ԵՐԱԺՇ­ՏԱ­ԿԱՆ.- ՀԱՅ­ԿԱ­ԿԱՆ ՆՈՐ ՁԱՅ­ՆԱԳ­ՐՈՒ­ԹԵԱՆ ՀԱ­ՄԱ­ԿԱՐ­ԳԻ ՀԻՄ­ՆԱ­ԴԻՐ` ՀԱՄ­ԲԱՐ­ՁՈՒՄ ԼԻ­ՄՈՆՃ­ԵԱ­ՆԻ ԿԵԱՆՔՆ ՈՒ ԳՈՐ­ԾԸ

  ԱՐ­ՍԷՆ ՍԱՅ­ԵԱՆ

Հայ հո­գե­ւոր եւ ժո­ղովր­դա­կան եր­գերն աղա­ւա­ղում­նե­րէ ու կո­րուս­տէ փրկե­լու հա­մար, անհ­րա­ժեշտ էր ձայ­նագ­րել եւ հայ­կա­կան երաժշ­տու­թեան առանձ­նա­յատ­կու­թիւն­նե­րուն հա­մա­պա­տաս­խա­նող հա­մա­կարգ ստեղ­ծել:

Այս ուղ­ղու­թեամբ մեծ դեր կա­տա­րեց Համ­բար­ձում Լի­մոնճ­եան, կամ` ինչ­պէս որ կ՛ան­ուա­նէ­ին, Պա­պա Համ­բար­ձում: Ան ծնած է Պո­լիս 1768 թու­ակա­նին, ուր եւ մա­հա­ցած է 1889ին:

Խար­բերդ­ցի ծնող­նե­րը, Պո­լիս գաղ­թած են եւ նիւ­թա­կան մի­ջոց­ներ չու­նե­նա­լու պատ­ճա­ռով, իրենց զաւ­կին ու­ղար­կած են դեր­ձա­կու­թեան:

Սա­կայն, պա­տա­նե­կան տա­րի­նե­րուն ի յայտ եկած երաժշ­տա­կան ըն­դու­նա­կու­թիւն­նե­րը, հե­ռու կը պա­հեն Համ­բար­ձու­մը դեր­ձա­կու­թեան ար­հես­տէն եւ կը մօ­տեց­նեն իր սի­րած ար­ուես­տին` երաժշ­տու­թեան:

Advertisement

Ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քին, ինք­նաշ­խա­տու­թեամբ կը տի­րա­պե­տէ հայ հո­գե­ւոր երաժշ­տու­թեան, կ՛ու­սում­նա­սի­րէ` արա­բա­կան, յու­նա­կան, թրքա­կան երաժշ­տու­թիւնը: Բա­ցի յիշ­եալ­նե­րէն` ան կը ծա­նօ­թա­նայ նա­եւ եւ­րո­պա­կան երաժշ­տու­թեան, կը խո­րա­նայ երաժշ­տու­թեան տե­սու­թեան մէջ եւ 19րդ դա­րու սկիզ­բէն, յատ­կա­պէս կը զբաղ­ուի ձայ­նագ­րու­թեան հար­ցե­րով:

Եր­կար տա­րի­ներ դպրոց­նե­րու մէջ պաշ­տօ­նա­վա­րե­լով որ­պէս երաժշ­տու­թեան դա­սա­տու եւ եկե­ղե­ցի­նե­րու` դպրա­պետ, Համ­բար­ձում Լի­մոնճ­եան խո­րա­պէս կը զգայ, հայ հո­գե­ւոր երաժշ­տու­թիւնը ձայ­նագ­րե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թիւնը: Ան, ակա­նա­տես ըլ­լա­լով եկե­ղե­ցի­նե­րու մէջ եր­գող տի­րա­ցու­նե­րու աղա­ւա­ղում­նե­րուն, տեղ մը իր գրու­թիւն­նե­րուն մէջ կ՛ըսէ` “Շա­րա­կա­նա­ցայն հո­գեզ­մայլ եր­գե­ցո­ղու­թիւն­նե­րը խա­ղա­լիք դար­ձած են ցարդ` խել մը յա­ւակ­նոտ դպիր­նե­րու բեր­նին մէջ, որոնք կը կար­ծեն թէ Շնոր­հալի­էն ուղ­ղա­կի իրենց աւանդ­ուած են այն եղա­նակ­նե­րը` զորս իրենց քմա­հա­ճոյ­քին հա­մե­մատ կ՛եր­գեն խիստ ան­պատ­շաճ կեր­պով, առանց նկա­տի առ­նե­լու` թէ մեր եկե­ղե­ցա­կան երաժշ­տու­թիւնը իր պար­զու­թեամբ վսեմ է ու գե­ղե­ցիկ“:

Այժմ, Լի­մոնճ­եա­նի բա­ռե­րով, իր պար­զու­թեամբ վսեմ ու գե­ղե­ցիկ հայ հո­գե­ւոր երաժշ­տու­թե­նէն հատ­ուած մը` Մա­կար Եկ­մալ­եա­նի պա­տա­րա­գէն “Սուրբ Սուրբ“ը:

Հայ հո­գե­ւոր եւ ժո­ղովր­դա­կան երաժշ­տու­թիւնը կո­րուս­տէ փրկե­լու հա­մար, անհ­րա­ժեշտ էր ստեղ­ծել ձայ­նագ­րու­թեան հա­մա­կար­գը: Վա­յե­լե­լով Տիւզ­եան Յով­հան­նէ­սի նիւ­թա­կան եւ բա­րո­յա­կան օժան­դա­կու­թիւնը, Հա­մ­բար­ձում Լի­մոնճ­եան 1813-1815 թուա­կան­նե­րուն կը ստեղ­ծէ ձայ­նագ­րու­թեան իր հա­մա­կար­գը, նշան­ներն ու անոնց անուն­ներն առ­նե­լով հայ­կա­կան խա­զա­յին ձայ­նագ­րու­թե­նէն:

Յե­տա­գա­յին, 19րդ դա­րու կէ­սին եւ 20րդ դա­րու սկիզ­բը, Լի­մոնճ­եա­նի հա­մա­կար­գով ձայ­նագր­ուե­ցան նա­եւ ժո­ղովր­դա­կան եր­գեր, ուր առանձ­նա­պէս մեծ է Կո­մի­տաս վար­դա­պե­տի վաս­տա­կը: Ու­սա­նո­ղա­կան տա­րի­նե­րէն սկսած, մին­չեւ իր գի­տակ­ցա­կան կեան­քի վեր­ջին տա­րի­նե­րը, Կո­մի­տասն օգ­տա­գոր­ծած է Լի­մոնճ­եա­նի հա­մա­կար­գը, որ­պէս երաժշ­տա­կան սղագ­րու­թեան իւ­րա­յա­տուկ մի­ջոց ու գրի առած է բազ­մա­թիւ ժո­ղովր­դա­կան եր­գեր:

Լի­մոնճ­եա­նի հա­մա­կարգն իր նշա­նա­կու­թիւնն ու­նե­ցաւ նա­եւ` հայ իրա­կա­նու­թեան մէջ, երաժշ­տա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րու մաս­նա­գի­տա­կան յօ­րին­ման առն­չու­թեամբ: