“ԵՐ­ԿՈՒ ԺՈ­ՂՈ­ՎՈՒՐԴ, ՄԷԿ ՃԱ­ԿԱ­ՏԱ­ԳԻՐ… ՅՈՅ­ՆԵ­ՐԻ ՑԵ­ՂԱՍ­ՊԱ­ՆՈՒ­ԹԻՒՆԸ (1914-1923)“ ԳԻ­ՏԱ­ԺՈ­ՂՈ­ՎԸ` ԱՐԵՒՄ­ՏԱ­ՀԱ­ՅՈՑ ՀԱՐ­ՑԵ­ՐԻ ՈՒ­ՍՈՒՄ­ՆԱ­ՍԻ­ՐՈՒ­ԹԵԱՆ ԿԵԴ­ՐՈ­ՆՈՒՄ

0 0
Read Time:21 Minute, 20 Second

p5 new1  ՄԵ­ԼԻ­ՆԷ ԱՆՈՒՄ­ԵԱՆ

Մա­յիս 17-ին արեւմ­տա­հա­յոց հար­ցե­րի ու­սում­նա­սի­րու­թեան կենտ­րո­նում կա­յա­ցաւ Եր­կու ժո­ղո­վուրդ, մէկ ճա­կա­տա­գիր. յոյ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը (1914-1923)“ խո­րագ­րով սե­մի­նա­րը` նուիր­ուած Պոն­տո­սի յոյ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թեան տա­րե­լի­ցի օր­ուան` Մա­յի­սի 19-ին: Սե­մի­նա­րի բա­նա­խօս­ներն էին պատ­մա­կան գի­տու­թիւն­նե­րի թեկ­նա­ծու, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան թան­գա­րան-հիմ­նար­կի աւագ գի­տաշ­խա­տող Գէ­որգ Վար­դան­եա­նը, որ հան­դէս եկաւ Յոյ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը 1914-1923 թուա­կան­նե­րին. ըն­թաց­քը եւ հե­տե­ւանք­նե­րը թե­մա­յով, պատ­մա­կան գի­տու­թիւն­նե­րի թեկ­նա­ծու, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան թան­գա­րան-հիմ­նար­կի աւագ գի­տաշ­խա­տող Թեհ­մի­նէ Մար­տոյ­եա­նը, ով դա­սա­խօ­սեց Զու­գա­հեռ ցե­ղաս­պա­նու­թիւն. յոյն եւ հայ բնակ­չու­թեան ոչն­չաց­ման քա­ղա­քա­կա­նու­թեան իրա­գոր­ծու­մը Զմիւռն­իա­յում (1922թ. Սեպ­տեմ­բեր)“ թե­մա­յով, եւ Հ.Յ.Դ. Յու­նաս­տա­նի Հայ Դա­տի յանձ­նախմ­բի ան­դամ Յո­վիկ Գա­սապ­եա­նը, որ խօ­սեց Հայ Դա­տի յանձ­նախմ­բի հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թիւնը պոն­տոս­ցի յոյ­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րի հետ. մտա­ծում­ներ եւ մօ­տե­ցում­ներ թե­մա­յի շուրջ: Սե­մի­նա­րին մաս­նակ­ցե­ցին` Հա­յաս­տա­նում յու­նա­կան հա­մայն­քի ան­դամ­ներ, գիտ­նա­կան­ներ, թր­քա­գէտ­ներ, լրագ­րող­ներ, յու­նա­հա­յեր եւ ու­սա­նող­ներ:

Սե­մի­նա­րը մեկ­նար­կեց Արեւմ­տա­հա­յոց հար­ցե­րի ու­սում­նա­սի­րու­թեան կենտ­րո­նի տնօ­րէն, բա­նա­սի­րա­կան գի­տու­թիւն­նե­րի թեկ­նա­ծու ­Հայ­կա­զուն Ալվրց­եա­նի ­բաց­ման խօս­քով, որ մաս­նա­ւո­րա­պէս նշեց, որ Պոն­տո­սի յոյ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը բա­ւա­կա­նին ծանր երե­ւոյթ է յատ­կա­պէս ցե­ղաս­պա­նու­թիւն ապ­րած ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հա­մար: Ըստ Հ. Ալվրց­եա­նի, քա­նի դեռ չի ամոք­ուել ցե­ղաս­պա­նու­թեան թո­ղած սպին, եւ ժո­ղո­վուր­դը չի ստա­ցել դրա հա­տու­ցու­մը, այն հետզ­հե­տէ խո­րա­նա­լով` աւե­լի մեծ վէրք է դառ­նում: Մեր ժո­ղո­վուրդ­նե­րը դեռ չեն կորց­րել հա­ւա­տը, որ կը հաս­նեն հա­տուց­ման` քա­ղա­քա­կան պայ­քա­րի ճա­նա­պար­հով: Հ. Ալվրց­եա­նի խօս­քով, մենք նա­եւ հա­մոզ­ուած ենք, որ միայ­նակ չենք այդ պայ­քա­րի ճա­նա­պար­հին, իսկ հա­յե­րը, յոյ­նե­րը եւ ասո­րի­ներն այդ առու­մով ու­նեն միմ­եանց հաս­կա­նա­լու մեծ նե­րուժ: Արեւմ­տա­հա­յոց հար­ցե­րի ու­սում­նա­սի­րու­թեան կենտ­րո­նի տնօ­րէ­նը նա­եւ շեշ­տեց, որ մենք` հա­յերս, չենք կա­րող ան­տե­սել միւս ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թեան զո­հե­րի յի­շա­տա­կի օրե­րը: Հ. Ալվրց­եանն այ­նու­հե­տեւ մաս­նա­կից­նե­րին ներ­կա­յաց­րեց բա­նա­խօս­նե­րին եւ նրանց թե­մա­նե­րը:p5 new2

Առա­ջին բա­նա­խօ­սը` Գէ­որգ Վար­դան­եա­նը, ելոյ­թում յայտ­նեց, որ մին­չեւ ցե­ղաս­պա­նու­թիւն եզ­րի` գի­տա­կան շրջա­նա­ռու­թեան մէջ մտնե­լը յոյ­ներն իրենց այս ող­բեր­գու­թիւնն ան­ուա­նել են “Մեծ աղէտ“, “Մեծ ող­բեր­գու­թիւն“, “կո­տո­րած“ եւ այլն: Ըստ բա­նա­խօ­սի, երբ աս­պա­րէզ եկաւ ցե­ղաս­պա­նու­թիւն եզ­րը, ակա­դե­մա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թեամբ զբա­ղուող մեծ գիտ­նա­կան­ներ սկսե­ցին յոյ­նե­րի տե­ղա­հա­նու­թիւն­նե­րը եւ կո­տո­րած­նե­րը եւս հա­մա­րել ցե­ղաս­պա­նու­թիւն: Գ. Վար­դան­եա­նի խօս­քով, այդ ուղ­ղու­թեամբ մեծ աշ­խա­տանք­ներ են տար­ուել յատ­կա­պէս վեր­ջին 2 տաս­նամ­եա­կում, եւ այս առու­մով յատ­կա­պէս բա­ցա­ռիկ նշա­նա­կու­թիւն ու­նե­ցաւ 2007 թ. Ցե­ղաս­պա­նա­գէտ­նե­րի մի­ջազ­գա­յին միու­թեան կող­մից, ինչ­պէս հա­յե­րի, այն­պէս էլ յոյ­նե­րի եւ ասո­րի­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­նե­րի ճա­նա­չու­մը, որ­պէս ճե­նո­սայտ: Ըստ բա­նա­խօ­սի, թէ­եւ յոյ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թիւնն ար­դէն իսկ ճա­նաչ­ուել է մի քա­նի պե­տու­թիւն­նե­րի եւ մի­ջազ­գա­յին կա­ռոյց­նե­րի կող­մից, այն­ուա­մե­նայ­նիւ, այս ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը դեռ նոր է մտել մի­ջազ­գա­յին աս­պա­րէզ` ինչ­պէս ճա­նաչ­ման, այն­պէս էլ գի­տա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թեան առու­մով: Գ. Վար­դան­եա­նի հա­մա­ձայն, կա­րե­լի է ար­ձա­նագ­րել, որ յոյ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թեան ու­սում­նա­սի­րու­մը եւ ճա­նաչ­ման հա­մար մղուող պայ­քա­րը գնում են այն հետ­քե­րով, որ թո­ղել է Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ու­սում­նա­սի­րու­թեան պատ­մու­թիւնը: Յոյ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը, ըստ բա­նա­խօ­սի, յա­րա­բե­րա­կա­նօ­րէն բա­ժան­ւում է մի քա­նի փու­լե­րի: Առա­ջին փու­լը, թե­րեւս, 1913-14 թուա­կան­ներն են, երբ սկսուե­ցին յոյ­նե­րի առա­ջին զանգ­ուա­ծա­յին տե­ղա­հա­նու­թիւն­նե­րը: Երկ­րորդ փուլ կա­րե­լի է հա­մա­րել Ա. Աշ­խար­հա­մար­տի տա­րի­նե­րը` 1914-18 թուա­կան­նե­րը, իսկ եր­րոր­դը` 1919-1922 թթ. յոյն-թր­քա­կան պա­տե­րազ­մի տա­րի­նե­րը: Ինչ­պէս նշեց բա­նա­խօ­սը, յոյն եւ հայ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ճա­կա­տագ­րե­րը նման էին նա­եւ այն առու­մով, որ նրանք եր­կուսն էլ, չնա­յած Օս­ման­եան կայս­րու­թիւ­նում իրենց գտնուած իրա­ւա­զուրկ վի­ճա­կին, մեծ յա­ջո­ղու­թիւն­ներ էին գրան­ցել տնտե­սա­կան աս­պա­րէ­զում: Ի հար­կէ, Թան­զի­մա­թի բա­րե­փո­խում­նե­րը 19-րդ դա­րում ու­նե­ցան օրէնսդ­րա­կան ձե­ւա­կեր­պում­ներ եւ, կար­ծես թէ, ու­զում էին ինչ-որ չա­փով շտկել իրա­վի­ճա­կը, սա­կայն, չնա­յած այդ օրէնսդ­րա­կան ձե­ւա­կեր­պում­նե­րին, յոյ­նե­րի դրու­թեան մէջ, ընդ­հա­նուր առ­մամբ, որե­ւէ փո­փո­խու­թիւն չնկատ­ուեց: 20-րդ դա­րասկզ­բին յոյ­նե­րը գտնւում էին այն խո­ցե­լի իրա­վի­ճա­կում, ինչ որ` արեւմ­տա­հա­յե­րը: 1908 թ. երիտ­թուր­քե­րի յե­ղաշր­ջու­մից յե­տոյ ինչ­պէս արեւմ­տա­հա­յու­թիւնը, այն­պէս էլ յոյ­նե­րը որո­շա­կի յոյ­սեր էին փայ­փա­յում իրենց դրու­թեան բա­րե­լաւ­ման առու­մով, սա­կայն վրայ հա­սան Պալ­քան­եան պա­տե­րազմ­նե­րը (1912-13), որոնք լաւ հնա­րա­ւո­րու­թիւն էին` փոր­ձար­կե­լու Միու­թիւն եւ առա­ջա­դի­մու­թիւն կու­սակ­ցու­թեան սա­լո­նիկ­եան զոյգ` եր­րորդ եւ չոր­րորդ հա­մա­գու­մար­նե­րի որո­շում­նե­րը, ըստ որոնց, եր­կու ժո­ղո­վուրդ­նե­րի ճա­կա­տագ­րի նկատ­մամբ որ­դեգր­ուել էր մի­աս­նա­կան նպա­տակ` բռնի օս­մա­նա­ցում կամ թր­քա­ցում: Ինչ­պէս նշեց բա­նա­խօ­սը, ար­դէն երկ­րորդ Պալ­քան­եան պա­տե­րազ­մից սկսուե­ցին եւ յատ­կա­պէս 1914 թ. գար­նա­նը մեծ ծա­ւա­լով շա­րու­նակ­ուե­ցին յոյ­նե­րի առա­ջին զանգ­ուա­ծա­յին տե­ղա­հա­նու­թիւնը եւ առան­ձին կո­տո­րած­նե­րը: Խօս­քը վե­րա­բե­րում է Արեւմտ­եան Փոքր Աս­իա­յի, Եգ­է­ա­կան ծո­վա­փի եւ, ի հար­կէ, Արե­ւել­եան Թրակ­իա­յի յոյն բնակ­չու­թեան ար­տաքս­մա­նը: Ըստ նրա, Կոնս­տանդ­նու­պոլ­սի յու­նա­կան տի­ե­զե­րա­կան պատր­ի­ար­քա­րա­նի տու­եալ­նե­րի հա­մա­ձայն, այս քա­ղա­քա­կա­նու­թեան պատ­ճա­ռով բռնա­գաղթ­ուեց մօտ 280 հա­զար մարդ: Ա. Աշ­խար­հա­մար­տի տա­րի­նե­րին հա­կա­յու­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնն աւե­լի հա­մա­կարգ­ուեց: Ա. Հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի տա­րի­նե­րին Օս­ման­եան կայս­րու­թիւ­նում բուռն թա­փով իրա­կա­նաց­ուե­ցին յոյ­նե­րի տե­ղա­հա­նու­թիւն­ներ ու կո­տո­րած­ներ: Դեռ նախ­քան պա­տե­րազ­մը, Օս­ման­եան կայս­րու­թիւ­նում ըն­դուն­ուեց օրէնք, ըստ որի, ինչ­պէս հայ, այն­պէս էլ յոյն տղա­մար­դիկ ընդգրկ­ուե­ցին բա­նուո­րա­կան գու­մար­տակ­նե­րի (ամալիէ թա­պուր­լա­րը) մէջ, որի իրա­կան նպա­տա­կը ոչ թէ այս աշ­խա­տու­ժի օգ­տա­գոր­ծումն էր, այլ` քրիս­տոն­եայ տղա­մարդ­կանց ոչն­չա­ցու­մը: Ըստ բա­նա­խօ­սի, հա­կա­յու­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան աշ­խու­ժա­ցում նկատ­ւում է յատ­կա­պէս 1916 թուա­կա­նից, մա­նա­ւանդ` Պոն­տո­սում: Սա­կայն, ի հար­կէ, դա չի նշա­նա­կում, որ օս­ման­եան պե­տու­թեան միւս շրջան­նե­րը զերծ մնա­ցին դրա­նից: 1913-ից մին­չեւ 1918 թուա­կա­նի վեր­ջը տե­ղա­հան­ուեց մօտ 774 հա­զար յոյն: Գ. Վար­դան­եա­նի կար­ծի­քով, Մուտ­րո­սի զի­նա­դա­դա­րի կնքումն ամե­նե­ւին էլ չդա­դա­րեց­րեց յոյ­նե­րի դէմ ուղղ­ուած հա­լա­ծանք­նե­րը: Զի­նա­դա­դա­րի կնքու­մից կարճ ժա­մա­նակ անց սկսե­ցին ձե­ւա­ւոր­ուել, այս­պէս կոչ­ուած, թր­քա­կան ինք­նա­պաշտ­պա­նա­կան խմբեր, որոնց հիմ­նա­կան նպա­տա­կը պայ­քարն էր` ընդ­դէմ յոյ­նե­րի եւ հա­յե­րի: 1919 թ. Մա­յի­սին, երբ սկսուեց յոյն-թր­քա­կան պա­տե­րազ­մը, հա­կա­յու­նա­կան այս ար­շաւն աւե­լի հա­մա­կարգ­ուեց: Ընդ­հան­րա­պէս 1919-22 թուա­կան­նե­րը խորհր­դան­շա­կան են այն առու­մով, որ այս տա­րի­նե­րին առա­ւել մեծ ծա­ւա­լով շա­րու­նակ­ուե­ցին յոյ­նե­րի հա­լա­ծանք­նե­րը, եւ Պոն­տո­սում այս մի քա­նի տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում տե­ղա­հա­նու­թիւն­նե­րի, կո­տո­րած­նե­րի եւ բռնու­թիւն­նե­րի պատ­ճա­ռով թր­քա­կան դա­ժա­նու­թիւն­նե­րին զոհ գնաց շուրջ 350-353 հա­զար յոյն: Գ. Վար­դան­եանն ընդգ­ծեց նա­եւ, որ հա­կա­յու­նա­կան այս քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը ծրագր­ուած եւ լաւ մշակ­ուած էր: Նա նա­եւ շեշ­տեց, որ թէ­եւ այս քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը սեր­տօ­րէն կապ­ուած էր տու­եալ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում ըն­թա­ցող յոյն-թր­քա­կան պա­տե­րազ­մի հետ, սա­կայն այն նախ­կի­նում եղած հա­կա­յու­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան շա­րու­նա­կու­թիւնն էր: Բա­նա­խօ­սը նա­եւ անդ­րա­դար­ձաւ, այս­պէս կոչ­ուած, “Բնակ­չու­թեան փո­խա­նակ­ման մա­սին“ (Միւ­պա­տե­լէ ան­լաշ­մա­սը) պայ­մա­նագ­րին` կնքուած Թուրք­իա­յի եւ Յու­նաս­տա­նի մի­ջեւ: Գ. Վար­դան­եա­նի դի­տարկ­մամբ` այս պայ­մա­նագ­րով մինչ այդ տե­ղի ու­նե­ցած յոյ­նե­րի բո­լոր տե­ղա­հա­նու­թիւն­նե­րը հա­մար­ւում էին փո­խա­նա­կում: Ինչ­պէս շեշ­տեց բա­նա­խօ­սը, Լո­զա­նում յու­նա­կան պատ­ուի­րա­կու­թեան ղե­կա­վար, Յու­նաս­տա­նի վար­չա­պետ Վե­նի­զե­լո­սը ժա­մա­նա­կին ասել է, որ թե­րեւս ճիշտ կը լի­նէր այս պայ­մա­նա­գիրն ան­ուա­նել ոչ թէ “բնակ­չու­թեան փո­խա­նակ­ման“, այլ` “Թուրք­իա­յից յոյն բնակ­չու­թեան վտար­ման պայ­մա­նա­գիր“:

Երկ­րորդ բա­նա­խօ­սը` Թեհ­մի­նէ Մար­տոյ­եա­նը, Զմիւռն­իա­յի 1922 թ. Սեպ­տեմ­բե­րին տե­ղի ու­նե­ցած հայ եւ յոյն բնակ­չու­թեան ոչն­չաց­ման քա­ղա­քա­կա­նու­թեան իրա­գործ­ման թե­ման կա­րե­ւո­րեց յատ­կա­պէս այն հան­գա­ման­քով, որ այն հան­դի­սա­նում է ոչ միայն հա­յոց, այլ նա­եւ` յու­նաց ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­նե­րի աւարտն ազ­դա­րա­րող գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի մի ամ­բողջ ծրա­գիր:

Թ. Մար­տոյ­եանն իր զե­կոյ­ցը զու­գոր­դեց` հին Զմիւռն­ի­ան եւ այս հրա­շա­լի քա­ղա­քում 1922 թ. սեպ­տեմ­բե­րին կա­տար­ուած ահա­սար­սուռ դէպ­քե­րը պատ­կե­րող նկար­նե­րի ցու­ցադ­րու­թեամբ:

Ըստ բա­նա­խօ­սի, քրիս­տոն­եա­նե­րին ոչն­չաց­նե­լու թր­քա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը ուղ­ղա­կի ըն­դուն­ուած մի ժանր էր, հա­մա­ձայն որի, ոճ­րա­գործն իր հա­մար ստեղ­ծում էր մի այն­պի­սի յար­մա­րա­ւէտ ինք­նա­պաշտ­պա­նա­կան բնազդ, որով իր հա­մար որո­նում էր ար­դա­րա­ցում­ներ, թէ բո­լոր քրիս­տոն­եա­նե­րը` լի­նեն կա­նայք, ծե­րեր կամ երե­խա­ներ, վնա­սա­կար են: Իսկ այն, ինչ վնա­սա­կար է, պէտք է ոչն­չաց­ուի: Բա­նա­խօ­սը մէջ­բե­րեց տոք­թոր Նա­զը­մի հե­տեւ­եալ խօս­քե­րը. “…Մի­թէ՞ էակ­նե­րը, նոյ­նիսկ բոյ­սե­րը չեն ապ­րում ու­տե­լով եւ ոչն­չաց­նե­լով միմ­եանց: Մի­գու­ցէ դուք կ՛ա­սէք` Ար­գե­լէ՛ք նրանց, չէ՞ որ դա բար­բա­րո­սու­թիւն է:

Ինչ­պէս շեշ­տեց Թ. Մար­տոյ­եա­նը, այս դէպ­քե­րի առու­մով էլ խօս­քը գնում է կան­խամ­տած­ուած, նա­խա­պէս ծրագր­ուած, մշակ­ուած պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մա­սին, որն իրա­գործ­ուեց ան­շե­ղօ­րէն: Բա­նա­խօ­սի խօս­քով, Զմիւռն­իա­յի 1922 թ. դէպ­քե­րի ու­սում­նա­սի­րու­թեան մէջ առա­ջին հեր­թին ու­շադ­րու­թիւն է յատ­կաց­ւում Զմիւռն­իա­յի հրդե­հին, որը կար­ծես թէ ինչ-որ չա­փով վե­րաց­նում է այն ոճ­րա­գոր­ծու­թեան հետ­քե­րը, որ տե­ղի էր ու­նե­ցել 1922 թ. Սեպ­տեմ­բե­րին: Թ. Մար­տոյ­եա­նի հա­մա­ձայն, ամէն ինչ սկսուեց 1922 թ. Սեպ­տեմ­բե­րի 9-ին, երբ առա­ւօտ­եան ժա­մը 11:00-ին թր­քա­կան բա­նա­կը մտաւ Զմիւռն­իա: Մի­ան­գա­մից սկսուե­ցին կո­տո­րած­նե­րը, բռնա­բա­րու­թիւն­նե­րը, դա­ժան հա­լա­ծանք­նե­րը: Ըստ բա­նա­խօ­սի, այն վար­կա­ծը, թէ Զմիւռն­ի­ան այ­րել են հա­յե­րը եւ յոյ­նե­րը, չի հա­մա­պա­տաս­խա­նում իրա­կա­նու­թեա­նը, քա­նի որ առ­կայ են բազ­մա­թիւ օրի­նակ­ներ, հա­մա­ձայն որոնց, Զմիւռն­իա­յի քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նի ջրցան մե­քե­նա­նե­րը, անց­նե­լով քա­ղա­քի փո­ղոց­նե­րով, ջրի փո­խա­րէն` պեն­զին էին լցնում, բա­ցի այդ, ռում­բեր տե­ղադ­րում սա­լարկ քա­րե­րի տակ: Այդ ամէ­նը, բնա­կա­նա­բար, տե­ղի էր ու­նե­նում յու­նա­կան եւ հայ­կա­կան թա­ղա­մա­սե­րում: Բա­ցի դրա­նից, պեն­զի­նով թրջում էին լա­թե­րը եւ պա­տու­հան­նե­րից ներս նե­տում: Այս դէպ­քե­րի ողջ ըն­թաց­քում թր­քա­կան թա­ղա­մա­սի բնա­կիչ թուր­քերն ու­րախ երգ-երաժշ­տու­թեան տակ տօ­նում էին իրենց յաղ­թա­նա­կը: Բո­լոր ակա­նա­տես­նե­րը նշում են, որ հրդե­հը տե­ղի ու­նե­ցաւ հայ եւ յոյն բնակ­չու­թեան ոչն­չա­ցու­մից յե­տոյ, քա­նի որ յան­ցա­գոր­ծը (այս դէպ­քում‘ պե­տու­թիւնը) փոր­ձում էր թաքց­նել իր ոճ­րա­գոր­ծու­թեան հետ­քե­րը, քա­նի որ դժուար էր այր­ուած մար­մին­նե­րը հաշ­ուել եւ որո­շա­կի թուա­քա­նակ սահ­մա­նել:

Թ. Մար­տոյ­եանն ընդգ­ծեց, որ Զմիւռն­իոյ 1922-ի դէպ­քե­րը մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի տե­սա­կէ­տից վստա­հա­բար ցե­ղաս­պա­նա­կան արարք են, քա­նի որ հա­մա­պա­տաս­խա­նում են ՄԱԿ-ի հռչա­կագ­րի դրոյթ­նե­րին: Բա­ցի դրա­նից, պե­տու­թիւնը հա­մար­ւում է ցե­ղաս­պան, իսկ նրա ոճ­րա­գոր­ծու­թիւնը‘ ցե­ղաս­պա­նու­թիւն, երբ գո­յու­թիւն ու­նեն պե­տու­թեան կող­մից տրուած հրա­ման­ներ: Տու­եալ դէպ­քում առ­կայ են հրա­ման­ներ, հա­մա­ձայն որոնց, բնակ­չու­թեան ոչն­չա­ցու­մը պէտք է ան­շե­ղօ­րէն իրա­կա­նաց­ուէր: Բա­նա­խօ­սը ցու­ցադ­րուող նկար­նե­րից մէ­կում ներ­կա­յաց­րեց Նու­րէտ­տին փա­շա­յի (Զմիւռն­իա ներ­խու­ժած թրքա­կան բա­նա­կի հրա­մա­նա­տա­րը) հրա­մա­նը, որում հրա­հանգ­ուած էր, թէ ինչ­պէս պէտք է իրա­կա­նաց­ուէր ոչն­չա­ցու­մը: Ինչ­պէս ընդգ­ծեց Թ. Մար­տոյ­եա­նը, իր ու­սում­նա­սի­րու­թեան ար­դիւն­քում ին­քը եկել է այն եզ­րա­յանգ­ման, որ 1922 թ. Զմիւռն­իա­յում տե­ղի ու­նե­ցածն իս­կա­պէս ցե­ղաս­պա­նու­թիւն էր: Այդ մա­սին են վկա­յում ոչ միայն հրա­ման­նե­րը, այլ նա­եւ‘ ակա­նա­տես­նե­րի, ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րի թո­ղած տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը, սկզբնաղ­բիւր­նե­րը, նկար­նե­րը եւ այլն: Բա­նա­խօ­սը նա­եւ յայտ­նեց, որ Զմիւռն­իա­յի կո­տո­րա­ծից հրաշ­քով փրկուած հայ եւ յոյն տա­րա­գիր­ներն ապաս­տա­նե­ցին հիւ­րըն­կալ Յու­նաս­տա­նում, որ­տեղ ան­գամ թատ­րոն­նե­րի շէն­քե­րը, դպրոց­նե­րը, զօ­րա­նոց­ներն ազատ­ուե­ցին, որ­պէս­զի տա­րա­գիր­նե­րը կա­րո­ղա­նան օթե­ւա­նել այն­տեղ: Բա­նա­խօ­սը ելոյ­թի վեր­ջում անդ­րա­դար­ձաւ նա­եւ այն հո­գե­կան ցնցու­մին, որ ստա­ցել էին Զմիւռն­իա­յի կո­տո­րա­ծից վե­րապ­րած հա­յերն ու յոյ­նե­րը:

Եր­րորդ բա­նա­խօ­սը‘ Յո­վիկ Գա­սապ­եա­նը, անդ­րա­դար­ձաւ այն հար­ցին, թէ պոն­տա­կան հարցն անխ­տիր բո­լո՞ր յոյ­նե­րին է վե­րա­բեր­ւում, թէ՞ միայն պոն­տոս­ցի յոյ­նե­րին, եւ ո՞րն է յու­նա­կան հար­ցի բո­վան­դա­կու­թիւնը: Նա շեշ­տեց, որ այ­սօր պաշ­տօ­նա­պէս Յու­նաս­տա­նի եւ Թուրք­իա­յի մի­ջեւ ոչ մի ազ­գա­յին խնդիր չկայ‘ բա­ցա­ռու­թեամբ մէկ հար­ցի: 1970-ական թուա­կան­նե­րի կէ­սե­րից ի վեր մի­ակ խնդի­րը, որ առ­կայ է այս երկր­նե­րի մի­ջեւ այն հարցն է, թէ որ­տե­ղից են սկսւում Յու­նաս­տա­նի եւ Թուրք­իա­յի մի­ջեւ սահ­ման­նե­րը‘ Եգ­է­ա­կան ծո­վի վրայ: Այ­սօր Յու­նաս­տա­նը, իբր պե­տու­թիւն, որե­ւէ այլ խնդիր չու­նի Թուրք­իա­յի հետ: Ըստ բա­նա­խօ­սի, մնաց­եալ խնդիր­նե­րը պար­զա­պէս “դիւա­նա­գի­տա­կան սե­թե­ւե­թանք“ են: Յ. Գա­սապ­եա­նի խօս­քով, վեր­ջին տաս­նամ­եա­կում պոն­տոս­ցի­նե­րը, անդ­րա­դառ­նա­լով Հայ­կա­կան հար­ցին, մօ­տե­ցան Յու­նաս­տա­նում Հայ դա­տի յանձ­նախմ­բին եւ ու­նե­ցան որոշ հան­դի­պում­ներ: Նրանց յու­զում էր այն հար­ցը, թէ ինչ­պէս հա­յե­րը կա­րո­ղա­ցան Հայ­կա­կան հարցն ար­ծար­ծել հա­մայն աշ­խար­հում: Եւ եթէ ան­գամ եղան երկր­ներ, որոնք չըն­դու­նե­ցին Հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը, այն­ուա­մե­նայ­նիւ աղ­մու­կը միշտ կայ‘ ի տար­բե­րու­թիւն պոն­տա­կան հար­ցի: Ինչ­պէս նշեց բա­նա­խօ­սը, իր պա­տաս­խա­նը եղել է հե­տեւ­եա­լը. “1965-ին, երբ սկսուեց Հայ դա­տի պայ­քա­րը, հա­յե­րը չու­նէ­ին պե­տու­թիւն, սա­կայն սփիւռ­քում այն ստա­ցաւ լայ­նա­ծա­ւալ ար­ձա­գանգ“: Բա­նա­խօ­սը նա­եւ ընդգ­ծեց, որ սխալ են “պոն­տոս­ցի­նե­րի ջարդ“, “պոն­տոս­ցի­նե­րի աղէտ“ կամ “պոն­տոս­ցի­նե­րի կո­տո­րած“ ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րը: Միայն վեր­ջերս են սկսել կի­րա­ռել պոն­տոս­ցի յոյ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թիւն եզ­րը: Յ. Գա­սապ­եա­նը նա­եւ կա­րե­ւո­րեց հե­տեւ­եալ խնդի­րը. պոն­տոս­ցի­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թեան հարցն այ­սօր գա­ղա­փա­րա­կան հիմք ու­նի՞, թէ՞ ոչ: Ըստ նրա, պոն­տոս­ցի­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցը գա­ղա­փա­րա­կան հիմ­քի պա­կաս է զգում, քա­նի որ սահ­ման­ուած չէ որո­շա­կի պա­հան­ջա­տի­րու­թիւն: Նա ընդգ­ծեց, որ այդ խնդի­րը հիմ­նա­ւոր­ման կա­րիք ու­նի, եւ հար­ցը չի կա­րող վեր­ջա­նալ միայն նե­րո­ղու­թեան ակն­կա­լի­քով: Բա­նա­խօ­սի կար­ծի­քով, պոն­տոս­ցի­նե­րի հա­սա­րա­կու­թիւնը պէտք է ի վեր­ջոյ հաս­կա­նայ, թէ ինչ է ինքն ակն­կա­լում ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման պայ­քա­րից: Նա նա­եւ կա­րե­ւո­րեց աշ­խար­հի տար­բեր երկր­նե­րում պոն­տոս­ցի յոյ­նե­րի այն­պի­սի գրա­սեն­եակ­նե­րի հիմ­նու­մը, ինչ­պի­սիք են‘ Հայ դա­տի գրա­սեն­եակ­նե­րը: Յ. Գա­սապ­եա­նը նա­եւ անդ­րա­դար­ձաւ Հա­յաս­տա­նի կող­մից յոյ­նե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թեան պաշ­տօ­նա­պէս ճա­նաչ­ման հար­ցին‘ նշե­լով, որ Յու­նաս­տանն ին­քը տու­եալ պա­հին ող­ջու­նե­լի չի հա­մա­րել այդ քայ­լը: Բա­նա­խօ­սը շեշ­տեց, թէ իր ցան­կու­թիւնն է, որ պոն­տոս­ցի յոյ­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րը Հայ դա­տի յանձ­նախմ­բե­րի հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցեն որո­շա­կի ծրագ­րի հա­մա­ձայն: Յ. Գա­սապ­եա­նի խօս­քով, եթէ պոն­տոս­ցի յոյ­նե­րը ցան­կա­նում են, որ իրենց պայ­քարն ար­դիւ­նա­ւէտ լի­նի, պէտք է նախ որո­շեն, թէ ինչ­պէ՛ս պէտք է տա­նեն իրենց պայ­քա­րը: Հայ դա­տի յանձ­նա­խում­բը միշտ նրանց յայտ­նել է, որ պատ­րաստ է հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեան: Բա­նա­խօ­սը նա­եւ անդ­րա­դար­ձաւ այն թիւր կար­ծի­քին, թէ հա­յե­րը ցան­կա­նում են ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը միայն իրենց մե­նաշ­նոր­հը դարձ­նել: Բա­նա­խօ­սը ներ­կա­նե­րին հա­ղոր­դեց, որ ին­քը պոն­տոս­ցի յոյ­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րին յստակ յայտ­նել է, որ նման խնդիր գո­յու­թիւն չու­նի:

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles