո­մե­րը հա­լած-մա­շած էին, սա­կայն շի­րի­մէն բարձ­րա­ցող լոյ­սի շո­ղե­րը կը խո­յա­նա­յին դէ­պի եր­կինք, գիր­կընդ­խառն­ուե­լու հա­մար արե­ւուն հետ, որ Վա­հագ­նի Ծնուն­դը յի­շեց­նող փայլ­քով սկսած էր ար­շա­ւել երկ­նա­կա­մա­րին վրայ: Հինգ հե­րոս­նե­րուն ստուեր­նե­րը մի­ա­խառն­ուած էին տա­րա­ծուող լոյ­սին. հոս, քովս էին վստա­հա­բար, բայց ես այ­լեւս զի­րենք չէի տես­ներ պարզ աչ­քե­րով:

Գե­րեզ­մա­նա­տան մե­նու­թեանս մէջ, ինք­նեկ մղում մը զգա­ցի, եւ կար­ծէք թէ կամ­քէս ան­կախ, սկսայ եր­գել (ձայնս գե­ղե­ցիկ չէ, չեմ հա­մար­ձա­կիր ու­րիշ­նե­րու ներ­կա­յու­թեան եր­գել, բայց այս պա­հուն, որո՞ւ հո­գը. զիս լսո­ղը վստա­հա­բար միայն Իրենք են` անե­րե­ւոյթ ներ­կա­յու­թեամբ.-

 

…Քար էք դար­ձել կրա­նիթ,

Բայց մենք չու­նենք քա­րէ սիրտ,

Դուք մեր սրտում, մեր մէջ էք,

Մենք ձեզ եր­բեք չենք մո­ռա­նայ

Ու միշտ կը յի­շենք:

 

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ԱՅՍ ՇԱԲԱԹԱՎԵՐՋԻՆ ԵՐԵՒԱՆԻ ՄԷՋ ԱԶԴԱՆՇԱՆԸ ՊԻՏԻ ՏՐՈՒԻ ՀԱՄԱ-Հ.Մ.Ը.Մ.-ԱԿԱՆ 9-ՐԴ ՄԱՐԶԱԽԱՂԵՐՈՒՆ
Next post ԱՐ­ԵԱՆ ԿԱՆ­ՉԸ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles