“ԶՈՀՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԱՆԱՐԺԷՔ ՉԵՆ…ԳԵՐԱՐԺԷՔ ԵՆ“, ԿԸ ՅԱՅՏՆԷ ԲԵՐԻՈՅ ԹԵՄԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴ ԳԵՐՇ. Տ. ՇԱՀԱՆ ԱՐՔ. ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ

0 0
Read Time:16 Minute, 39 Second

 

PR038_20141030_Att1

 

Ստորեւ, յապաւումով լոյս կ՛ընծայենք »Հայրենիք«ի անգլերէն բաժնի՝ “Արմինիըն Ուիքլի“ի խմբագիր՝ Նանօր Պարսումեանի կողմէ  կատարուած հարցազրոյց մը՝ Բերիոյ Հայոց Թեմի Առաջնորդ Գերշ. Տ. Շահան Արք. Սարգիսեանի հետ.-

 

 

Հ. Մենք մօտէն կը հետեւինք թէ ի՞նչ կը պատահի Հալէպի եւ մօտակայ շրջաններուն մէջ: Համայն հայութիւնը մտահոգ է այս հարցով, եթէ կրնաք մեզի ընդհանուր գիծերու մէջ ներկայացնել Սուրիոյ տագնապի մասին:

Պ. Նախ զանազանութիւն մը պէտք է դնել հետաքրքրութեան եւ մտահոգութեան: Ամբողջ հայերը կրնան հետաքրքրուած ըլլալ, բայց այստեղ ամբողջ հայերը հետաքրքրուած են սուրիահայութեամբ՝ ատիկա իմ տեսակէտս չէ ես ատիկա չեմ տեսներ:

Չեմ տեսներ, ոչ թէ որովհետեւ հայերը հետաքրքրուած չեն, այլ հետաքրքրուած են, բայց մտահոգուա՞ծ են: Կր կարծեմ, որ տեսածներէս դատելով նախ անկազմակերպ մտահոգութիւն է, երկրորդ՝ իրենց մտահոգութիւնը այնքան է, որքան որ մէկը եթէ Հալէպի մէջ տուն մը ունենար, կամ դպրոց մը ունենար կամ գործատեղի մը ունենար եւ մտահոգութիւնը քիչ մը կը կարծեմ նիւթական է: Նիւթական այն իմաստով, որ հոն համայնք մը կայ, ուրեմն հարիւր տարի առաջ Ցեղասպանութենէն յետոյ հաստատուած, վերակազմակերպուած, բայց հին մօտաւորապէս հազար տարուան հնութիւն ունեցող հայութեան ներկայութիւն եղած է Հալէպի մէջ: Ցեղասպանութենէն յետոյ 100-ամեակի սեմին այս իրավիճակին մէջ ընդհանրապէս հետաքրքրուած են, գիտնալու համար թէ ի՞նչ կը պատահի եւ այդ հետաքրքրութիւնը կը վերաբերի ոչ միայն հայերուն, որեւէ մէկ երկրագունդի վրայ ապրող մարդոց, որ Միջին Արեւելքի եւ այս պարագային Սուրիոյ անցուդարձերով հետաքրքրուած: Ինծի համար մտահոգութիւնը ուրիշ բան է: Մտահոգուիլ կը նշանակէ յանձնառու ըլլալ, ստանձնել պարտականութիւն չի նշանակեր Հալէպի մէջ կամ Սուրիոյ մէջ հայերու դրամական օժանդակութիւն ղրկել: Ատիկա մէկ բաժինը կը կազմէ ամբողջ ծրագրին, որ գոյութիւն չունի: Այս է հիմնական խնդիրը:

Ինչ կը վերաբերի հարցումին, Միջին Արեւելքը միշտ ալ փոթորկումներու, կռիւներու գրեթէ մշտական, մնայուն թատերաբեմ եղած է: Վերջին շրջանին աշխարհի վրայ գունաւոր յեղափոխութիւններ տեղի ունեցան, որոնցմէ նաեւ գարնանային կամ գարուն կոչուող, որոնցմէ նաեւ ալիքաւորումին որպէս շարունակութիւն Սուրիոյ մէջ նաեւ այդ ուղղութեամբ անցուդարձեր տեղի ունեցան, ապա վերածուեցաւ զինեալ բախումներու, եւ կռիւները կամացկամաց տարածուեցան։ Ճիշտ չորցած անտառի ճիւղերուն տերեւներուն պէս կրակը մէկ տեղէն սկսաւ եւ տարածուեցաւ:

Այսօր Սուրիոյ բոլոր քաղաքները, գիւղերը առանց բացառութեան պատերազմական վիճակներու մէջ են, տեղ կայ որ պատերազմը քանդած է  եւ կռուելիք տեղ չկայ, հետեւաբար հոն հանդարտած է վիճակը, ոչ թէ խաղաղութեան համաձայնագրով: Տեղ կայ որ տակաւին կը քանդուի եւ այդ ընդհանուր քանդումները դժբախտաբար կը շարունակուին: Ես ո՛չ միջազգային դիւանագիտութեամբ եւ ո՛չ ալ տեղական դիւանագիտութեան կամ քաղաքագիտութեան մասնագէտ եմ ո՛չ ալ ռազմագէտ եմ, զինուորական գործունէութիւններու առնչութեամբ, բայց գիտեմ, որ քարտէսին մէջ, մէկ ամբողջութիւն է Սուրիան, ներսը արդէն բազմաթիւ հատուածներու վերածուած է երկիրը:alp1

Ինչ կը վերաբերի այդ տագնապին մէջ սուրիահայութեան՝ սուրիահայութիւնը Միջին Արեւելքի մէջ նախ տեղական ժողովուրդներուն, ազգերուն, ցեղերուն, կրօնքներուն, մշակոյթներուն հետ մնայուն հաղորդակցութեան եւ յարաբերութեան մէջ եղած է, չի կրնար անտարբեր մնալ եւ չի կրնար նաեւ կրաւորական ըլլալ։ Մենք ընդհանրապէս դէպքերու առաջին օրէն մեր տեսակէտը, որ սուղ եւ դժուար տեսակէտն էր, առաջարկեցինք դրական ըլլալ ընդհանուր անց ու դարձին մէջ, բայց որեւէ մէկ կողմին զինուորական գործողութիւններուն չմասնակցիլ: Ոմանք կը կոչեն դրական չէզոքութիւն, որ քաղաքական յղացք մըն է, բայց այդ դրական չէզոքութենէն մենք տարբերակ մը ունինք, մարդիկ կÿըսեն դուք ա՞յս կողմն էք, թէ ա՞յդ կողմն էք, մենք իրենց կÿըսենք մենք երրորդ կողմէն ենք: Մենք երրորդ կողմը կը ներկայացնենք, բայց քանի որ մեր թիւը քիչ է ձայներնիս ալ լսելի չÿըլլար ընդհանուրին մէջ, ուրեմն պարտաւորուած կÿըլլանք երկրին մէջ ստեղծուած կացութեան համաձայն, ինչպէս իւրաքանչիւր համայնք, քրիստոնէական, իսլամական համայնքները եւ իւրաքանչիւր ցեղ կամ ժողովուրդ, որ կը կազմեն Սուրիան: Սուրիան մէկ ամբողջութիւն է, մենք ալ անոնց մաս կը կազմենք, մենք կը հետաքրքրուինք մեր շրջապատով նաեւ կÿօգնենք մեր շրջապատին, օգտակար կÿըլլանք այդ իմաստով, նախապատուութիւնը կու տանք մեր համայնքին:

Սուրիան դժբախտաբար կը գտնուի անորոշութեան եւ հորիզոնին վրայ, խաղաղութեան նշանը դեռ չ՜երեւիր եւ կը շարունակուի պատերազմը, բոլորին պէս մենք ալ կը կրենք կրակը, զոհը առեւանգումի, քանդումի եւ տեսակտեսակ վնասներ:

 

Հ. Նոր երեւոյթ մը կայ կամ նոր խումբ մը կայ, ISIS, որ մէջտեղ եկաւ, անոնց վերաբերմունքը հայութեան եւ կամ փոքրամասնութիւններու հանդէպ, որքա՞ն տարբեր է միւս կռուողներու խմբակցութենէն եւ արդեօ՞ք զուգադիպութիւն կը տեսնէք թէ Հայաստանի Անկախութեան օրն իսկ գործադրեցին Տէր Զօրի  արարքը, պայթեցնելով յուշարձան եկեղեցին եւ անկէ նաեւ երկու օր առաջ Արամ Ա. Կաթողիկոսի պահանջքը Թուրքիայէն Սիսի կաթողիկոսարանի:

Պ. Քարոզչական մեքենան աշխարհի մէջ, որուն գլխաւոր դէմքերը հեռուստացոյցը եւ հաղորդակցական համացանցային դիմատետր (facebook), դայլայլիչ (tweeter) վերջը երկրորդ ծրագրի վրայ կու գայ տպագիր մամուլը, ընդհանրապէս իրենց տեղեկութիւնները կը փորձեն առնել ապահով տեղերէ եւ սակայն քարոզչական մեծ մեքենան ինքը տեղեկութիւնները կու տայ եւ մարդիկ կառնեն եւ սովորաբար նոյն բաները կը կրկնեն քիչ մը նախադասութիւնները կը փոխեն։alp2

Լուրջ խնդիրը ապատեղեկատուութիւնն է, ոչ ճշգրիտ տեղեկագրութիւնն է։ Ասիկա կը նմանի մէկու մը որ քաղցկեղէ կը տառապի, չի կրնար դուրս հանել։ Ես մամուլի հետ գործ չեմ ունեցած, միայն այս պատճառով, բայց շատ հիմնական պատճառ մըն է, որ մամուլը ճշմարտութեան քարոզիչը պէտք է ըլլայ: Եղած տեղեկութիւնները առանց ստուգելու նաեւ արտայայտուիլ կամ ցնցիչ մթնոլորտներ ստեղծել։ Այս բան մըն է։ Լուրջ նիւթի մը մասին հեռատեսիլի վրայ բան մը չես տեսներ, համացանցի վրան ալ չես տեսներ: Մամուլին ճամբով փոխանցուած տեղեկութիւններու մէկ մասը ճշմարիտ են, ստոյգ են, բայց ստուգուած չեն օրինակ Տէր Զօրի պայթեցնելուն Սրբոց Նահատակաց յուշահամալիրի գործողութիւնը, որո՞նք կատարած են եւ ի՞նչ դիտաւորութեամբ, այսպիսի ստոյգ տուեալ գոյութիւն չունի: Վերլուծումն է, որ քեզի մտածել կու տայ, այս ինչ թուականին, այս ինչ դէպքն է, այս ինչ օրը խօսք արտասանուեցաւ, այս ժամուն ալ այս ինչ բանը, ուրեմն բնական հետեւողութիւններ են որ այս ինչ շրջանակներուն կողմէ եղած պիտի ըլլայ, ասիկա մէկ կողմն է:

Մեզի համար, սուրիահայերուն, յստակ է որ Սուրիոյ տագնապին մէջ, դժբախտաբար երբեմն մատի ետեւ կը պահուըտին, Թուրքիոյ դերակատարութիւնը շատշատ մեծ է եւ եթէ կը կարծենք որ մեզմով չեն հետաքրքրուած, կը սխալինք, տուեալները չեն պակսիր, բայց տուեալները չես ալ կրնար բացայայտել, որովհետեւ բացայայտել կը նշանակէ համայնքի մը կեանքը վտանգի դնել: Անոր համար Տէր Զօրի մէջ եղածին դուք, որ կÿըսէք այս ինչ խմբակն է պայթեցնողները, ես անձամբ չեմ գիտեր: Եթէ պայթեցնողները կը պատկանէին խմբաւորման մը, որոնք աշխարհը ցնցելու համար կը պատրաստէին, այսպիսի ցնցող պատկերներ շատ դիւրին էր իրենց համար youtubeին վրայ սփռել, բան մը չի սփռեցին, նկար մըն է առաւելագոյնը երկու նկար: Նկարը յստակ է, որ պայթեցուցած եկեղեցին, բայց ով պայթեցուց եւ ի՞նչ նպատակներով պայթեցուց թղթակիցներուն եւ քաղաքագէտներուն  վերլուծումին կապուած է, բայց ըսել թէ այս ինչ խմբա՞կն էր, ես անուն չեմ տար, որովհետեւ մենք այդ խմբակներուն հետ անոնց որոնց հետ խնդիր ունեցանք կը ճանչնանք, իրենք ալ մեզի կը ճանչնան, անոնց որոնց հետ խնդիր չենք ունեցած ինչ պէտք ունիմ անունը մէջը առած, որպէսզի իրենց ուշադրութիւնը դարձնեմ մեր վրայ: Անոր համար այսօրուան դրութեամբ այս նշանաւոր մեծ խմբաւորումը, որ երկու երկիրներուն մէջ մեծ տեղեր գրաւեց, մեծ տարածք, մինչեւ այսօր փառք Աստուծոյ որ  ուղղակի մեզի հետ փախում չէ ունեցած կամ կապ կամ հաղորդակցութիւն չէ ունեցած:

Սուրիոյ դէպքերուն սկիզբները, մանաւանդ Հալէպի դէպքերուն բազմաթիւ առեւանգեալներ ունէինք, հարիւրէ վեր, առեւանգուեցան, վճառուեցան իրենց փրկագինը, վերջը դադրեցաւ առեւանգելու սովորութիւնը, պատճառ մը կար այդպէս ըլլալուն եւ այդ պատճառին մէջ մէկ անգիտակից, գիտակից շարժում մը կար, որուն հետեւանքները կռեցինք մենք եւ մէկ հատ ալ դիտաւորութիւն կար, որ համայնքները իրար ձգեն եւ համայնքներու միջեւ խնդիր ստեղծեն: Մենք կրցանք մինչեւ օրս հաւասարակշռութիւնը պահել եւ հաւասարակշռութիւնը պահած ատենը երկու սկզբունքներ մեզի համար շատ նուիրական են, մէկը երկրին ամբողջականութիւնը, որ մենք սուրիացի ենք սուրիական հայրենիք բառը կը գործածենք, մինչեւ օրս թղթակից մը չհամարձակեցաւ ըսել ի՞նչ են տարբերութիւնները, որովհետեւ խելքերնին ուրիշ տեղ կ`երթայ: Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի մը եթէ կ`ըսէ օտար հայրենիք է, կը նշանակէ որ հոն ապրելու իրաւունքը չունի, նոյնը Սուրիոյ պարագային, մանաւանդ մեր պարագային որ մենք հազար տարուայ բնակիչ ենք, Հալէպ քաղաքին մէջ մեզի չափ հին համայնք քիչ կայ, մատի վրայ կը հաշւուի, միայն յիշեցնելու կարգով, Սրբոց Քառասնից Մանկանց եկեղեցին 56 հարիւր տարուան  պատմութիւն ունի: Վերաշինութիւնը կը նշանակէ անկէ մի քանի հարիւր տարի առաջ պզտիկ մատուռ մը եղած է, հայերը եկած են, դէպի Երուսաղէմ գացած ատեն հոն մնացած են, հիմա Հալէպի որեւէ միւս կրօնքներէն կամ միւս ցեղերէն ապրող մարդ մը կրնայ գալ ինծի ըսել, քու թէ իմ արմատներս աւելի հին են: Իմս աւելի հին է։alp3

Ես ցեղասպանութեամբ չեմ սկսած Սուրիայով եւ այդ իմաստով, դուն ուր որ քրտինքդ թափած ես, արիւնդ թափած ես, զոհեր տուած ես ու մանաւանդ հայկական նկարագրին մէջ շատ կարեւոր գործ մըն է: Մենք որեւէ մէկ երկիր, որ գացած ենք միայն բարիք եղած ենք իրենց։ Մենք միշտ նուիրականութիւն կոչուածը շատ բարձր պահած ենք, տուն տեղ հարստութիւն ամէն ինչ գործած ենք, որովհետեւ հարազատ տուն զգացած ենք, օտար չենք զգացած մենք մեզ: Մեզի համար երկիրը եւ ժողովուրդը ամէն բանէ վեր է, մենք ոչ խմբաւորումներու հետ ենք, ոչ ալ այս կամ այն վարչակարգերու հետ ենք: Գոնէ “Հայրենիք“ ի խմբագրութենէն ներս նստած Սիմոն Վրացեան կը յիշեմ, իր նշանաւոր խօսքերէն “հայրենիքը մնայուն է վարչակարգերը գնայուն են“ անոր համար ես կþըսեմ Սուրիոյ մէջ մենք փաստօրէն որեւէ մէկուն հետ խնդիր չունինք: Ինչէն խնդիրները կը ստեղծուի՞ն՝ կը նշանակէ երկու տուեալներ կան, մէկ հատը շատ յստակ կերպով թրքական գործօնն է։ Երկրորդը մեր ժողովուրդի զաւակներուն միամտութիւնն է, օրինակ մը տամ, որ մեզի համար շատ ցաւ պատճառեց այդ օրերուն եւ հիմա քիչ մը կը շարունակուի:

Մենք երախտապարտ ենք, մեր բոլոր հայրենակիցներուն, որ օժանդակեցին մեզի, բայց պէտք կա՞յ ամէն թերթերուն  եւ ամէն դիմատետրերուն մէջ եւ ամէն տեղերը գրելու, որ մենք դրամահաւաք ըրինք, եւ այսքան ունինք եւ այսքան ղրկեցինք տրամաբանական բան մը կայ մէջը, եթէ դուն քու հարազատներուդ բան մը կը ղրկես, միջազգային օրէնք է եւ իրաւունք է, տուած գումարիդ ստացագիրը, շնորհակալագիրը, զեկոյցը, բացատրութիւնները տաս, բայց դուն պէտք չունիս, հակաքրիստոնէական է նոյնիսկ, երբ աջ ձեռքդ մէկուն կու տայ ձախ ձեռքդ պէտք չէ գիտնայ կամ ձախը մէկուն կու տայ աջը պէտք չէ գիտնայ: Երբ որ առեւանգումները տեղի ունեցան (որպէս տեղեկութիւն), մարդիկ հեռաձայնեցին մեզի, առեւանգելէն յետոյ, մեզի պիտի վճարէք, որ ձեզի ձգենք, երբ հարց տրուէր ինչո՞ւ, անոնք կ`ըսէին ձեզի Ամերիկայէն միլիոններ կու գայ:

Ասիկա երեւակայական պատմութիւններ չեն, այս շատ ծանր երեւոյթ է: Հոն ապրողներէն որոնք դուրս ելան, իրենց գիտնալիքն է, բայց հոն ապրողները իրենց դժուարութեան վրայ ուրիշ դժուարութիւններ պիտի չկրեն, անոր համար կը վերադառնամ նորէն առաջին խօսքին համահայկական լուրջ վերաբերմունք Սուրիոյ եւ սուրիահայութեան նկատմամբ ես չի տեսայ: Յարգանքս բոլոր շրջանակներուն, ովքեր ինչ անուն կը կրեն՝ եկեղեցական, պետական, կուսակցական բոլորբոլոր շրջանակներուն, բայց համահայկական լուրջ խնդիր է սուրիահայութեան տագնապը:

 

Հ. Տարբերութիւն կը տեսնէ՞ք լիբանանահայութեան անցեալի տագնապի եւ Սուրիոյ տագնապի մէջ:

Պ. Բնականաբար, այն ժամանակ լիբանանահայութիւնը երբ տագնապի մէջ էին, Հայաստան այդ շրջանին Սովետական էր, անով հանդերձ հայրենիքը պզտիկ ձեւական օժանդակութիւն ըրաւ, բայց Սփիւռքի կողմէ օժանդակութիւններ եկան լիբանանահայութեան: Այն ժամանակ համացանց չկար կամ արդիական հաղորդակցական միջոցներ չկային, որ ամէն ինչ նկարէն եւ յայտարարեն եւ կացութիւն ստեղծեն, հիմա տարբեր է եւ միւս կողմէ Լիբանանի մէջ եղած կռիւները, որ 15 տարի տեւեց, թէ իր պատերազմի հետեւանքները 30 տարուայ վրայ կÿերթայ:

Սուրիոյ պարագային՝ երեք ու կէս տարի է արդէն չորրորդ տարուան մէջն ենք: Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմին քանդուած շատ մը քաղաքներէն աւելի զօրաւոր քանդուած է Սուրիա, մանաւանդ Հալէպը: Հոն ապրող հայութիւնը գոնէ ես գիտեմ, Սփիւռքի մէջ շատ մը պատասխանատու պաշտօններու վրայ գտնուող անձեր ամենէն համեստ պաշտօնէն սկսինք մինչեւ ամենէն բարձր պաշտօնը յաճախ նախկին սուրիահայեր են: Հալէպը նաեւ Միջին Արեւելքի մէջ ըլլալով հանդերձ Լիբանանի մէջ գրեթէ վերջին միջնաբերդն է, արեւմտահայերէնի: Արեւմտահայերէնը պիտի կորսուի եթէ այս ընթացքը անուշադրութեան առարկայ ըլլայ:

 

Հ. Կրնա՞ք ձեր կազմակերպական աշխատանքի մասին տեղեկութիւններ փոխանցել, թէ ինչպէ՞ս եկեղեցիները եւ տարբեր համայնքները իրար հետ կ`աշխատին սուրիահայութեան բարեգործական օգտակարութեան համար:

Պ. Սուրիահայերը անկախ թէ ինչ եկեղեցիներէ կը բաղկանան, յարանուանութեան իմաստով, ըլլայ ան հայ առաքելական, կաթողիկէ կամ աւետարանական, ունին երեք կուսակցութիւններու ներկայութիւն, նաեւ Բարեգործական, Ս.Օ.Խաչ: Լաւ օրերուն Սուրիոյ մէջ մեր միութիւններու, մարզական, մշակութային, ընկերային, բարեսիրական միութիւնները 80 էր թիւերնին, ամբողջ Սուրիոյ մէջ: Անոնք բնականաբար կազմուած էին հիմնական 7 կամ 9 կառոյցներէ եւ երեք համայնքներէ՝ Առաքելական, Կաթողիկէ եւ Աւետարանական դէպքերէն առաջ ալ միասին կÿաշխատէինք։ Մի քանի ծրագիրներ կան, որ միասնաբար կՖընենք առաջինը՝ հայ Ծերանոց, երկրորդը Ազգային ձեռնարկներ, որ միասնաբար կը տօնեն: Մնայուն երեք համայնքապետերը շատ լաւ կապի մէջ են:alp4

Ասոնց կողքին երեք կուսակցութիւնները, որոշ թուականէ ետք, Հայաստանի Անկախութենէն, Արցախեան պատերազմին, սկսած էին իրար հետ խորհրդակցիլ, որոշ ծրագիրներ միասնաբար կազմակերպել: Դէպքերու ընթացքին, որ Հալէպի պարագային սկսաւ 2012ին մենք յառաջացուցինք Սուրիահայ Շտապ Օգնութեան եւ Վերականգնումի մարմին, այս մարմինը քիչ առաջ յիշեցի 9 բաղադրիչներէն անդամներ ունի, 3 համայնքապետեր, բայց չորս համայնքներ ունի, որովհետեւ Դամասկոսի մէջ նաեւ կայ Առաջնորդ: Չորս համայնքապետեր, երեք կուսակցութիւններ, Բարեգործական եւ Ս.Օ.Խաչ, ունինք մեր կեդրոնական մարմինը, որ ունի իր քարտուղարութիւնը, հաշուապահութիւնը, քարոզչական մեքենան:

Սուրիան բաժնած ենք չորս մասի, կեդրոնը Հալէպն է, երկրորդ մեծ քաղաքը Դամասկոս (մայրաքաղաք) է, մէկը հիւսիս միւսը հարաւ: Երկու կողմերը աջ եւ ձախ արեւելեան կողմը Ճէզիրէ կը կոչուի (Ճէզիրէի մէջ ունինք Գամըշլի) իր կեդրոնով Հասաքէ, Տէրիք, Ռաս Ուլ Էյն, Տէր Զօր եւ ունինք ծովափի շրջանը՝ Լաթաքիա, Թարթուս, Քեսապ, Պանիաս, Եագուպիէ, Արամօ, Ղընէմիէ: Կեդրոնին կապուած էր նաեւ Ռաքա եւ Թէլ Ապիատը, ուրեմն չորս մաս է, այս մասերը մարմնի կողմէ կը կառավարուին: Չորս բաներու վրայ աշխատանքը կեդրոնացած է։

Առաջին՝ անմիջական օգնութիւն ուտելիքի, հացի, ջուրի մատակառարում:

Երկրորդը բժշկականն է, բժշկականը երկու տեսակ է։ Մէկը դէպքերու հետեւանքով վիրաւորները կը փոխադրուին հիւանդանոց, ունինք պզտիկ տեղական շտապ օգնութեան մեքենայ մը եւ անոնց ծախսերը մենք կը հոգանք: Դեղեր ապահովում, մէկը դէպքերու վնասներուն պատճառով իսկ երկրորդը քրոնիք հիւանդութիւններու դեղերու ապահովում:

Երրորդը շինարարական է, օրինակ ռումբ մը պայթեցաւ տան ապակիները, դռները կտրուեցան՝ կը շինենք, իսկ եթէ շէնքը կործանուի մենք չենք կրնար շինել, կը պարպենք բնակիչները եւ կը տեղաւորենք զանոնք տուները: Մենք հիմա փոքր պետական կառոյցի նման կÿաշխատինք:

Իսկ չորրորդը որ շատշատ կարեւոր է եւ իմ այցելութեանս հիմնական պատճառն է՝ կրթականը: Հայ դպրոցը մեր ողնաշարն է, եթէ հայ դպրոցը գոյութիւն չունենայ ոչ եկեղեցի, ոչ հայ ակումբ ոչ ալ հայկական որեւէ բան կ՛ըլլայ: Առանց դպրոցի ոչ մէկ բան գոյութիւն ունի։ Եթէ այսօր ունինք մեր շրջապատին մէջ մտաւորականներ, պատասխանատուներ, ղեկավարներ, եկեղեցականներ, միութենական մարդիկ, որոնք լաւ հայերէն կը խօսին, կը գրեն, հայ դպրոցին կը պարտին։

Մենք 2012-13 տարեշրջանին մեր ազգային դպրոցները, Բերիոյ Թեմի պատկանող դպրոցները, մենք մօտաւորապէս 40 դպրոց ունէինք Սուրիոյ մէջ, որուն 20էն աւելին Ազգային Առաջնորդարանին հովանիին տակն էր, այս դպրոցներէն ոմանք փակուեցան, որովհետեւ հայութիւն չմնաց, օրինակ հաշուեմ տեղերը. Տէրիք դպրոց եւ եկեղեցի կայ, Ռաս Ուլ Էյն բայց դպրոց, եկեղեցի շէնքը կայ, քովը Հասաքէն է դպրոց եւ եկեղեցի կայ բայց աշակերտներու թիւը նուազած է, Գամըշլի մանկապարտէզէն մինչեւ 9րդ Միջնակարգ դպրոց կայ, Տէր Զօր դպրոց չունէին, շաբաթօրեայ դպրոց մը կար, որ Միօրեայ հայերէն կը սորվեցնէին։ Ռաքա դպրոց ունէին եւ Թէլ Ապիատ հիմա գոյութիւն չունին։ Հալէպի պարագային, մենք ունէինք 11 դպրոց, որուն մէջէն 2011-ին 6 դպրոցները մեզի կը պատկանէին, Առաքելական եկեղեցւոյ եւ Ազգային Առաջնորդարանին, այդ դպրոցներէն մէկը փակուեցինք, որովհետեւ շրջանը ամայացած էր եւ թիւը նուազած էր։ 5 դպրոց մնաց՝ Ազգ. Հայկազեան 130 տարուայ դպրոց Ազգ. Սահակեան, Ազգ. Զաւարեան, Ազգ. Կիւլպէնկեան առաւել Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարան, այս դպրոցները նախապէս իրենց տեղերն էին ռմբակոծումներու պատճառով պարտաւորուեցանք բերել մէկ շէնքի մէջ, ամենէն ապահով դպրոցը Կիւլպէնկեանն էր, հոն տեղաւորել եւ փոխն ի փոխ դասապահերը դասաւորել, բայց ամէն մէկ դպրոց առանձին է, իր տնօրէնով, հոգաբարձութեամբ, ուսուցչական կազմով եւ աշակերտներով, քիչ մը թիւը նուազած է, բնականաբար։ Օրինակ՝ առաւօտուն Ազգ. Քարէն Եփփէ Ճեմարանի եւ բոլոր մանկապարտէզները միասնաբար կþընենք, կէսօր եւ կէսօրէ ետք 4 նախակրթարանները։alp5

Մեզի եկած օժանդակութիւններուն կարեւոր բաժինը սկզբնական շրջանին, ուտելիքներու, խմելիքի, ապահովութեան, դեղօրայքի, բայց վերջը ամենէն կարեւոր բաժինը դպրոցներուն տրամադրեցինք։ Սուրիոյ մէջ ապրող որքան աշակերտ կայ իւրաչանքիւրին կրթաթոշակին 35%ը, երեւակայեցէք 5500 աշակերտի 35% վճարել։ 201314 կրթական տարեշրջանին աշակերտներու թիւը նուազեցաւ, բայց 35% նորէն տրամադրեցինք։ Հիմա 201415ին դժուարութեան առջեւ կը գտնուինք։ Ազգային հինգ վարժարաններու պարագային, 201213ին անվճար ձրի, 201314ին ով որ որքան կրնայ կը մասնակցէր, կրթաթոշակ չէ, արձանագրութեան գումար մը ջնջին, որ դարձեալ մեծ գումար չէր։ Երկու տարի մեր դրամագլուխը տրամադրեցինք մեր դպրոցներուն եւ հիմա դժուարութեան առջեւ ենք։ Մեր հիմնական նպատակն էր հայ աշակերտը դուրս չմնայ, հայ դպրոցը բաց մնայ, հայեցի դաստիարակութիւնը տրուեցաւ երկու շրջան, երրորդ շրջանը արդէն Սեպտեմբերի կէսերուն վերաբացումը եղաւ, մէկ ու կէս ամիս է, որ մեր աշակերտները հայկական դպրոց կþերթան վտանգները աչքերնին առած, ամէն ինչով, բայց կը շարունակեն իրենց երթը։ Կազմակերպուած բառը երբ գործածեցինք քիչ առաջ, այս բոլորը կազմակերպելը խօսքով շատ դիւրին է, բայց կազմակերպչական աշխատանքն է, որ հիմա կը տանինք։ Ամերիկա եւ Գանատա գալուս հիմնական նպատակը յիշեցնել է մեր ազգակիցներուն, որ ուտելիք, խմելիք, ջուր, ելեքտրականութիւն մոռնանք, դպրոցին մեզի օժանդակեցէք, շատ յստակ է եւ շատ պարզ։

Եթէ կ՛ուզէք որ Միջին Արեւելքի մէջ Հայ համայնքը շարունակէ Հայոց Ցեղասպանութեան պայքարի, 100ամեակի, մեր հոն ներկայութիւնը ըլլանք եւ ի դէպ ըսեմ, Միջին Արեւելքի մէջ մեզի շատ լաւ աչքով կը նային, երկու պատճառներով, առաջին՝ մենք արաբ չենք, արաբները մեծամասնութեամբ իսլամ են, փոքրամասնութիւնը քրիստոնեայ։ Մեր յարաբերութիւնը իրենց հետ յարգալիր է, մեր ժողովուրդի աշխատասէր, ազնիւ բնաւորութիւնը յաջողած է ամբողջ արաբներուն համակրանքը շահիլ, մինչեւ հիմա կը սիրեն մեզ եւ կ՜ըսեն չըլլայ, որ երկիրը ձգէք երթաք, կ՛անցնին այս դժուարութիւնները, ետ կը սկսինք միասին։

Երկրորդ՝ Իսլամ-Քրիստոնեայ բանակցութեան մէջ մենք շատ կարեւոր դերակատարութիւն ունինք։ Իսլամները մեզի կը վստահին, քրստոնեաներն ալ։ Եթէ կապեր պիտի ստեղծուի մենք նոր չէ, տարիներ շարունակ օրինակ եթէ ուզենք իսլամքրոստոնեայ երկխօսութեան ձեռնարկ մը ընել ամէն մարդ կու գայ մեր մօտ։ Ուրիշ կողմ եթէ ուզեն կազմակերպել, մարդ չ՜երթար, որովհետեւ մեզի կը վստահին, մենք կողմնակալ չենք, այսինքն անձնական հաշիւներէ մեկնելով, բան մը չէ որ կ՛ընենք, մեր ըրածը կամուրջ է, բայց կամուրջին վտանգը այն է թէ տեղէ տեղ երթալու համար կամուրջին վրայ պիտի կոխես, անոր համար մենք ոտնակոխ կþըլլանք։ Ճիշդ անոր համար մեզի ներկայիս ամենէն կարեւորը հայկական դպրոցն է։ Մենք հիմնեցինք ,Դպրոց Հիմնադրամե ինչ որ դրամ կու գայ մեզի, բարեկամ, հարազատ, դրացի երբ կը հարցնեն Սրբազան Հայր ուր կþուզէք որ մեր օժանդակութիւնները ղերկենք, աչքերնիս գոց կþըսենք “Դպրոց Հիմնադրամ“ին։

 

Հ. Կրնա՞ք քիչ մը աւելի խօսիլ արաբսուրիացիներու եւ հայերու միջեւ համագործակցութեան մասին, եթէ գոյութիւն ունի։

Պ. Ուրեմն յիշեցնեմ Սուրիան իր մէջ ունի միջազգային հաստատութիւններ, որոնցմէ մէկը Կարմիր Մահիկն է, այսինքն Կարմիր Խաչը։ Իսլամական աշխարհին մէջ Կարմիր Մահիկը Մ.Ա.Կ.ի կողմէ ճանչցուած կառոյցն է։ Մենք կþաշխատինք ոչ թէ միայն մեր համայնքին համար, ալ կþօգնենք մեր չորս կողմը գտնուող համայնքներուն։ Մենք մեր ստացած օժանդակութիւնը բնականաբար մեր ժողովուրդին նախ կը բաժնենք, բայց նաեւ բաժին կը հանենք անպայման այն մարդոց, որոնք մեր չորս կողմն են։ Հալէպը եթէ կլոր տարածքի մը մէջ դնես, անոր տարբեր թաղամասերը քանդուած են եւ այդ տեղերէն մարդիկ եկած եւ հաստատուած են մեր կողմերը, իսլամ կամ  քրիստոնեայ այդ կարեւոր չէ, չենք կրնար անոնց անտեսել նախ մարդկային չէ եւ յետոյ քրիստոնէական չէ եւ հայկական չէ։

Կարմիր Մահիկին հետ մենք պաշտօնական յարաբերութիւններ ունինք եւ կը գործակցինք, բայց մենք մեր չափանիշները ունինք, որ քիչ մը տարբեր է միւսներէն։ Այս տագնապին հետեւանքով 45 միլիոն գաղթականներ Սուրիայէն դուրս գացին։ Մենք այս բոլորին մէջ մէկ հատ նոյնիսկ հայ չունինք, որ վրանի տակ կþապրի, այս կը նշանակէ թէ մենք մեր կեանքը շատ լաւ կազմակերպած ենք, որ կրցած ենք կացութենէն դուրս բերել։

 

Հ. Որքա՞ն կը կարծեք կը տոկայ Սուրիոյ գաղութը։

Պ. Պատերազմի մէջ փախչողը կռնակէն կը հարուածեն, մենք փախչող չենք։ Օրինակ արաբական աշխարհի մէջ տեղ մը ժողովուրդ մը այսօր 60 տարիէ ի վեր կը կռուի, օր մը հանգիստ չեն տեսած, անոնք չեն փախչիր, անոնք կը հաւաքեն մարդիկը իրենց մօտ եւ կը մեծնան ու կը զօրանան։ Մենք հայերս ամէն անգամ նեղութիւն մը որ ըլլայ կը փախչինք, ո՞ւր պիտի երթանք։ Փախչելու հոգեբանութիւնը հայրենիքէ զրկուած ըլլալու հոգեբանութենէն կու գայ։ Եթէ մենք գիտակցութիւնը ունինք դժուարութեան տոկալու կը տոկանք, մինչեւ կացութիւնը հանդարտի։

Ես գիտեմ որ այս համայնքի թիւը պիտի նուազի, բայց այդ նուազած թիւով համայնքը պէտք է կազմակերպէ իր կեանքը շարունակէ։ Այլապէս Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակի պահանջատիրութիւնը ինչ պիտի ըլլայ։ Ամերիկայի մէջ քանի հատ քոնկրէսականներ հայկական հարցը կրցած են լուծել, քանի տարիներ, Միացեալ Նահանգներու նախագահներ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը անհեթեթ նկատած են։ Ներկայութիւնը շատ կարեւոր է։

Աշխարհագրութիւնը եւ տէմոկրաֆին միշտ փոփոխութեան մէջ կþըլլայ։ Մենք հայրենիք մը ունէինք 1918էն յետոյ Սովետական ռեժիմով, վերջը 30 հազար քառակուսի քիլոմեթր չէր, հիմա հայրենիքի ,Ճէյոկրաֆին եւ տէմոկրաֆինե փոփոխութեան ենթարկուեցաւ, դէպի լաւ կրնայ ըլլալ եւ դէպի վատը։ Աշխարհագրութիւնը քիչ մը բարելաւուեցաւ, տարածութիւնը ընդլայնուեցաւ բայց տէմոկրաֆին նուազեցաւ։ Հայաստանի մէջ շատ այսօր լուրջ է տէմոկրաֆիի պատկերը։

 

Հ. Հայաստան հիմա կը փորձէ Սուրիահայ ընտանիքներուն համար նոր հայրենիք ըլլալ։

Պ. Հայաստանը, ով որ ինքզինք հայ կը ճանչնայ, միշտ ալ հայութեան հայրենիքն է, բայց տեղէդ կþելլս պիտի երթաս ուրիշ տեղ մը, նախընտրելի է հայրենիք երթաս տեղաւորուիս, այլապէս եթէ պիտի ելլես տեղ մը, օրինակի համար Շուէտի մէջ կամացկամաց կը ձեւակերպուի արդէն հայ համայնք մը։ Մինչեւ որ այդտեղ տեղաւորուին, կազմակերպուին արդէն 100էն 50ը լուծուած կþըլլան։ 50 տարեկան անձը դժուարութիւն կþունենայ Շուէտի մէջ, 25 տարեկանին աւելի դիւրին է, 15 տարեկանը շատ աւելի դիւրին է։ Վերջին եկած սերունդին 95% եթէ ոչ աւելի շուէտերէն պիտի խօսին, շատ դժուարութիւն պիտի ունենան հայերէն խօսելու։ Հայերը նախապէս կ`ապրէին ոչ հայկական մշակոյթի մը մէջ, մտայնութեամբ տարբեր, մշակոյթով տարբեր ձուլուիլը աւելի դժուար էր։

Աւետարանի խօսքը կ`ըսէ. “եթէ ձեռքդ  քեզի գայթակղեցնէ եւ սխալ ընէ… կտրէ ձեռքդ աւելի լաւ է մէկ ձեռքով ըլլաս եւ Աստուծոյ արքայութիւնը մտնես, քան երկու ձեռք ունենաս դժոխք իջնես“։ Մեր համայնքի կեանքի եւ պատմութեան մէջ շատ հարազատներ կորսնցուցած ենք, զոհեր տուած ենք, մէկ ու կէս միլիոն զոհը հայութեան գոյատեւման զոհն է, անոնք զոհուեցան մենք մնացինք հայ եւ անոնց  շառաւիղը եղանք եւ կը շարունակենք, որպէս հայութիւն։ Զոհողութիւնները անարժէք չեն։ Անոնք գերարժէք են։

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

One thought on ““ԶՈՀՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԱՆԱՐԺԷՔ ՉԵՆ…ԳԵՐԱՐԺԷՔ ԵՆ“, ԿԸ ՅԱՅՏՆԷ ԲԵՐԻՈՅ ԹԵՄԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴ ԳԵՐՇ. Տ. ՇԱՀԱՆ ԱՐՔ. ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ

  1. Սուրիայէն՝ Դէպի Երկիր

    Սուրիոյ ողբերգական դէպքերու պատճառով այդտեղ բնակող հայութեան արտագաղթի նիւթով, կարգ մը անհիմն դիտողութիւններ կը տարածուին պարբերաբար, որոնց այլեւս հարկաւոր է տարրականօրէն հակազդել:

    Նախ, կայ այն ընդհանուր գանգատը թէ Հայաստանը բաւարար չափով չի հոգար Սուրիայէն հարկադրաբար հայրենադարձ հայերուն:

    Անճիշտ, անարդար եւ ապերախտ է այս կեցուածքը, նկատի ունենալով, նուազագոյնը միայն, հետեւեալ կէտերը (ապահովաբար ոչ-լրացուցիչ, ոչ ալ վերջնական թուարկում) ՝

    ա. Ճգնաժամի նախնական հանգրուանին, սնունդի անվճար բաշխման դասաւորում:
    բ. Քաղաքացիութեան արագընթաց շնորհում:
    գ. Յատուկ դպրոցներու հիմնադրութիւն, ուր կը դասաւանդուի մինչեւ իսկ արաբերէն:
    դ. Զեղչ՝ համալսարանական կրթաթոշակի վրայ:
    ե. Բժշկական լիովին անվճար խնամք, ներառեալ վիրաբուժութիւն:
    զ. Յատկապէս Արցախի մէջ, կալուածներու – եւ զանոնք հասոյթաբեր կերպով օգտագործելու համար միջոցներու – հեշտ ու առատաձեռն շնորհում:
    է. Ամբողջ թաղամաս մը կառուցելու ծրագիր, Պետութեան հովանաւորութեամբ եւ ներդրումով:

    Արդարեւ, դժուար չէ նկատելը թէ Հայոց Պետութիւնը, որոշ տեսանկիւնէ մը դիտուած, աւելի կը զբաղուի Սուրիայէն հայրենադարձ հայերու վիճակով, քան թէ արդէն տեղաբնակ ժողովուրդի մէկ մասի սուր կարիքներով, դժնդակ առօրեայով… Այս ուղղութեամբ միաժամանակ յիշեցնենք թէ Սուրիոյ հայերը ընդհանրապէս իրենք իրենց իսկ ունին դրամական լայն կարողականութիւն, որու վրայ կ’աւելնայ հայոց աշխարհի տարածքին այս ճգնաժամային պահերուն իրենց տրամադրուած աջակցութիւնը:

    Յետոյ, կու գայ սովորական հանկերգը Հայաստանի այժմու որոշ ափսոսալի բարքերու մասին՝ «օլիկարգային» դրութիւն, կաշառակերութիւն, Օրէնքի Գերակայութեան հիման վրայ կարգ-ու-կանոնի պակաս, որոշ հանրային պաշտօնեաներու անփութութիւն կամ կոպտութիւն, իշխանութեան մէջ որոշ տարրերու անտարբերութիւն ժողովուրդի դժուարութիւններու նկատմաբ, այլազան անարդարութիւններ, եւայլն.

    Շշմեցուցիչ է սակայն այսպիսի գանգատները լսել Սուրիոյ մէջ ապրող հայերու կողմէ, որոնք այդ բոլոր թերութիւններուն տասնապատիկը հանդուրժած են, մի քանի սերունդներ շարունակաբար, այդ ամէնուն դիմաց միայն գլուխ ծռելով, լուր ու մունջ համակերպելով, եւ ընդհանրապէս պատերուն տակէն քալելով: Մինչեւ իսկ, եւ դեռ մինչեւ այսօր, երկրպագելով իսկ այդ ամէնուն արմատն ու հեղինակը հանդիսացող վարչակարգն ու Մեծն Ռէյյիսը:

    Իսկ հիմնական տարբերութիւնը այն է նաեւ թէ, մինչ Սուրիոյ պարագային այդ թերութիւնները անյեղաշրջելի են, Հայաստանի պարագային, հայութեան նկատմամբ վստահութիւն ունեցողին համար՝ անոնք բոլորը ժամանակաւոր են: Հետեւաբար, փոխանակ անհաւասարութեանց, անիրաւութեան եւ անարդարութեանց լուծի տակ հարիւր տարի կուլ տրուած մաղձը այսօր թափելու Հայաստանի դէմ, շատ աւելի կառուցողական կ’ըլլայ որ Հայաստանով մտահոգ Սուրիոյ այդ հայերը տեղափոխուին այնտեղ, նպաստելու համար յիշեալ թերութիւններու աստիճանական սրբագրութեան:

    Իսկ ժողովրդավարութեան եւ մարդկային ազատութեանց եւ իրաւունքներու բնագաւառներուն մէջ, յոռեգոյն պատկերացումով անգամ, Հայաստանը կարելի չէ բաղդատել իսկ Սուրիոյ հետ… Մինչդեռ, մինչեւ այսօր, նիւթի առարկայ հայերը կը փառաբանեն տակաւին Սուրիոյ բռնատէրը, որպէս անոր նկատմամբ հաւատարիմ, հիացմունքով լի եւ երախտագէտ ենթականեր…

    Նիւթը ամբողջացնելու համար նշենք որ Սփիւռքեան աւանդական ղեկավարութիւնը, գոնէ սկզբնապէս, դէմ արտայայտուեցաւ Սուրիոյ հայերու հայրենադարձութեան, պաշտօնապէս կոչ ուղղելով որ անոնք մնան իրենց տեղը, ռումբերու տակ եւ արիւնարբու հրեշներով շրջապատուած, փոխանակ տեղափոխուելու Մայր Հայրենիք: Մինչդեռ եթէ, ընդհակառակն, ան մշակէր հայրենադարձութեան պատշաճ ծրագիր եւ զայն իրագործէր Հայոց Պետութեան զօրակցութեամբ, կացութիւնը շատ աւելի բարենպաստ կ’ըլլար Սուրիոյ հայերուն համար: Ինչ-ինչ քաղաքական անհեթեթ հաշիւներէ բխած, յիշեալ – բառացիօրէն մահացու չափաստիճանով – անպատասխանատու դիրքորոշման նկատմամբ դեռ չլսեցինք սակայն Հայաստանի դէմ սփռուող գանգատներու եւ քննադատութիւններու նշոյլը անգամ:

    Մի խօսքով, եզրափակելու համար այս անախորժ նիւթը՝ ինչպէս ոեւէ մարդկային էակ, բնական է որ Սուրիոյ հայերը եւս նախընտրեն տեղափոխուիլ վայր մը ուր կեանքի պայմանները աւելի հանգստաւէտ են: Հետեւաբար, անոնց մէկ մասը բնականօրէն կը նախընտրէ նոր կեանք հաստատել Արեւմուտքի յարաբերաբար ճոխ երկիրներուն մէջ, փոխանակ՝ տակաւին նախակերտման ընթացքի մէջ, էական անթիւ դժուարութիւններու մատնուած, Պատմութեան հոսանքին դէմ առաջանալ, վերականգնիլ, դիմանալ ջանացող, Հայաստանի մէջ:

    Սակայն այդ ընելու համար, պէտքը չկայ աժան պատրուակներու, մահանաներու, որոնք կը պախարակեն, կ’անարգեն եւ կը վարկաբեկեն Հայաստանը: Եւ արդէն, արտաքին կարգ մը չարակամ գործակալութիւններ զուարճաբար կը շահագործեն այս երեւոյթը…

    Վերջացնենք ընդգծելով հետեւեալը՝ կան շատ մը Սուրիայէն հայրենադարձ հայեր, որոնք այսօր շատ ալ գոհ եւ ուրախ են Մայր Հայրենիքի մէջ, լաւապէս ընբռնած են անոր գոյութեան հրաշքը եւ լիովին կը վայելեն անոր յարգն ու արժէքը, եւ այսպէսով, յաջողած են ողբերգական կացութիւն մը վերածելու բախտաւոր ու նպաստաւոր առիթի մը՝ իրենց եւ իրենց զաւակներու կեանքն ու ապագան բարելաւելու, գոնէ – եւ սկսելու համար – ազգային, բարոյական եւ մարդկային մակարդակներու վրայ: Աշխատասէր, ջերմ, ազնիւ ու սիրալիր, հայոց աւանդական արժէքներու տէր ու պահապան, պարկեշտ եւ վստահելի, անոնք նոր ու առողջ աւիշ են Մայր Հայրենիքի համար: Անոնց նկատմամբ նաեւ դրական եւ բարեացակամ են տեղւոյն բնակչութեան կարծիքն ու կեցուածքը, ամբողջ երկրի տարածքին: Անոնք հետեւաբար պատիւ կը բերեն ամբողջ Սփիւռքահայութեան, եւ նշանակալից կերպով կը նպաստեն Հայութեան ազգային միութեան փրկարար գաղափարի հաստատման եւ իրագործման, Հայրենի հողի վրայ:

    Մ. Հայդուկ Շամլեան

    Գանատա, 06 Նոյեմբեր 2014

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles