ԵՐԵՒԱՆԻ ՄԷՋ ԿԱՅԱՑԱՒ ԵԱՀԿ-Ի ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ ՎԵՀԱԺՈՂՈՎԻ ԱՇՆԱՆԱՅԻՆ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆԸ
ԵՐԵՒԱՆ․- Նոյեմբեր 19-ին «Կարէն ՏԷմիրճեան» մարզահամերգային համալիրին մէջ, տեղի ունեցաւ Եւրոպայի անվտանգութեան եւ համագործակցութեան կազմակերպութեան՝ ԵԱՀԿ-ի խորհրդարանական վեհաժողովի աշնանային նստաշրջանը։
Այս նիստին ընթացքին քննարկուեցանտագնապներու գօտիներուն մէջ մարդոց, փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու պաշտպանութեան հարցերը:Նիստը վարած է ԵԱՀԿ-ի խորհրդարանական վեհաժողովի նախագահ Իրեն Խարալամպիտեսը:
Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան, ողջունելով ԵԱՀԿի խորհրդարանական վեհաժողովի աշնանային նստաշրջանի իրականացումը Հայաստանի մէջ` նշեց, որ անիկա տեղի կ՛ունենայ չափազանց բարդ ժամանակաշրջանի մը, երբ վերջին տասնամեակներուն գոյութիւն ունեցած համաշխարհային կարգը վտանգուած է։
«Ակնյայտ է, որ Աֆղանիստանի, Ուքրայինայի, Կազայի ճգնաժամերից, Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած էթնիկ զտումներից յետոյ աշխարհը նոյնը չի լինելու. սրանում արդէն ոչ ոք չի կասկածում: Բայց թէ ինչպիսին է լինելու աշխարհը վաղը, սա արդէն ոչ ոք չգիտի։ Լաւ լուրն այն է, որ Ատրպէյճանի հետ խաղաղութեան հիմնական սկզբունքները համաձայնեցուած են: Դա տեղի է ունեցել Եւրոպական խորհրդի նախագահ Շարլ Միշէլի միջնորդութեամբ Պրիւքսէլում Ադրբեջանի նախագահի եւ իմ հանդիպումների արդիւնքներով: Այդ համաձայնութիւններն արձանագրուած են եռակողմ հանդիպումների արդիւնքներով Շարլ Միշէլի Մայիսի 14-ի եւ Յուլիսի 15-ի յայտարարութիւնների մէջ: Խաղաղութեան առաջին սկզբունքը հետեւեալն է. Հայաստանն ու Ադրբեջանը ճանաչում են միմեանց տարածքային ամբողջականութիւնը, այն ըմբռնմամբ, որ Հայաստանի տարածքը 29 հազար 800 քառակուսի քլմ․ է, Ատրպէյճանի տարածքը՝ 86 հազար 600 քառակուսի կիլոմետր: Առաջին սկզբունքը յստակացնելու համար է երկրորդ սկզբունքը, որը հետեւեալն է. Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ սահմանների սահմանազատման քաղաքական հենքը 1991 թուականի Ալմա Աթայի հռչակագիրն է»:
Յիշեցնելով Ալմաթիի հռչակագիրի կարեւոր արձանագրութիւնները՝ Փաշինեան յայտնեց, թէ հոն կը հաստատուի, որ Հայաստան եւ Ատրպէյճան իրարմէ տարածքային պահանջներ չունին եւ պատրաստ են ստանձնելու իրաւական պարտաւորութիւն` ապագային եւս նման պահանջներ չներկայացնելու վերաբերեալ։
«Ահա նաեւ այս ըմբռնումն է պատճառը, որ մենք Ատրպէյճանին առաջարկում ենք փոխադարձաբար զօրքեր չունենալ Խորհրդային Միութեան վարչական սահմանից այս ու այն կողմ, ինչպէս նաեւ հասցէագրել էքսկլաւ/անկլաւների, արտագաւառ/ներգաւառ՝ կղզիացած տարածք հարցերը: Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի մաս հանդիսացող էքսկլաւ Արծուաշէնը, օրինակ, աւելի քան 30 տարի գտնւում է ատրպէյճական գրաւման ներքոյ: Ատրպէյճանի հետ խաղաղութեան յաջորդ սկզբունքը հետեւեալն է. տարածաշրջանային հաղորդակցութիւնները պէտք է վերաբացուեն երկրների ինքնիշխանութեան, իրաւազօրութեան, փոխադարձութեան, հաւասարութեան սկզբունքների հիման վրայ», դիտել տուաւ Փաշինեան՝ շեշտելով, որ Հայաստանի խաղաղութեան պատկերացումը այն է, երբ տարածաշրջանի բոլոր երկիրները կ՛ապրին բաց սահմաններով, տնտեսական, քաղաքական, մշակութային աշխոյժ կապերով, բոլոր հարցերը դիւանագիտական եղանակով եւ երկխօսութեամբ լուծելու փորձառութիւն եւ աւանդոյթ կուտակած:
«Նման բան առնուազն շատ դժուար է ունենալ առանց ճանապարհային, երկաթուղային, օդային աշխուժ հաղորդակցութիւններ ունենալու: Բայց սա ամէնը չէ, տարածաշրջանի երկրները միմեանց հետ պէտք է կապուած լինեն նաեւ մալուխներով, խողովակաշարերով, էելեկտրագծերով: Եւ ահա այս ամէնի իր բաժինը ապահովելու համար Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութիւնը ներկայացնում է «Խաղաղութեան խաչմերուկ» նախագիծը», ըսաւ Փաշինեան՝ եզրափակելով լաւ լուրը։
Ըստ անոր՝ վատ լուրը այն է, որ Հայաստան եւ Ատրպէյճան տակաւին կը խօսին տարբեր դիւանագիտական լեզուներով եւ շատ յաճախ զիրար չեն հասկնար։ «Սրա համար, ի հարկէ, կան նաեւ առարկայական պատճառներ. երկարամեայ հակամարտութիւնը, պատմական որոշակի պարունակով, հազարաւոր զոհերը, որոնց հարազատների աչքերի մէջ շատ դժուար է նայել, տասնեակ գերիները, որոնց ընտանիքի անդամների հարցերին պատասխաններ չկան, տասնամեակներով գերիշխող ատելութեան մթնոլորտը եւ կասկածները, որ կառուցողական յայտարարութիւնների տակ թաքնուած են վատ մտադրութիւններ: Ընդ որում, ինչ ասում եմ, այս կամ այն չափով վերաբերում է ե՛ւ Հայաստանին, ե՛ւ Ատրպէյճանին: Բայց Ատրպէյճանն, օրինակ, ոչ մի անգամ հրապարակային յղում չի արել վերը յիշատակուած երեք սկզբունքներին, չի վերահաստատել իր հաւատարմութիւնը այդ սկզբունքներին, ինչը խորացնում է անվստահութեան մթնոլորտը», ըսաւ Փաշինեան:
Ան շատ մտահոգիչ նկատեց այն, որ Ատրպէյճանի մէջ բարձրագոյն հովանաւորութեամբ եւ ըստ էութեան պաշտօնական մակարդակով Հայաստանի Հանրապետութիւնը սկսած են կոչել «Արեւմտեան Ատրպէյճան»:
«Եւ այս հայեցակարգը ուսուցանում են դպրոցներում, համալսարաններում, պետական լրատուամիջոցներով: Սա մեզ նոր պատերազմ, Հայաստանի դէմ նոր ռազմական յարձակում կազմակերպելու նախապատրաստութիւն է թւում, եւ խաղաղութեան գործընթացի առաջընթացի հիմնական խոչընդոտներից է: Մենք չենք հասկանում նաեւ տասնեակ գերիների հետեւողականօրէն չվերադարձնելու Ատրպէյճանի մօտեցումը` չնայած վաղուց առաջարկել ենք այս թեման լուծել Խաղաղութեան օրակարգին յարիր բանաձեւով. բոլորը բոլորի դիմաց», ըսաւ Փաշինեան:
Ան նաեւ յայտնեց, թէ ինք յոյս ունի, որ յառաջիկային պիտի ըլլայ Հայաստան-Թուրքիա սահմանը` երրորդ երկիրներու քաղաքացիներու եւ դիւանագիտական անձնագիր ունեցողներու համար բանալու նորութիւնը: «Մենք երկխօսութեան մէջ ենք նաեւ Թուրքիոյ հետ: Յամենայնդէպս, նախկինում նման երկխօսութիւն երբեք չենք ունեցել, չնայած` դիւանագիտական յարաբերութիւնների հաստատման առումով դեռեւս որեւէ յաջողութիւն չունենք: Բայց, Թուրքիոյի հետ Հայաստանի յարաբերութիւնների կարգաւորումը կարեւորագոյն գործօն է մեր տարածաշրջանի` Հարաւային Կովկասի` խաղաղ, զարգացող ու անվտանգ միջավայրի ռազմավարական տեսլականի համար: Առաջիկայում յոյս ունենք Հայաստան-Թուրքիա սահմանի` երրորդ երկրների քաղաքացիների եւ դիւանագիտական անձնագիր կրողների համար բացելու նորութիւնը լսել, եւ սա կը լինի մեծ խորհրդանիշ կրող քայլ», ըսաւ Փաշինեան:
ԵԱՀԿ-ի Խորհրդարանական վեհաժողովի փոխնախագահ Տանիելա Տը Ռիտըր կարեւոր նկատեց միջազգային մարդասիրական օրէնքի արժեչափերու պահպանումը, ինչ որ ամրագրուած է նաեւ Վանքուվըրի հռչակագիրին մէջ: Տը Ռիտըր անդրադարձաւ փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու պաշտպանութեան, տագնապներու մարդասիրական հետեւանքներուն, մագլցումի դէպքերուն: Այս ծիրին մէջ, ան խօսեցաւ Արցախի հայերու տեղահանման մասին եւ նշեց, որ Հայաստանի Հանրապետութեան իշխանութիւնները կարելի բոլոր քայլերը կը կատարեն, սակայն անհրաժեշտ է օգնութիւն ցուցաբերել խնդիրներու լուծման հարցին մէջ: Արժեւորելով շրջանին մէջ խաղաղութիւնը` փոխնախագահը նշեց, որ միացեալ քայլերն ու քաղաքական կամքը կրնան դրական արդիւնք ապահովել:
ՄԱԿ-ի նախկին յատուկ զեկուցող Ֆերնան Տը Վարէնը (2017-2023) անդրադարձաւ փոքրամասնութիւններու հարցերով, նշելով Ճգնաժամերու յաղթահարման ուղիներ, տագնապի գօտիներու մէջ մարդասիրական խնդիրներ, տագնապներու պատճառներ։
«Միլիոնաւոր մարդիկ չեն կրնար գործադրել իրենց իրաւունքները աշխարհի վրայ, եւ ատոր պատճառը յաճախ անոնց փոքրամասնութիւն ըլլալն է», յայտնեց Տը Վարէն:
Անոր գնահատումով տագնապներու կանխարգիլումն ու փոքրամասնութիւններու իրաւունքներու պաշտպանութիւնը պէտք է ըլլան բոլորի գործողութիւններու հիմը: Ան անդրադարձաւ նաեւ տարբեր պատճառներով դրսեւորուող այլատեացութեան ու անհանդուրժողականութեան դէպքերուն, որոնք յաճախ ծանր հետեւանքներ կ՛ունենան:
Միջազգային-իրաւական հարցերով Հայաստանի Հանրապետութեան ներկայացուցիչ Եղիշէ Կիրակոսեան կարեւոր նկատեց նման հարթակի վրայ հարցերու քննարկումը: Ան ներկայացուց վերջին տարիներուն մեր երկիրը պատուհասած խնդիրները, մանրամասնած Ատրպէյճանի լայնածաւալ պատերազմի աղէտալի հետեւանքները:
ԵԱՀԿ-ի Խորհրդարանական վեհաժողովի պատուիրակութիւնները իրենց արտասանած խօսքերուն մէջ անդրադարձան միջազգային մարդասիրական օրէնքի արժեչափերու պահպանման կարեւորութեան, ցեղասպանութիւններու կանխարգիլման, Կազայի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններու, փոքրամասնութիւններու նկատմամբ ատելութեան դրսեւորումներու վերացման ու այս ծիրին մէջ միացեալ պայքարի անհրաժեշտութեան:
Պելճիքայի ներկայացուցիչը կարեւոր նկատեց տագնապներու գօտիներ այցելելն ու այդտեղ կացութիւնը հասկնալը: Պատուիրակները անդրադարձան ռուս-ուքրայինական, պաղեստինեւիսրայէլեան տագնապներուն, Արցախի մէջ տեղի ունեցած զինուորական գործողութիւններուն: Տեսակէտ արտայայտուեցաւ, որ առանց արդարութեան չի կրնար խաղաղութիւն ըլլալ, կարեւոր նկատուած է բոլոր խաղաղ քաղաքացիներու իրաւունքներու հաւասար պաշտպանութիւնը:
Պատուիրակներու կողմէ մերժուեցաւ երկակի արժեչափերու քաղաքականութիւնը: Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի յարաբերութիւններու կարգաւորման հոլովոյթին մէջ կարեւոր նկատուեցաւ գերիշխանութեան եւ տարածքային ամբողջականութեան յարգումը:
ԵԱՀԿ-ի Խորհրդարանական վեհաժողովի նախագահ, Շուէտի պատուիրակութեան անդամ Մարկարեթա Սետըերֆելթ շեշտեց, որ ցեղասպանութիւնները մեր պատմութեան մէկ մասն են, սակայն կան մարդիկ, որոնք տակաւին կը ժխտեն զանոնք: Սետըերֆելթ խօսեցաւ ցեղասպանութեան եւ հակասեմականութեան դրսեւորումներու, կրօնական բռնութիւններու մասին, որոնց տակաւին ականատես կը դառնայ մարդկութիւնը: Այս ծիրին մէջ ան անթոյլատրելի նկատեց ցեղասպանութեան ժխտումը` ընդգծելով, որ խորհրդարանականները պէտք է իրենց ներդրումը ունենան այս հարցին մէջ:
ԵԱՀԿ-ի Խորհրդարանական վեհաժողովի Պելճիքայի պատուիրակութեան ղեկավարի տեղակալ, Պելճիքա-Հայաստան բարեկամական խումբի ղեկավար Մարք Տըմեմեքըր խօսեցաւ Արցախի մէջ տեղի ունեցած ցեղային զտման քաղաքականութեան մասին եւ նշեց, որ կը պատրաստուի այցելել տեղահանուածներու կեդրոն` այդտեղ հանդիպելու եւ անոնց խնդիրները լսելու համար:
«Պէտք է աջակցինք Հայաստանին` յաղթահարելու այս կացութիւնը», ընդգծեց պատգամաւորը:
Նստաշրջանի աւարտին ԵԱՀԿ-ի խորհրդարանական վեհաժողովի նախագահ Փիա Քաուման եզրակացուց, որ վերջին երկու օրերու քննարկումները ցոյց տուին, որ կառոյցի աշխատանքը կ՛ընթանայ ճիշդ ուղղութեամբ: Ան կարեւոր նկատեց աշխարհի վրայ խաղաղութեան հաստատումը եւ նշեց, որ վեհաժողովի առաքելութիւնը այդ ուղղութեամբ աշխատիլն է:
ԵԱՀԿ-ի ժողովրդավարական հաստատութիւններու եւ մարդու իրաւունքներու գրասենեակի ղեկավար Քոնսթանթին Վարձելաշվիլի` խօսք արտասանելով «Փտածութիւնը իբրեւ հիմնարար վտանգ աշխարհին եւ անվտանգութեան» նիւթով նիստի ընթացքին յայտնեց, որ փտածութեան դէմ պայքարին մէջ յաջողութեան հասնելու համար առանցքային նշանակութիւն ունին ժողովրդավարական կառոյցներու ամրապնդումը, արդիւնաւէտ մեքանիզմներու մշակումը համապարփակ, երբեմն նաեւ` «ցաւոտ» բարեփոխումներու միջոցով:
Նիստին մասնակից պատգամաւորները անհրաժեշտ նկատեցին ԵԱՀԿ-ի անդամ երկիրներու մէջ ամրապնդել ժողովրդավարական կառոյցները, իրականացնել բարեփոխումներ, ինչպէս նաեւ միաւորել փտածութեան դէմ պայքարին մէջ միջազգային ընտանիքի ջանքերը:
«Հնարաւոր Չեղաւ Կանխել Աղէտը Արցախում», յայտնեց Լիլիթ Գալստեան
ԵԱՀԿ-ի խորհրդարանական վեհաժողովի ստաշրջանին, նաեւ խօսք առաւ Հ․Հ․ Ազգային Ժողովի պատուիրակութեան անդամ, «Հայաստան» խմբակցութեան ներկայացուցիչ Լիլիթ Գալստեանը, որ շեշտեց, թէ Հայաստանի կոչերը տեղ չհասան, եւ հնարաւոր չեղաւ կանխել աղէտը։ Ստորեւ, անոր խօսքը․-
Մեր նստաշրջանը տեղի է ունենում աշխարհաքաղաքական անկայուն միջավայրում, ուր հարցականի տակ են հազարաւոր անմեղ մարդկանց հիմնարար իրաւունքները, հազարաւոր մարդիկ տառապում են պատերազմի եւ ագրեսիայի պատճառով։
Ցաւօք, մեր տարածաշրջանը նոյնպէս վերածուել է հակամարտութեան փոթորկուն խաչմերուկների։
Այն, ինչ տեղի ունեցաւ Լեռնային Ղարաբաղում, միջազգայնօրէն ճանաչուած յանցագործութիւն է՝ նպատակադրուած վերացնելու կոնկրետ էթնիկ խմբի։ Եւ, այնուամենայնիւ, այս ողբերգութիւնից կարելի էր խուսափել, եթէ միջազգային հանրութիւնը հետաքրքրուած լինէր։ Կանխորոշուող աղէտի մասին մեր զգուշացումներն ու տագնապներն անպատասխան մնացին, իսկ միջազգային հանրութեան շարունակուող անհամարժէք արձագանգը կանաչ լոյս վառեց, որ պատասխանատուութեան չենթարկուած Ատրպէյճանը ռազմական նոր յանցագործութիւններ իրականացնի։
Ատրպէյճանի կողմից իրականացուած սովի ցեղասպանական շրջափակումը մէկ նպատակ ունէր՝ իր երեքհազարամեայ հողից ու հայրենիքից դուրս մղել Լեռնային Ղարաբաղի բնիկ բնակչութեանը։
Մօտ 150.000 հայեր, այդ թուում՝ պատերազմի ժամանակ տեղահանուածները, բռնի տեղահանութեան արդիւնքում յայտնուեցին Հայաստանում։
Հակառակ Նոյեմբերի 9-ի յայտարարութեան, Ատրպէյճանում ապօրինաբար առեւանգուել եւ կալանաւորուել եւ պահւում են շուրջ 55 հայ ռազմագերիներ, քաղաքացիական անձինք, այդ թուում՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան ընտրուած քաղաքական ղեկավարութիւնը։ Իրականում նրանք ալիեւեան ռեժիմի քաղբանտարկեալներ են։
Լեռնային Ղարաբաղի օկուպացուած տարածքներում Ատրպէյճանն իրականացնում է հայկական հարուստ մշակութային եւ կրօնական ժառանգութեան վերացման փաստագրուած քաղաքականութիւն։
Աւելին, Ատրպէյճանի կողմից շարունակւում են օկուպացուած մնալ Հայաստանի 200 քառակուսի քիլոմեթր ինքնիշխան տարածքներ, եւ շարունակւում է Հայաստանը «Արեւմտեան Ատրպէյճան» է հռետորաբանութիւնը։
Անշուշտ, Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդը բարձր է գնահատում միջազգային մարդասիրական օգնութիւնը։ Բայց այն, ինչի նրանք ձգտում են, իրենց ապահով վերադարձն է իրենց հայրենիք: Ոչ ոք չի կարող նրանց զրկել սեփական ՀԱՅՐԵՆԻՔ-ում ապրելու եւ ինքնորոշուելու իրաւունքից։
Մենք պէտք է գիտակցենք, որ Ատրպէյճանի բռնապետական ռեժիմը չի կարող հայերի իրաւունքն ու անվտանգութիւնը երաշխաւորել, եւ խաղաղութեան համաձայնագիրն, ըստ էութեան, կը յանգեցնի էթնիկ զտումների։
Մեր կազմակերպութեան նկատմամբ վստահութիւնը կախուած է նաեւ մեր անհատական պատասխանատուութիւնից: Ահա, թէ ինչու եմ կոչ ուղղում իմ գործընկերներին՝ սատարել իրական արդարութեանը, իրական ժողովրդավարութեանն ու մարդու իրաւունքներին։ Արդեօ՞ք մենք բաւարար ջանքեր ենք գործադրում ներկայիս կամ ապագայ պատերազմներն ու ցեղասպանութիւնները կանխարգելելու համար:
Առաջարկութիւնս մէկն է՝ մեր կազմակերպութեան յանձնառութիւններիի շրջանակում իրական՝ ջանքեր գործադրենք, իրական անվտանգային մեխանիզմներ եւ երաշխիքներ գործադրենք, որպէսզի կարողանանք ապահովել Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչութեան վերադարձը սեփական Հայրենիք։
Հակառակ դէպքում, մենք բոլորս հերթական ողբերգութեան եւ պատերազմի վկան ենք դառնալու՝ կիսելով ողջ պատասխանատուութիւնը։
