ԶԱՒԱՐԵԱՆԻ ՄՏԱԾՈՒՄՆԵՐԷՆ

0 0
Read Time:13 Minute, 47 Second

zavarian9  ՎԱՇ­ԽԱՐ­ՈՒԱ­ԿԱՆ ՀՈ­ԳԵ­ԲԱ­ՆՈՒ­ԹԻՒՆ

Զուր չեն գան­գատ­ուել բազ­մա­թիւ ան­կողմ­նա­կա­լ օ­տա­րա­կան­ներ հա­յի բա­ցա­սա­կան հա­կում­նե­րի մա­սին:

Հե­ռու մնա­ցած քա­ղա­քա­կան մեծ պայ­քար­նե­րէ, անա­պա­հով նոյ­նիսկ երկ­րա­գոր­ծա­կան-անաս­նա­պա­հա­կան աշ­խա­տան­քի մէջ, հա­յը դար­ձել է քա­ղա­քաբ­նակ, տար­ուել է ար­հես­տի, առեւտ­րի:

Առեւ­տուրն էլ – գտնուե­լով Արե­ւել­քում իր ամե­նա­նախ­նա­կան գռե­հիկ վի­ճա­կին մէջ – եղել է ո՛չ այն­քան ար­տադ­րուող իրե­րի փո­խա­նա­կու­թիւն, որ­չափ չար­չիու­թիւն, կապ­ուած միշտ վաշ­խա­ռու­թեան հետ:

Հ.Յ.Դ.-ի Գ. Ընդ­հա­նուր Ժո­ղով, 1904-ին, Պուլ­կար­իոյ մայ­րա­քա­ղաք` Սոֆ­իա­յի մէջ ձա­խէն աջ, ոտ­քի` Հ. Օհան­ջան­եան, Քրիս­տա­փո­ր եւ  նստած` Սի­մոն Զա­ւար­եան, Սամ­սոն Թադէօսեան
Հ.Յ.Դ.-ի Գ. Ընդ­հա­նուր Ժո­ղով, 1904-ին, Պուլ­կար­իոյ մայ­րա­քա­ղաք` Սոֆ­իա­յի մէջ ձա­խէն աջ, ոտ­քի` Հ. Օհան­ջան­եան, Քրիս­տա­փո­ր եւ նստած` Սի­մոն Զա­ւար­եան, Սամ­սոն Թադէօսեան

Դա­րե­րի ըն­թաց­քին չար­չիու­թեան այդ ոգին վա­րա­կել է հայ քա­ղա­քա­ցուն, ար­ձա­գանգ է տուել կար­ծես նոյ­նիսկ հայ աշ­խա­տա­ւոր զանգ­ուած­նե­րի մէջ:

Չնա­յած հայ ժո­ղո­վուր­դի 3/4ի հո­ղա­գոր­ծու­թեամբ պա­րա­պե­լուն, ծանր աշ­խա­տան­քի են­թա­կայ լի­նե­լուն,- թե­թեւ աշ­խա­տան­քի՛, առեւ­տու­րի հա­կում­ներ, քա­ղա­քա­ցի­նե­րէն զատ, ցոյց կու տան նա­եւ հայ ժո­ղո­վրդի հա­մար­եա՛յ թէ բո­լոր խա­ւե­րը:

Հա­յե­րի, Յոյ­նե­րի, Հրեա­նե­րի “ճար­պի­կու­թեան“ մա­սին տա­րած­ուած սրա­խօ­սու­թիւն­նե­րը այն­քան էլ ­զուրկ չեն հիմ­քէ: Դրամ շա­հե­լու, ոս­կի դի­զե­լու տեն­չը հա­սած է մեզ մօտ վտան­գա­ւոր աս­տի­ճա­նի…

Խնդի­րը նիւ­թա­կան ապա­հո­վու­թեան, լաւ աշ­խա­տանք ու­նե­նա­լու մէջ չէ հար­կաւ: Հարս­տա­նա­լու, շատ հարս­տա­նա­լու ցան­կու­թիւն ու­նին բո­լոր մար­դիկ, ամե­նա­հա­մակ­րե­լի ազ­գերն ան­գամ:

Մեզ մօտ վա­տը նրա մէջ է, որ միւս ազ­գե­րը դրամ շա­հե­լու հետ մի­ա­սին ու­նին եւ լաւ ապ­րե­լու ձգտում, բա­րո­յա­կան, գի­տա­կան, գե­ղար­ուես­տա­կան, քա­ղա­քա­կան պա­հանջ­ներ ու հոգ­սեր, մինչ­դեռ մենք հա­յերս հա­մար­եա՛յ թէ զուրկ ենք այդ մարդ­կա­յին առողջ պա­հանջ­նե­րէն` լրիւ կեր­պով, լաւ ապ­րե­լու տեն­չե­րէն, քա­ղա­քա­կան, գի­տա­կան եւ այլ ձգտում­նե­րէ:

Լաւ ապ­րե­լը մենք կը հասկ­նանք անաս­նա­կան-ֆի­զի­քա­կան (խմե­լու, հագն­ուե­լու) մտքով եւ տար­ուած ենք ոչ թէ դրա­մը կեան­քի բարձ­րաց­ման ծա­ռա­յեց­նե­լու, այլ նկա­տե­լու զայն իբ­րեւ մի նպա­տակ, աստ­ուա­ծու­թեան նման մի սրբու­թիւն:

Վտան­գը նրա մէջ է, որ դրա­մագ­լուխ դի­զե­լու մար­մա­ջով տար­ուած են մեզ մօտ ոչ միայն չար­չին ու առեւտ­րա­կա­նը, ոչ միայն տգէտ ամ­բո­խը, այլ բո­լոր խա­ւե­րը, նոյ­նիսկ նրանք, որոնք հրա­ւիր­ուած են զբաղ­ուե­լու քա­ղա­քա­կա­նու­թեամբ, գրա­կա­նու­թեամբ, գի­տու­թեամբ:

… Վաշ­խառ­ուա­կան ոգին մտել է հայ ժո­ղովր­դի արիւնն ու ծու­ծը: Դրա­մի, մե­ռած քա­փի­թա­լի պաշ­տա­մուն­քը կը սպառ­նայ ջնջել մեր ժո­ղովր­դի կեն­դա­նի քա­փի­թա­լը` զար­գա­ցու­մը, բա­րո­յա­կա­նը, մար­դա­վա­յել գո­յու­թիւնը:

Ազա­տա­մարտ“,  3/16 Օգոս­տոս 1912

 

ԱՊԱ­ԿԵԴ­ՐՈ­ՆԱ­ՑՈՒՄ

Ամէն տեղ երկ­րի ազա­տու­թեան աս­տի­ճա­նը կապ­ուած է տե­ղա­կան ինք­նա­վա­րու­թեան աս­տի­ճա­նին: Բա­ւա­կան է յի­շել, որ բռնա­պե­տա­կան եր­կիր­նե­րու մէջ բնաւ չկայ տե­ղա­կան ինք­նա­վա­րու­թիւն. չա­փա­ւոր սահ­մա­նադ­րա­կան եր­կիր­նե­րու մէջ սահ­մա­նա­փակ է տե­ղա­կան ինք­նա­վա­րու­թիւնը, իսկ Զուի­ցեր­իոյ մէջ, ուր կա­տար­եալ է ազա­տու­թիւնը, կա­տար­եալ է նա­եւ տե­ղա­կան ինք­նա­վա­րու­թիւնը:

Իս­կա­կան ժո­ղովր­դա­պե­տու­թիւնը չի պա­րու­նա­կեր իր մէջ մի­ա­պե­տի իշ­խա­նու­թեան փո­խան­ցու­մը քա­նի մը հա­րիւր ընտր­եալ­նե­րու: Ատ միայն առա­ջին քայլն է եւ ոչ ամե­նա­կա­րե­ւոր քայ­լը: Ժո­ղո­վուր­դի իշ­խա­նու­թիւն եւ ժո­ղովր­դա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւնը կ՛ըլ­լայ այն պա­րա­գա­յին, երբ օրէնք­նե­րու քն­նու­թեան եւ հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծե­րու կար­գադ­րու­թեան մաս­նակ­ցին կա­րե­լի եղա­ծին չափ շատ մար­դիկ, երկ­րի հա­սուն ու կեն­սու­նակ բո­լոր տար­րե­րը: Իսկ ատ ան­կա­րե­լի է առանց տե­ղա­կան ինք­նա­վար մար­մին­նե­րու հաս­տա­տու­թեան իրենց հա­մա­պա­տաս­խան վար­չու­թիւն­նե­րով:

Ամէն մէկ երկ­րի հա­մար է՛ն կա­րե­ւո­րը, ամե­նա­մեծ հարս­տու­թիւնը ինք ժո­ղո­վուրդն է, մար­դիկ են: Եթէ մար­դիկ տգէտ են ու նա­խա­պա­շար­ուած, եթէ անոնք աշ­խա­տա­սէր եւ ճար­տար չեն ար­հեստ­նե­րու մէջ կամ չու­նին նա­խա­ձեռ­նու­թեան ոգի, ըն­դու­նակ չեն ինք­նա­գոր­ծու­նէ­ու­թեան, պե­տու­թիւնը այդ պա­րա­գա­յին չի կր­նար լու­սա­ւոր, հա­րուստ եւ կեն­սու­նակ ըլ­լալ:

Կրնան առար­կել ինձ, որ այդ ուղ­ղու­թիւնը մար­դոց ու­շադ­րու­թիւնը կը կեդ­րո­նաց­նէ իրենց հա­մայն­քի վրայ, եւ կը նեղց­նէ անոնց շրջա­հայ­եաց­քը, կը զար­գաց­նէ տե­սակ մը տե­ղա­կան հայ­րե­նա­սի­րու­թիւն, որ ան­շուշտ կը կա­տար­ուի ի հա­շիւ իս­կա­կան, պե­տա­կան հայ­րե­նա­սի­րու­թեան: Առ երե­ւոյթս այդ առար­կու­թիւնը ան­հիմն չէ, սա­կայն ան կը կորսնց­նէ ­իր ու­ժը, երբ հար­ցին նա­յինք քիչ մը խո­րէն:

Եթէ այդ առար­կու­թիւնը ճիշդ ըլ­լար, նոյն տրա­մա­բա­նու­թեամբ սպա­սե­լու էր որ ըն­տա­նի­քը, ազ­գակ­ցա­կան կա­պը նոյն­պէս խո­չըն­դոտ պի­տի հան­դի­սա­նար ազ­գա­յին կա­պի, բո­լոր մար­դա­սի­րա­կան գա­ղա­փար­նե­րու ըմբռ­նու­մին: Ինձ կը թուի, որ էա­պէս գո­յու­թիւն ու­նի հա­կա­ռա­կը: Առանց ըն­տա­նի­քի, առանց ցե­ղի գա­ղա­փա­րին զար­գաց­մա­նը չէր կրնար գո­յու­թիւն ու­նե­նալ աւե­լի լայ­նա­պէս ազ­գա­յին զգա­ցու­մը եւ այս վեր­ջի­նին ընդ­հան­րա­ցու­մովն է, որ մարդ կրնայ սի­րել ամ­բողջ մարդ­կու­թիւնը:

Այն ան­ձը, որ ըն­դու­նակ չէ իր ըն­տա­նի­քը, իր մեր­ձա­ւո­րը սի­րել, ան­կա­րող է սի­րել իր ազ­գը, իսկ ով որ ազ­գի նման մեծ հա­մախմ­բում մը սի­րե­լու զար­գա­ցու­մը կամ մե­ծու­թիւնը չու­նի, չեմ հա­ւա­տար որ կա­րո­ղա­նայ մարդ­կու­թեան ցա­ւե­րով ցա­ւիլ: Եւ ինչ­պէս ըն­տա­նե­կան սէ­րը լայն­նա­լով կը վե­րած­ուի ազ­գա­յին սի­րոյ եւ յե­տոյ հա­մա­մարդ­կա­յին, այն­պէս ալ առողջ պե­տա­կան հայ­րե­նա­սի­րու­թիւնը կրնայ առաջ գալ միայն քայլ առ քայլ, տե­ղա­կան հայ­րե­նա­սի­րու­թեան աս­տի­ճա­նա­կան զար­գա­ցու­մով: Հա­կա­ռակ պա­րա­գա­յին, պե­տա­կան հայ­րե­նա­սի­րու­թիւնը պի­տի ու­նե­նար վե­րա­ցա­կան նկա­րա­գիր: Մտա­ւոր ըմբռ­նում­նե­րը առողջ ու հա­սուն կա­րող են ըլ­լալ միայն այն ժա­մա­նակ, երբ կը գոր­ծադր­ուին կոնկ­րէտ, շօ­շա­փե­լի գոր­ծե­րու եւ ձեռ­նարկ­նե­րու հետ:

Քա­նի մը տա­րի առաջ հան­գուց­եալ Խրիմ­եան Հայ­րիկ Պե­տերս­բուրգ գնա­ցած էր: Ի մի­ջի այլ բարձ­րա­գոյն ան­ձե­րու` ան այ­ցե­լած էր նա­եւ Պե­տերս­բուր­գի միտ­րո­պո­լի­տին, որ ան­պաշ­տօն կեր­պով պատ­րի­ար­քի դեր կը խա­ղայ: Սո­վո­րա­կան հար­ցու­փոր­ձե­րէ ետք` նե­րո­ղամ­տու­թեան եւ հե­զու­թեան քա­րոզ­չիաշա­կերտը խօս­քը կը դարձ­նէ քրիս­տո­նէ­ա­կան կրօն­նե­րու բա­ժա­նում­ներու վնա­սա­կա­րու­թեան վրայ եւ սա հա­մեստ միտ­քը կը յայտ­նէ, թէ ի՜նչ լաւ կ՛ըլ­լար որ բո­լոր քրիս­տո­նէ­ա­կան եկե­ղե­ցի­նե­րը մի­ա­նա­յին եւ թէ աւան­դա­պահ Հա­յաս­տան­եայց Եկե­ղե­ցին առա­ջին քայ­լը ընէր այդ ուղ­ղու­թեամբ: Հան­ճա­րեղ Խրիմ­եա­նը վայրկ­եան մը կը կնճռէ իր արծ­ուա­յին դէմ­քը, բայց ան­մի­ջա­պէս կը պա­տաս­խա­նէ. Յի­սու­սի հօ­տը ներ­կա­յաց­նող եկե­ղե­ցի­ներն ու դա­ւա­նանք­նե­րը,- կ՛ըսէ Խրիմ­եան,- կը նմա­նին փուն­ջի մը, որ տար­բեր ծա­ղիկ­նե­րէ կազմ­ուած է, բայց որ հէնց իր բազ­մա­զա­նու­թեան հա­մար կը ներ­կա­յաց­նէ առան­ձին գե­ղեց­կու­թիւն մը: Հայ եկե­ղե­ցին փուն­ջը կազ­մող ­հա­մեստ ծա­ղիկ­նե­րէն մէկն է եւ անոր, ինչ­պէս նա­եւ ամէն մէկ ծա­ղի­կի բա­ցա­կա­յու­թիւնը եւ ամ­բողջ փուն­ջը մի­ա­տե­սակ ծա­ղիկ­նե­րէ կազ­մե­լը կա­րող է միայն վնա­սել ընդ­հա­նուր գե­ղեց­կու­թեան:

(Բա­նա­խօ­սու­թիւն` ներ­կա­յաց­ուած Բե­րայի ­Եր­րոր­դու­թիւն եկե­ղեց­ւոյ մէջ,
1908ի Յուն­ուար 24ին)

 

ԿՈՒ­ՍԱԿ­ՑԱ­ԿԱՆ

ՊԱՅ­ՔԱ­ՐԸ

Մեր տգէտ եւ վա­տա­սե­րած կեան­քին մէջ աղա­ւաղ­ուել է եւ քա­ղա­քա­կան կռուի գա­ղա­փա­րը, կռուի շի­տա­կու­թեան սկզբուն­քը:

Ինչ­պէս վայ­րե­նի­նե­րը կամ միջ­նա­դար­եան “աս­պետ­ներ“ը քա­ղա­քա­կան կռուի մէջ գործ կը դնէ­ին թոյն, դա­շոյն, նենգ խա­բէ­ու­թիւն, մեզ մօտ եւս սա­կաւ չեն եղած սպա­նու­թիւն­նե­րը ան­հա­տա­կան, թայ­ֆա­յա­կան հա­շիւ­նե­րէ դրդ­ուած եւ քո­ղարկ­ուած բարձր քա­ղա­քա­կան նպա­տակ­նե­րով:

Մոռ­նա­լու չէ, թէ այն տա­րա­կար­ծու­թիւն­նե­րը, որ կան ժո­ղովր­դի ու կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րի, տար­բեր կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րի եւ կու­սակ­ցա­կան զա­նա­զան խա­ւե­րի ու ան­հատ­նե­րի մի­ջեւ, զա­նա­զան ար­տա­յայ­տու­թիւն­ներն են մարդ­կա­յին ազատ եւ յա­ռաջ­դի­մող մտքի: Այդ կար­ծիք­նե­րէն ո՛չ մին կա­րող է բա­ցար­ձակ ճշմար­տու­թեան յա­ւակ­նու­թիւնն ու­նե­նալ: Փո­խա­դարձ հա­մո­զու­մին եւ մտքի կա­տար­եալ ազատ ար­տա­յայ­տու­թե­նէն միայն կա­րող է ծնել իս­կա­կան ճշմար­տու­թիւնը, անոր վրայ միայն կա­րող է հաս­տատ­ուել մարդ­կա­յին յա­ռաջ­դի­մու­թիւնը:

… Եւ­րո­պա­ցի գի­տա­կից կու­սակ­ցա­կա­նը չի մոռ­նար եր­բեք, որ եթէ մի կէ­տով, մի շա­հով ան կապ­ուած է կու­սակ­ցու­թեան հետ, եր­կու շա­հով կապ­ուած է իր ազ­գի, իր հայ­րե­նի­քի հետ, աւե­լի մեծ ու բազ­մա­թիւ շա­հե­րով – Մարդ­կու­թեան հետ:

Այն ժա­մա­նակ, երբ եւ­րո­պա­ցի գա­ղա­փա­րա­կան ան­հա­տը ներ­դաշ­նա­կու­թիւն կը մտցնէ իր կու­սակ­ցա­կան, ազ­գա­յին եւ մարդ­կա­յին ըմբռ­նում­նե­րու ու պար­տա­կա­նու­թիւն­նե­րու մի­ջեւ, մեր մօտ ամէն բան կը շփոթ­ուի:

Իբ­րեւ ար­դիւնք տգի­տու­թեան, “ցե­ղա­կան“ մտայ­նու­թեան, կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րը, հա­սա­րա­կա­կան տար­բեր խա­ւե­րը մեր մէջ բաժն­ուած են միջ­նա­դար­եան աղան­դա­կա­նու­թեամբ – “մա­քուր“ են կամ “պիղծ“, “ըն­կեր“ են կամ “թշնա­մի“, ան­կա­րող սահ­ման գծել տար­բեր շա­հե­րի մի­ջեւ, անըն­դու­նակ հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեան եւ “հա­կա­ռա­կորդ“ին մէջ ազ­գա­կի­ցը, մար­դը գնա­հա­տե­լու:

Երեկ­ուայ ստրուկ­նե­րի զա­ւակ­ներ` մենք զուրկ ենք տա­կա­ւին մարդ­կա­յին շի­տա­կու­թե­նէ, ճա­կատ առ ճա­կատ կռուե­լէ, ղե­կա­վա­րը գոր­ծի­քէն, դաշ­նա­կի­ցը թշնամի­էն տար­բե­րե­լէ:

Մենք հե­ռու ենք առողջ, ու­ժեղ, ազ­նիւ ազգ լի­նե­լէ:

(“Բիւ­թան­իա“, 12 Յուն­ուար 1913)

 

ԽՕՍ­ՔԸ ԱՌԱՆՑ ԳՈՐ­ԾԻ

ՄԵՌ­ԵԱԼ Է

Մե­րի­նին նման հա­րիւր պո­ռա­լու եւ մի աշ­խա­տե­լու, հա­զար սպառ­նա­լու եւ մի ան­գամ չզար­նե­լու տեղ, լուրջ ազ­գե­րը հա­րիւր կ՛աշ­խա­տին` մէկ պար­ծե­նա­լու հա­մար, կը պատ­րաստ­ուին առանց սպառ­նա­լու եւ մի ան­գա­մից հա­զար ու­ժով կը զար­նեն:

Մենքհա­յերս, իբ­րեւ խօ­սե­լու, ճա­ռե­լու եւ օդին մէջ միայն դղեակ­ներ կա­ռու­ցա­նե­լու վարժ, քսան տա­րի շա­րու­նակ հայ­հո­յե­ցինք կամ նի­զակ­ներ ճօ­ճե­ցինք եւ կամ կեց­ցէ­ներ հնչե­ցու­ցինք, իսկ լուրջ ոյժ կազ­մե­լու ոչ մէկ աշ­խա­տանք թա­փե­ցինք:

Պա­տա­հա­կան երե­ւոյթ չէ ան­շուշտ որ յա­ռա­ջա­դէմ, կրթուած հիւ­սի­սա­յին ազ­գե­րը շատ աշ­խա­տե­լու հետ մի­ա­սին ե՛ւ քիչ կը խօ­սին:

Եւ դա կեան­քի բո­լոր երե­ւոյթ­նե­րի մէջ` քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն, աշ­խա­տանք, գե­ղար­ուեստ, հա­սա­րա­կա­կան հան­դէս­ներ ու յո­բել­եան­ներ:

…“Խօս­քը առանց գոր­ծի մեռ­եալ էկ՛ըսէր որո­շա­պէս քրիս­տո­նէ­ու­թեան ու­սու­ցի­չը 2000 տա­րի առաջ, բայց նրաճար­պիկհե­տե­ւող­նե­րը աւե­լի նպա­տա­կա­յար­մար գտան մի կողմ ծալ­լելգոր­ծինպա­հան­ջը եւ զբաղ­ուել ջանք չպա­հան­ջող բա­ռա­խա­ղու­թիւն­նե­րով եւ մեռց­րին քրիս­տո­նէ­ու­թիւնը:

Ան­հա­տին առողջ դաստ­ի­ա­րա­կու­թեան տե­սա­կէ­տից ամե­նա­փոք­րիկ գոր­ծը մե­ծա­մեծ, բայց խօս­քի շրջա­նում միայն մնա­ցած դա­տո­ղու­թիւն­նե­րից բարձր է. կար­ծեմ հա­սա­րա­կու­թեան առողջ դաստ­ի­ա­րա­կու­թեան եւ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան տե­սա­կէ­տից եւս միշտ էլ խօս­քը մի­ա­ցած պի­տի լի­նի գոր­ծին:

Հա­կա­ռակ պա­րա­գա­յին, խօս­քը հա­մար­ուե­լու է վնա­սա­կար, երե­խա­նե­րին վա­յել ինք­նա­խա­բէ­ա­կան խաղ միայն:

(“Ազա­տա­մարտ“,

20 Հոկ­տեմ­բեր – 2 Նո­յեմ­բեր 1913)

 

 

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles