Եւրոպական Միութեան Տարածաշրջանային Քաղաքականութիւնը Եւ Հայաստանը

 

ԳԷՈՐԳ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ
Քաղաքական գիտութիւններու թեկնածու

Հ․Յ․Դ․ Բիւրոյի Հայ Դատի կեդրոնական գրասենեակի յատուկ ծրագրերի պատասխանատու

ԵՄ-ն ուժային կեդրո՞ն, թէ՞ բեւեռ

Վերջին տասնամեակներում միջազգային յարաբերութիւնների բազմաթիւ տեսաբաններ, դեռեւս` առանց վերջնական եզրայանգման, քննարկում էին այն հարցը, թէ արդեօք Եւրոպական միութիւնը միջազգային յարաբերութիւններում հանդէս է գալիս որպէս ուժային կեդրո՞ն, թէ՞, այնուամենայնիւ, այն ուժային բեւեռ է, որը համագործակցութիւնից աւելի շատ ձգտում է սեփական շահերի պաշտպանութեանն ու միջազգային յարաբերութիւններում թելադրող դիրքի: 2022 թ. փետրուարի 24-ին սկսուած ռուս-ուքրանական պատերազմում ԵՄ դեռեւս պահպանուող միասնական քաղաքականութիւնը փաստում է, որ Եւրոպական միութիւնը միջազգային յարաբերութիւնների հանդարտ փուլում կարող է հանդէս գալ որպէս ուժային կեդրոն, սակայն անկայուն իրավիճակներում այն ի զօրու է վերածուելու քաղաքական բեւեռի` սեփական առաջնահերթութիւնների յստակ գիտակցմամբ ու սպասարկմամբ: Երկու պարագայում էլ միանշանակ է, որ, ի դէմս Եւրոպական միութեան, մենք գործ ունենք քաղաքական յարաբերութիւնների համաշխարհային դերակատարի հետ, որի բարդ քաղաքական վարքը ենթակայ չէ միանշանակ սահմանման:

Վերջին տարիների ընթացքում միջազգային յարաբերութիւններում Եւրոպական միութեան քաղաքական կշռին նետուած խոշորագոյն մարտահրաւէրին` ի դէմս ռուս-ուքրանական պատերազմի, արդէն 2025 թ. տարեսկզբից աւելացաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգների նոր վարչակազմի հետ շարունակաբար լարուող յարաբերութիւնները: ՕԹԱՆ-ի շրջանակներում ամերիկեան գերակայութեան անընդհատական շեշտումը, Եւրոպական գործընկերների նկատմամբ քաղաքական եւ տնտեսական լծակները որպէս քաղաքական ազդեցութեան գործիք օգտագործելու ամերիկեան նոր վարչակարգի փորձերը, տարածքային պահանջները Դանիայի Թագաւորութիւնից, յաճախ եւրոպական ներքին քաղաքականութեանը միջամտելու փորձերը եւրոպական միութեան համար նոր փորձութիւն են` արդէն ռազմավարական դաշնակցի եւ խոշորագոյն գործընկերոջ հետ յարաբերութիւններում:

Սրանից զատ, Եւրոպական միութիւնը բախւում է նաեւ ներքին խնդիրների` կապուած անօրինական գաղթի, սահմանների կառավարման, եւ որ թերեւս ամենաբարդը կարող լինել` ծայրայեղ աջ քաղաքական հոսանքների աննախընթաց աշխուժացման, յատկապէս այնպիսի երկրներում, ինչպիսիք են` Գերմանիան, Ֆրանսան, Հոլանտան, Շուէտը եւ այլն:

«Եւրոպական ծրագրին» նետուած այս մարտահրաւէրների յաղթահարումից է կախուած, կը դառնա՞յ արդեօք Եւրոպական միութիւնը ուժային բեւեռ, թէ՞ կը շարունակի գոյութիւն ունենալ որպէս ուժային կեդրոն: Երկու դէպքում էլ ԵՄ-ն կը շարունակի միջազգային յարաբերութիւնների առանցքային դերակատար լինել:

Շատ մասնագէտներ միջազգային յարաբերութիւնների ներկայ անկայունութեան առաջին ազդակները կապում են Միւնիխի անվտանգութեան համաժողովում ՌԴ նախագահ Վլատիմիր Փութինի 2007 թ. յայտնի ելոյթի հետ, երբ Ռուսաստանը հանդէս եկաւ ԱՄՆ առաջնորդութեամբ միաբեւեռ աշխարհի քննադատութեամբ եւ նախանշեց Արեւմուտքի հետ համակարգային դիմակայութեան նոր փուլի սկիզբը, որն իր արտացոլումը գտաւ 2008 թ. ռուս-վրացական, պատերազմով, 2014 թ. Ղրիմի գրաւմամբ, ապա` 2022 թ. ռուս-ուքրանական ընթացող պատերազմով:

Աշխարհակարգի կանոնների խարխլումը կանխատեսելով էր թերեւս, որ 2009 Եւրոպական միութեան Լիզպոնեան համաձայնագրով փորձ արուեց` ի դէմս Արտաքին գործողութիւնների եւրոպական ծառայութեան (EEAS), ամրապնդել եւ աւելի համակարգուած դարձնել անդամ պետութիւնների արտաքին քաղաքականութիւնների համադրումն ու իրականացումը` առանց դրանք ամբողջութեամբ միաւորելու: Այս ընդհանուր պարունակում Լիզպոնեան համաձայնագիրը կարեւոր էր, որովհետեւ այն ԵՄ-ին հնարաւորութիւն տուեց հանդէս գալ որպէս աւելի միասնական եւ կանխատեսելի արտաքին դերակատար` ի պատասխան «Պաղ պատերազմին» բնորոշ ուժային նոր մրցակցութեան եւ միաբեւեռ կարգի ճաքերի, որոնք յատկապէս տեսանելի դարձան Միւնիխի 2007 թ. համաժողովից յետոյ:

Եւրոպական միութեան արտաքին յարաբերութիւնների համակարգն ընդգրկում է ամբողջ աշխարհը` իւրաքանչիւր երկրի եւ տարածաշրջանի համար առանձնաբար ճշդուած քաղաքական առաջնահերթութիւններով, յարաբերութիւնների մակարդակով եւ ռազմավարական տեսլականով: Սոյն յօդուածի շրջանակում մեզ առաւելաբար հետաքրքիր է Եւրոպական միութեան տարածաշրջանային քաղաքականութիւնը Հարաւային Կովկասում եւ Սեւծովեան տարածաշրջանում:

Ինչ վերաբերւում է Հարաւային Կովկասում Եւրոպական միութեան տարածաշրջանային հետաքրքրութիւններին, ապա դրանք արտացոլուած են «Արեւելեան հարեւանութեան քաղաքականութեան» եւ «Արեւելեան գործընկերութեան» ծրագրերում, ինչպէս նաեւ` երկրներից իւքաքանչիւրի հետ ուրոյն համաձայնագրերի առկայութեամբ, որոնք վերաբերւում են յարաբերութիւնների տարբեր մակարդակների:

Եւրոպական հարեւանութեան քաղաքականութիւնը մեկնարկել է 2003 թուականից: Այն նպատակ ունէր կառավարելու Եւրոպական միութեան յարաբերութիւնները ԵՄ 16 հարեւան պետութիւնների հետ` հարաւային (10) եւ արեւելեան (6) ուղղութիւններով: Ըստ պաշտօնական փաստաթղթերի, Եւրոպական հարեւանութեան քաղաքականութեան նպատակն է` «Խուսափել ընդլայնուած Եւրոպայի եւ հարեւանների միջեւ բաժանարար գծերի առաջացումից, փոխարէնն` ամրապնդել բոլորի բարգաւաճումը, կայունութիւնը եւ անվտանգութիւնը»:

ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների առանցքային հարթակներից մէկը` Արեւելեան գործընկերութիւնը, մեկնարկեց 2009 թ. մայիսին Փրակայի գագաթնաժողովով` նպատակ ունենալով ուժեղացնելու եւ խորացնելու ԵՄ յարաբերութիւնները 6 հարեւան պետութիւնների` Հայաստանի, Ազրպէյճանի, Պիելոռուսիայի, Վրաստանի, Մոլտովայի եւ Ուքրանիայի հետ:

Արեւելեան գործընկերութեան քաղաքականութեան առաջնահերթութիւնների կիրառական դաշտերը չորսն են.

– Աւելի ուժեղ տնտեսութիւն (տնտեսական զարգացում եւ շուկայական հնարաւորութիւններ),

– Աւելի ուժեղ կառավարում ({պետական} կառոյցների ամրապնդում եւ լաւ կառավարում),

– Աւելի ուժեղ փոխկապակցուածութիւն (փոխկապակցուածութիւն, ուժանիւթի խնայողութիւն եւ կլիմայական փոփոխութիւններ),

– Աւելի ուժող հասարակութիւն (շարժունակութիւն եւ միջանձնային շփումներ):

Ներկայումս ԵՄ-ի եւ ԱլԳ (Արեւելեան գործընկերութիւն) պետութիւնների յարաբերութիւններում առկայ է բովանդակային երեք հարթութիւն` ընկերակցութեան (Վրաստան, Մոլտովա, Ուքրանիա), համագործակցութեան (Հայաստան) եւ գործակցութեան (Պիելոռուսիա` կասեցուած, Ազրպէյճան): Աշխարհաքաղաքական ու տարածաշրջանային հետագայ զարգացումները ցոյց տուեցին, որ ԵՄ Արեւելեան գործընկերութեան քաղաքականութիւնը իր ընդհանրութեան մէջ ձախողւում է: Մասնաւորապէս, Ուքրանիայում պատերազմ է, Մոլտովայում եւրոպական ազդեցութիւնը պահպանուեց ընտրութիւններին ուղղակի միջամտութեան արդիւնքում միայն: 2022 թ. յուլիսի 18-ին Ազրպէյճանի եւ Եւրոպական միութեան միջեւ ստորագրուեց ուժանիւթի ոլորտում ռազմավարական համագործակցութեան փոխըմբռնման յուշագիր, ինչը նախատեսում է գրեթէ կրկնապատկել ազրպէյճանական կազի տարանցումը Եւրոպա: Սակայն վստահելի աղբիւրները պնդում են, որ Հարաւային կազային միջանցքով ԵՄ հասնող ազրպէյճանական կազի իրատեսական ծաւալը կարող է լինել շուրջ 10 միլիառ խորանարդ մեթր, ինչը եւրոպական տարեկան սպառման 3 տոկոսն է, իսկ ներմուծման` 2 տոկոսը: Այս պայմաններում սա աւելի շատ քաղաքական քայլ է` Ազրպէյճանում ԵՄ ազդեցութեան որոշակի պահպանման, քան թէ` ուժանիւթային բազմազանութիւն ապահովող գործողութիւն: Աւելի՛ն. ԵՄ-Ազրպէյճան յարաբերութիւնների տեսանկիւնից ԱլԳ երկրների շարքում Ազրպէյճանը թերեւս ամէնից կրաւորականն է, չհաշուած Պիելոռուսիան, որի հետ երկխօսութիւնը սառեցուած է:

Այս պայմաններում Հայաստանը Պրիւքսելի համար այսօր կարող է դիտուել տարածաշրջանի ամենակարեւոր գործընկերներից մէկը: Ստացում է, որ Արեւելեան գործընկերութեան տարածաշրջանում եւրոպական ուղղութեան վրայ յարաբերութիւնների զարգացման եւ տեղում եւրոպական ներկայութեան միակ երկիրը Հայաստանն է:

ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների համար հիմնադրութային նշանակութիւն ունի 2017 թ. նոյեմբերին ստորագրուած եւ 2021 թ. մարտից ուժի մէջ մտած «Համապարփակ եւ ընդլայնուած համագործակցութեան համաձայնագիրը»: Այն, ըստ էութեան, կրկնում էր ՀՀ-ԵՄ ընկերակցութեան համաձայնագրի նախագծի քաղաքական մասը, իսկ տնտեսական մասը համաձայնեցուած էր Հայաստանի` ԵԱՏՄ անդամակցութեան պահանջներին: Այն մինչեւ օրս համարւում է չափազանց յաւակնոտ եւ եզակի համաձայնագիր` Արեւելեան գործընկերութեան ամբողջ տարածքի համար. այն ներառում է հանրային կեանքի բոլոր ոլորտները եւ որակական ու բովանդակային բոլորովին նոր մակարդակի է բարձրացնում ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնները:

Միջանկեալ նշենք, որ նոյնիսկ 2025 թ. դեկտեմբերի 3-ին ստորագրուած ՀՀ-ԵՄ գործընկերութեան ռազմավարական օրակարգը յենւում է ՀՀ-ԵՄ համափարփակ եւ ընդլայնուած համագործակցութեան համաձայնագրի վրայ: ՀՀ-ԵՄ երկկողմ յարաբերութիւնների առանձնայատկութիւններին կ՛անդրադառնանք սոյն յօդուածի երկրորդ մասում:

Վերադառնանք ԵՄ տարածաշրջանային հետաքրքրութիւններին: Հասկանալու համար մեր տարածաշրջանում Եւրոպական միութեան քաղաքական նպատակները, կարեւոր է հայեացք նետել վերջին շրջանի երկու փաստաթղթերի` «ԵՄ Կլոպալ դարպասներ» (EU Global Gateway) նախաձեռնութեանը եւ Եւրոպական յանձնաժողովի եւ ԵՄ բարձր ներկայացուցչի` «Սեւծովեան տարածաշրջանի վերաբերեալ» ԵՄ-ի ռազմավարական մօտեցման մասին Եւրոպական խորհրդարանին եւ խորհրդին ուղղուած` 2025 թուականի մայիսի 28-ի համատեղ հաղորդագրութեանը:

ԵՄ Կլոպալ դարպասներ (EU Global Gateway) նախաձեռնութիւնը Եւրոպական միութեան 300 միլիառ եւրոյի ենթակառուցուածքային ներդրումային ռազմավարութիւնն է (2021-2027 թթ.), որի նպատակն է համաշխարհային մակարդակով ստեղծել անվտանգ կապեր թուային, ուժանիւթի, հաղորդակցութեան, առողջապահութեան, կրթութեան եւ գիտահետազօտական ոլորտներում: Նախաձեռնութիւնը միտուած է խթանելու կայուն զարգացումը, տնտեսական աճը եւ կրճատելու համաշխարհային ներդրումային բացերը` օգտագործելով Team Europe ձեւաչափի համատեղ ջանքերը, զօրաշարժի ենթարկելով մասնաւոր դրամագլուխը:

Global Gateway-ը, ըստ ամենայնի, նպատակ ունի միջազգային մակարդակում մրցակցութիւն հաղորդելու ամերիկեան եւ չինական տնտեսական գերակայութեանը: Համաձայն ծրագրի, որի խոշոր կեդրոնացումները` համապատասխանաբար 79.973 միլիառ եւ 77,161 միլիառ կեդրոնացուած են Սահարայի անապատից հարաւ տարածաշրջանի եւ Միջին Արեւելքի ու Հարաւային Ափրիկէի վրայ, մեր տարածաշրջանին յատկացուած է 28,488 միլիառ` 6 երկրի համար: Այս ծրագրով ՀՀ Սիւնիքի մարզում կառուցւում է Սիսիան-Քաջարան 70 քմ հատուածը, եւ նախատեսուած է Սիւնիքի մաքսային ու գումակային կեդրոնի կառուցումն, ինչպէս նաեւ` նման մի կեդրոն Երեւանում: Նոյն ծրագրի շրջանակում Վրաստանում եւ Ազրպէյճանում նախատեսւում է իրականացնել սեւծովեան ելեկտրական մալուխի անցկացման աշխատանքները: Դրա նպատակն է Հարաւային Կովկասի ելեկտրացանցը գերբարձր լարման մալուխով կապել Եւրոպական միութեան հետ եւ մեր տարածաշրջանից ելեկտրականութիւն մատակարարել դէպի ԵՄ: Ըստ ՀՀ իշխանութիւնների, Հայաստանը ցանկութիւն է յայտնել միանալու նախագծին, որը մեր տարածաշրջանում անցնում է Ազրպէյճանով եւ Վրաստանով, սակայն, ըստ ամենայնի, չի յաջողուել` հաւանաբար Ազրպէյճանի պահանջով:

Միւս` «Սեւծովեան տարածաշրջանի վերաբերեալ» ԵՄ-ի ռազմավարական մօտեցման մասին փաստաթուղթով ԵՄ-ն Սեւ ծովի տարածաշրջանը դիտում է որպէս կարեւորագոյն աշխարհառազմավարական տարածք, որը միացնում է Եւրոպան` Հարաւային Կովկասին, Կեդրոնական Ասիային եւ արեւելեան Միջերկրականին: Ըստ այդմ, այս տարածքը ԵՄ-ի համար կարեւոր է հետեւեալ երեք ուղղութիւնների շրջանակում` անվտանգութիւն, տնտեսական զարգացում եւ առեւտրային ուղիներ, ուժանիւթային անվտանգութիւն եւ գիւղատնտեսական արտահանման երաշխիքներ:

Համաձայն փաստաթղթի, ԵՄ-ն նպատակ ունի աջակցել երկարաժամկէտ անվտանգութեանը, կայուն աճին եւ զարգացմանը, աւելի համարկուած կապերին տարածաշրջանի երկրների հետ` բազմակողմանի գործընկերութիւններով: Ըստ դրա, ԵՄ-ն աշխատելու է նաեւ տարածաշրջանի մի շարք երկրների` Եւրոպական միութեանը աւելի մօտեցման եւ համարկման ուղղութեամբ:

Ամփոփելով` նկատենք, որ աշխարհակարգի խաղի կանոնների նոր ձեւաւորման ներկայ ժամանակահատուածում Եւրոպական միութիւնը վարում է աշխուժ նախաձեռնողական քաղաքականութիւն` անմիջական եւ ոչ անմիջական հարեւան պետութիւններում իր ազդեցութեան շարունակական մեծացման պարունակում:

Ասուածի ընդհանուր պարունակում պէտք է դիտել նաեւ Տաւոսի վերջին համաշխարհային տնտեսական ֆորումի ընթացքում Եւրոպական յանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն տեր Լայենի ելոյթը, որտեղ վերջինս արձանագրելով հին աշխարհակարգի խաղի կանոնների աւարտը` խօսում էր Եւրոպական միութեան տնտեսական ազդեցութեան ընդլայնման մասին այնպիսի տարածաշրջաններում, ինչպիսք են` Հարաւային եւ Կեդրոնական Ամերիկան եւ հարաւարեւելեան եւ հարաւային Ասիան, վերջինը` ի դէմս Հնդկաստանի հետ նախատեսուող պատմական պայմանաւորուածութեան:

Պակաս ուշադրութեան արժանի չէին նաեւ Ֆոն տեր լայենի պնդումները` Եւրոպական միութեան անվտանգային համակարգի ապահովման սեփական կարողականութիւնների ու մեքանիզմների ստեղծման եւ առհասարակ աւելի անկախ Եւրոպա ունենալու ընդհանուր պարունակում:

Ինչ վերաբերւում է մեր տարածաշրջանին: Եւրոպական միութեան արտաքին քաղաքականութեան աշխուժացման այս պայմաններում Հայաստանը մի երկիր է, որ հանդէս է գալիս որպէս տարածաշրջանում Եւրոպական միութեան կարեւոր գործընկեր, ում հետ յարաբերութիւններն առաջանցիկ զարգացում են ապրում: Հայաստանը նաեւ մի երկիր է, որտեղ, ի դէմս Եւրոպական միութեան քաղաքացիական դիտորդական առաքելութեան` ԵՄ-ն նաեւ ֆիզիքական ներկայութիւն ունի: Թերեւս ամենակարեւորը` Հայաստանը մի երկիր է, որի ժողովուրդը, քաղաքական ուժերը, առհասարակ քաղաքական մշակոյթը տրամադիր է Եւրոպական միութեան հետ յարաբերութիւնների շարունակական զարգացմանը, եթէ ի հարկէ դրանք Հայաստանը չվերածեն աշխարհաքաղաքական բախման թատերաբեմի:

Այնուամենայնիւ, ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների կայուն զարգացման վրայ բացասական ազդեցութիւն կարող է ունենալ Հայաստանի առաջիկայ նախընտրական գործընթացներում ԵՄ միակողմանի դիրքաւորումը, ՀՀ գործող իշխանութիւններին անթաքոյց պաշտպանութիւնը, ինչպէս նաեւ` վերջիններիս կողմից ՀՀ ներքաղաքական գործընթացներում եւրոպական աջակցութեան ստացման փորձերը:

ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնները վերջին շրջանի վերափոխումներին, այդ յարաբերութիւնների բնոյթին ու հնարաւոր զարգացումներին կ՛անդրադառնանք արդէն սոյն յօդուածի երկրորդ մասում:

Այսպէս վերլուծելով Եւրոպական Միութեան տարածաշրջանային քաղաքականութեան հիմնական ուղենիշները` եզրակացրեցինք, որ մեր տարածաշրջանում Եւրոպական Միութեան արտաքին քաղաքականութեան աշխուժացման պայմաններում Հայաստանը մի երկիր է, որ հանդէս է գալիս որպէս տարածաշրջանում Եւրոպական միութեան կարեւոր գործընկեր, ում հետ յարաբերութիւններն առաջանցիկ զարգացում են ապրում: Հայաստանը նաեւ մի երկիր է, որտեղ, ի դէմս Եւրոպական Միութեան քաղաքացիական դիտորդական առաքելութեան, ԵՄ-ն նաեւ ֆիզիքական ներկայութիւն ունի: Թերեւս ամենակարեւորը` Հայաստանը մի երկիր է, որի ժողովուրդը, քաղաքական ուժերը, առհասարակ քաղաքական մշակոյթը տրամադիր է Եւրոպական Միութեան հետ յարաբերութիւնների շարունակական զարգացմանը, եթէ ի հարկէ դրանք Հայաստանը չվերածեն աշխարհաքաղաքական բախման թատերաբեմի:

Նաեւ նկատեցինք, որ ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների կայուն զարգացման վրայ բացասական ազդեցութիւն կարող է ունենալ Հայաստանի առաջիկայ նախընտրական գործընթացներում ԵՄ միակողմանի դիրքաւորումը, ՀՀ գործող իշխանութիւններին անթաքոյց պաշտպանութիւնը, ինչպէս նաեւ` վերջիններիս կողմից ՀՀ ներքաղաքական գործընթացներում եւրոպական աջակցութեան ստացման փորձերը եւ այլն:

Սոյն յօդուածում անդրադարձ կը կատարենք ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների իրաւաքաղաքական ու հաստատութենական կարգաւորումներին եւ երկկողմ յարաբերութիւնների զարգացման հիմնական ուղղութիւններին:

Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Եւրոպական Միութեան յարաբերութիւնները հաստատութենական հենքի վրայ դնելու նախաքայլերն սկսուեցին 1996 թուականից, երբ ՀՀ եւ ԵՄ միջեւ ստորագրուեց «Գործընկերութեան եւ համագործակցութեան մասին» համաձայնագիրը: Այն ուժի մէջ մտաւ 1999-ից: ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների համար շարունակում է հիմնադրութային նշանակութիւն ունենալ «Համապարփակ եւ ընդլայնուած գործընկերութեան համաձայնագիրը (ՀԸԳՀ/CEPA)»: Այն ստորագրուեց 2017 թուականի նոյեմբերի 27-ին եւ, ըստ էութեան, կրկնում էր ՀՀ-ԵՄ ընկերակցութեան համաձայնագրի նախագծի քաղաքական մասը, իսկ տնտեսական մասը համաձայնեցուած էր Հայաստանի` ԵԱՏՄ անդամակցութեան պահանջներին: Շուրջ չորս տարի անց համաձայնագիրը մտաւ ուժի մէջ:

ՀԸԳՀ-ն չափազանց յաւակնոտ եւ եզակի համաձայնագիր է ոչ միայն Արեւելեան գործընկերութեան, այլ թերեւս` հարեւանութեան քաղաքականութեան ամբողջ տարածքի համար, ներառում է հանրային կեանքի բոլոր ոլորտները եւ որակական ու բովանդակային բոլորովին նոր մակարդակի է բարձրացնում ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնները:

ՀՀ-ԵՄ Համապարփակ եւ ընդլայնուած գործընկերութեան համաձայնագիրը (CEPA) հանդիսանում է Հայաստանի եւ Եւրոպական Միութեան յարաբերութիւնների խորացման համապարփակ իրաւաքաղաքական հիմքը` ընդգրկելով քաղաքական երկխօսութիւնը, ժողովրդավարութեան եւ իրաւունքի գերակայութեան ամրապնդումը, մարդու իրաւունքների պաշտպանութիւնը, դատաիրաւական եւ հանրային կառավարման բարեփոխումները, ինչպէս նաեւ` փտածութեան դէմ պայքարը: Միաժամանակ համաձայնագիրը նպաստում է արտաքին եւ անվտանգութեան քաղաքականութեան ոլորտում համագործակցութեան խորացմանը` ուղղուած տարածաշրջանային կայունութեան եւ անդրազգային սպառնալիքների դէմ համատեղ գործողութիւններին:

Տնտեսական եւ առեւտրային ոլորտներում CEPA-ն միտուած է` գործարար միջավայրի բարելաւմանը, փոքր եւ միջին ձեռնարկատիրութեան զարգացմանը, մրցակցութեան, պետական գնումների եւ սպառողների պաշտպանութեան եւրոպական չափորոշիչների ներդրմանը, ինչպէս նաեւ ֆինանսական կայունութեան ամրապնդմանը` ներառելով նաեւ փոխադրամիջոցների եւ ուժանիւթի ոլորտների զարգացումը` ուժանիւթային անվտանգութեան եւ կայունութեան շեշտադրմամբ:

Համաձայնագիրը ներառում է շրջակայ միջավայրի եւ կլիմայի քաղաքականութիւնը, թուային փոխակերպումն ու առցանց անվտանգութիւնը (cybersecurity), կրթութեան, գիտութեան, երիտասարդութեան, սոցիալական քաղաքականութեան եւ առողջապահութեան ոլորտներում համագործակցութեան խորացումը, ինչպէս նաեւ մշակութային համագործակցութիւնը, քաղաքացիական հասարակութեան եւ խօսքի ազատութեան ամրապնդումը` ձեւաւորելով Հայաստան-ԵՄ գործընկերութեան երկարաժամկէտ եւ կայուն զարգացում:

Այս փաստաթղթի վրայ են յենւում ՀՀ-ԵՄ զանազան պայմանագրեր, համաձայնագրեր, յուշագրեր, արձանագրութիւններ, տարբեր կանոնակարգեր եւ այլն:

ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնները, յատկապէս ներկայ գործընթացները ամբողջականօրէն հասկանալու համար անհրաժեշտ է հայեացք նետել 2025 թ. դեկտեմբերի 3-ին ստորագրուած «Հայաստան-ԵՄ գործընկերութեան ռազմավարական օրակարգ» փաստաթղթին, որն ընդունուել է ՀՀ-ԵՄ գործընկերութեան խորհրդի շրջանակում եւ նպատակ ունի գործառնական առումով կառավարել երկկողմ յարաբերութիւններն առաջիկայ եօթ տարիների համար:

Փաստաթղթով սահմանւում են գործընկերութեան առաջնահերթ ոլորտներ` ժողովդրավարութեան եւ մարդու իրաւունքների ամրապնդում, տնտեսական զարգացում, անվտանգութեան եւ պաշտպանութեան համագործակցութիւն, վիզաների ազատականացման երկխօսութիւն, ինչպէս նաեւ` տարածաշրջանային կապուածութիւն եւ ներդրումներ:

Այժմ փորձենք հասկանալ, թէ որո՛նք են այս փաստաթղթի կարեւոր կէտերը:

Այս փաստաթղթում առաջինն աչքի ընկնող ուշագրաւ դրոյթներից մէկը այն է, ըստ որի, Հայաստան-ԵՄ գործընկերութեան ռազմավարական օրակարգի շրջանակներում ձեռնարկուող գործողութիւնները պէտք է լիովին համապատասխանեն ՀԸԳՀ-ին, այդ թուում` դրա նախաբանին: Բանն այն է, որ ի թիւս այլնի` ՀԸԳՀ-ի նախաբանը շատ կարեւոր անդրադարձ է կատարում ղարաբաղեան հակամարտութեանը` ճանաչելով ԵԱՀԿ Մինսքի խմբի մանտաթի բացառիկութիւնն ու արցախահայութեան ինքնորոշման իրաւունքի իրացման կարեւորութիւնը, ի շարս տարածքային ամբողջականութեան եւ ուժի կամ դրա սպառնալիքի չկիրառման սկզբունքների:

Փաստաթղթում վերահաստատւում է Հայաստանի համար ԵՄ դիմակայունութեան եւ աճի ծրագիրը` 2024-2027 թուականների համար 270 միլիոն եւրօ արժողութեամբ օժանդակութեան փաթեթ: Դրանով ԵՄ-ն կը տրամադրի` 1) 200 միլիոն եւրօ դրամաշնորհային օժանդակութիւն` ընկերային-տնտեսական օրակարգին եւ ԵՄ-ի հետ առաւել սերտ ոլորտային համագործակցութեանն աջակցելու համար, եւ 2) 70 միլիոն եւրօ ներդրումային դրամաշնորհներ` առեւտրի, ուժանիւթային եւ փոխադրամիջոցների ոլորտներում պետական եւ մասնաւոր ներդրումները զօրաշարժի ենթարկելու եւ մասնաւոր հատուածն ամրապնդելու նպատակով:

Ռազմավարական օրակարգում նաեւ արձանագրուած է, որ առաջիկայ տարիներին անհրաժեշտ կը լինի լրացուցիչ ուշադրութիւն դարձնել աւելի քան 115.000 տեղահանուած հայերի կարիքների բաւարարմանը եւ նրանց` ընկերային-տնտեսական համակարգում ներառմանը:

Ռազմավարական օրակարգով կարեւորւում է նաեւ 2024 թ. նոյեմբերից մեկնարկած` ՀՀ-ԵՄ վիզայի դրութեան ազատականացման ուղղուած ընթացիկ գործընթացները պատշաճ ժամանակում աւարտելու հանգամանքը:

Կարեւոր է նաեւ նկատել, որ ռազմավարական օրակարգը նոյնպէս համապատասխանեցուած է ՀՀ-ի ԵԱՏՄ-ին անդամակցելու հանգամանքին: Փաստաթղթում մասնաւորապէս գրուած է. «Տնտեսական, առեւտրային եւ էներգետիկ դիւերսիֆիկացմանը եւ առանցքային ոլորտներում նորմատիւ իրաւական ակտերի հետագայ համապատասխանեցմանը (եթէ դրանք համատեղելի են Հայաստանի կողմից այլ միջազգային կազմակերպութիւններին անդամակցելու եւ ստանձնած պարտաւորութիւնների հետ)»:

Այս փաստաթղթի հիմնական նորամուծութիւնը թերեւս անվտանգային քաղաքականութեան բաժինն է: Այստեղ մասնաւորապէս ասւում է, որ ՀՀ-ԵՄ համագործակցութիւնը կ’ուղղուի` տարածաշրջանային անվտանգութեան, անվտանգութեան ոլորտի բարեփոխումների, ճգնաժամերի կառավարման, ահաբեկչութեան դէմ պայքարի, կիբերանվտանգութեան եւ հիբրիդային սպառնալիքների, այդ թուում` արտաքին տեղեկատուական ձեռնածութեան եւ միջամտութեան դէմ պայքարի հարցերին: Իբրեւ նպատակ` սահմանուած է Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ կայուն եւ արժանապատիւ խաղաղութեան հաստատումը` հիմնուած ինքնիշխանութեան փոխադարձ ճանաչման, տարածքային ամբողջականութեան եւ սահմանների անձեռնմխելիութեան սկզբունքների վրայ` 1991 թ. Ալմա-Աթայի հռչակագրին համապատասխան:

Ուշադրութեան արժանի խիստ ուշագրաւ մէկ այլ դրոյթ վերաբերում է Արդարադատութեան միջազգային դատարանի բոլոր համապատասխան որոշումների լիարժէք, անյապաղ եւ արդունաւէտ իրականացման օժանդակութեանը:

Ռազմավարական օրակարգում իբրեւ առաջնահերթութիւն է սահմանւում նաեւ հայ ռազմագերիների եւ այլ պահուող անձանց ազատ արձակումը, ինչպէս նաեւ ջանքերի գործադրումը` չլուծուած մարդասիրական խնդիրների հասցէագրման ուղղութեամբ, ներառեալ անհետ կորած անձանց ճակատագրի եւ հարկադրական անհետացումների հարցերը` որպէս վստահութեան ամրապնդման միջոցներ:

Թերեւս` ամենահետաքրքիր կէտերից մէկը. Ռազմավարական օրակարգը աջակցութիւն է յայտնում տարածաշրջանային ներառական փոխադրամիջոցների կապուղիների զարգացմանը` պետութիւնների ինքնիշխանութեան եւ ազգային իրաւասութեան շրջանակում, ինչպէս նաեւ` հաւասարութեան եւ փոխադարձութեան սկզբունքների հիման վրայ, սակայն հետաքրքիր է, որ այստեղ չկայ որեւէ յղում TRIPP-ին (Միջազգային խաղաղութեան եւ բարգաւաճման Թրամփի երթուղի): Արդեօ՞ք սա սեւծովեան տարածաշրջանում ամերիկա-եւրոպական մրցակցութեան որոշակի դրսեւորում է, թերեւս քննարկման բոլորովին այլ նիւթ է: Այժմ բաւարարուենք միայն փաստի արձանագրմամբ:

Պայմանաւորուածութիւն է ձեռք բերւում խորացնել քաղաքական եւ անվտանգութեան երկխօսութիւնը եւ առաջ մղել անվտանգութեան ու պաշտպանութեան ոլորտում կանոնաւոր խորհրդակցութիւնները, ուսումնասիրել անվտանգութեան եւ պաշտպանական համագործակցութեան հետագայ ամրապնդման հնարաւոր ուղիները, որոնք կարող են յանգեցնել աւելի կառուցուածքային համագործակցութեան ձեւաւորմանը: Ապահովել Հայաստանում Եւրոպական Միութեան առաքելութեան լիարժէք գործառնական կարողութիւնը` Ազրպէյճանի հետ սահմանին անվտանգութեան իրավիճակի դիտարկման եւ զեկուցման նպատակով` նպաստելով հակամարտութիւնից տուժած տարածքներում մարդու անվտանգութեան ամրապնդմանը եւ տարածաշրջանում խաղաղութեան ու կայունութեան աջակցութեան շրջանակում վստահութեան ձեւաւորմանը: Աշխատել EUMA-ի ներկայութեան պահպանման ուղղութեամբ` այնքան ժամանակ, որքան անհրաժեշտ կը լինի:

Որպէս առաջնահերթութիւն` նպատակ է դրուած շարունակել եւ ընդլայնել Հայաստանին ցուցաբերուող աջակցութիւնը Եւրոպական խաղաղութեան հիմնադրամի շրջանակում, շարունակել համագործակցութիւնը` Հայաստանի դիմակայունութեան բարձրացման նպատակով: Արդէն 2026 թ. յունուարի վերջին յայտնի դարձաւ, որ Հայաստանը այս ֆոնտից կը ստանայ եւս 20 միլիոն եւրօ` պաշտպանական-մարդասիրական կարողականութիւնների զարգացման, քաղաքացիական բնակչութեան պաշտպանութեան համար:

Վերջապէս, Ռազմավարական օրակարգը նախատեսում է խորացնել համագործակցութիւնը հիպրիտային սպառնալիքներին հակազդելու ուղղութեամբ, ներառեալ` օտարերկրեայ տեղեկատուական ձեռնածութեան եւ միջամտութեան դէմ պայքարը, դիտարկել կարողութիւնների զարգացման եւ Հայաստանին աջակցութեան հնարաւորութիւնները` հիպրիտային սպառնալիքներին արդիւնաւէտ արձագանգման համապարփակ շրջանակի մշակման ուղղութեամբ:

Այս փաստաթղթի առթիւ բաւական կոշտ էր Ազրպէյճանի արտաքին գործերի նախարարութեան արձագանգը: Պաշտօնական Պաքուի համար խնդրայարոյց են եղել մի շարք ձեւակերպումներ, մասնաւորապէս` «Ազրպէյճանի ռազմական գործողութիւններից յետոյ տեղահանուած հայեր», ինչպէս նաեւ այդ անձանց «փախստականներ» որակելը: Ազրպէյճանի ԱԳՆ-ն խնդիր է տեսել նաեւ Արդարադատութեան միջազգային դատարանի բոլոր համապատասխան վճիռների լիարժէք, անյապաղ եւ արդիւնաւէտ իրականացման հարցի կարեւորման հետ: Դժգոհել են, որ անուշադրութեան են մատնուել Ազրպէյճանի ներկայացրած դատական հայցերը Հայաստանի դէմ: Ազրպէյճանցիները պնդել են, որ ԵՄ-Հայաստան փաստաթղթում ներառուած այս դրոյթը ուղղակիօրէն հակասում է խաղաղութեան գործընթացին եւ ուաշինկթընեան պայմանաւորուածութիւններին: Ըստ Պաքուի, այս հանգամանքը լուրջ հարցեր է առաջացնում հայկական կողմի հռչակուած մտադրութիւնների վերաբերեալ:

Պաքուից դժգոհել են նաեւ հայ ռազմագերիներին որպէս այդպիսին որակելու համար:

Ազրպէյճանի ԱԳՆ-ի համար մտահոգիչ է, որ որեւէ յիշատակում չկայ TRIPP նախագծի մասին: Ըստ նրանց, սա հարցեր է առաջացնում Հայաստանի լրջութեան վերաբերեալ` TRIPP-ի հետ կապուած իր պարտաւորութիւնները կեանքի կոչելու հարցում:

Ազրպէյճանցիները չէին կարող խնդրայարոյց չհամարել նաեւ Հայաստանում ԵՄ դիտորդական առաքելութեան պահպանման եւ լիարժէք գործարկման վերաբերեալ դրոյթը, որ խաղաղութեան համաձայնագրի նախագծով, ըստ Պաքուի, ենթադրւում էր, որ պէտք է դադարեցուի:

Ըստ Պաքուի ՀՀ-ԵՄ առաջնահերթութիւնների շարքում ռազմական եւ պաշտպանութեան հարցերի վրայ դրուած շեշտադրումը եւս ծառայում է Հայաստանի ռազմականացման խթանմանը:

Վերջում Ազրպէյճանի ԱԳՆ-ն ակնկալել էր, որ Հայաստանը եւ ԵՄ-ն կը ձեռնարկեն որոշակի քայլեր` վերացնելու այն վնասակար դրոյթները, որոնք չեն արտացոլում ներկայիս իրողութիւնները:

Այսպիսով, ամփոփելով` կարող ենք արձանագրել, որ ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւններն առաջանցիկ զարգացում են ապրում, թւում, է թէ ամէն ինչ հրաշալի է, լուրջ որեւէ սպառնալիք ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւններն այլեւս չունեն: Սակայն իրականութիւնն այլ է:

Ինչպէս նշել ենք սոյն յօդուածի առաջին եւ երկրորդ մասերում, Հայաստանը, անկախ իշխանութիւններից, տրամադիր է Եւրոպական Միութեան հետ յարաբերութիւնների շարունակական զարգացմանը, եթէ ի հարկէ դրանք Հայաստանը չվերածեն աշխարհաքաղաքական բախման թատերաբեմի: Պատահական չէ, որ նոյնիսկ ներկայ յարաբերութիւնների իրաւաքաղաքական հենքը ձեւաւորուել է 2017 թ.-ին եւ ցայսօր բաւարարում է ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների զարգացման համար անհրաժեշտ կարողականութիւնների ստեղծումը:

Սակայն առկայ են հանգամանքներ, որոնք առաջիկայում կարող են դժուարեցնել ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնների զարգացումը: Առանձնացնենք մի քանիսը.

1.- Հայաստանի իշխանութիւնների կեղծ անդամակցութեան ձգտումը: Առանց ԵՄ անդամակցութեան պաշտօնական դիմումի, դրա փոխարէն անդամակցութեան մասին օրէնքի ընդունմամբ Հայաստանի իշխանութիւնները իրականում մեկնարկել են մի կեղծ գործընթաց, որը հայ հասարակութեան շրջանում կարող է յանգեցնել սպասումների հիասթափութեան:

2.- Այսպէս կոչուած, հիպրիտային սպառնալիքներին դիմակայելու վերաբերեալ պատրաստակամութիւնը, հաշուի առնելով ԵՄ արտաքին քաղաքականութեան ղեկավար Կայա Կալասի վերջին յայտարարութիւնը, կարող է վերածուել Հայաստանի ներքաղաքական կեանքին չարդարացուած միջամտութեան, ինչը կարող է վնաս հասցնել ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւններին:

3.- Հայաստանի իշխանութիւնները փորձում են ԵՄ-ին անընդհատ ներքաշել Հայաստանի ներքաղաքական գործընթացների մէջ` ակնկալելով քաղաքական օժանդակութիւն:

4.- Թէեւ փաստաթղթում հաշուի է առնւում ՀՀ-ի ԵԱՏՄ-ին անդամակցութեան հանգամանքը, այնուամենայնիւ, չի բացառւում, որ յընթացս լարուող միջազգային յարաբերութիւնների պայմաններում, կարող է տարբեր շրջանակների կողմից փորձ արուել Հայաստանը ներքաշել աշխարհաքաղաքական պայքարի թատերաբեմ:

5.- Առեւտրատնտեսական յարաբերութիւնների խիստ անբաւարար մակարդակը: Ներկայումս Եւրոպական Միութեան հետ Հայաստանի առեւտրաշրջանառութեան չափազանց ցածր մակարդակը, որն աւելի ցածր է, քան` նախկին իշխանութիւնների ժամանակ, իրական խնդիր է տնտեսական յարաբերութիւնները քաղաքական յարաբերութիւններին հասցնելու տեսանկիւնից:

6.- Հայաստանում ԵՄ չափորոշիչների համակարգերի ներդրում: Միայն այս, ինչպէս նաեւ պետական խթանող ծրագրերի միջոցով է հնարաւոր Հայաստանում արտադրել եւրոպական շուկայի համար մրցունակ արտադրանք:

Այնուամենայնիւ, հաշուի առնելով յարաբերութիւնների զարգացման ներկայ մակարդակը, վերը յիշատակուած խնդիրների կառավարման պարագայում, կարելի է կանխատեսել, որ ՀՀ-ԵՄ յարաբերութիւնները առաջիկայում եւս կարող են առաջանցիկ զարգացում ապրել»: