0 0
Read Time:12 Minute, 26 Second

Նորայր Տատուրեան 

«Ակօս»

Բարութիւններուն բացուած բառ

Լարինը որոշած է- այսօր դռներ պի­­­տի լու­­­սանկա­­­րէ՝ երե­­­ւանեան հին ու գե­­­ղատե­­­սիլ դռներ։

– Պա­­­րոն, այս լու­­­սանկար­­­նե­­­­­­­րով դա­­­սարա­­­նի հա­­­մար մեծ պաս­­­տառ մը պի­­­տի պատ­­­րաստեմ։

Հա­­­ճելի է աշա­­­կեր­­­տա­­­­­­­կան խմբա­­­կով դուրս ել­­­լել ու ճար­­­տա­­­­­­­րապե­­­տական ման­­­րա­­­­­­­մաս­­­նութիւններ լու­­­սանկա­­­րել, երբ դեռ զով է օդը եւ դեռ հե­­­տիոտ­­­նե­­­­­­­րով չեն ողո­­­ղուած մայ­­­րա­­­­­­­քաղա­­­քի մայ­­­թե­­­­­­­րը։ Ըն­­­դունա­­­րանի պղնձեայ դու­­­ռը կը բա­­­ցուի ու կը յայտնո­­­ւի Փա­­­թիլը, ապա Տե­­­րեւը, Պեր­­­ճուհին, Ալի­­­քը, Վա­­­հէն եւ Լա­­­րան։ Վեր­­­ջինն է Վա­­­նան։ Չու­­­նի լու­­­սանկար­­­չա­­­­­­­կան գոր­­­ծիք։ Հա­­­ւատա­­­ցած է, թէ մար­­­դու աչքն է լա­­­ւագոյն ար­­­ձա­­­­­­­նագ­­­րո­­­­­­­ղը։ Աշա­­­կերտնե­­­րը նախ կ՚առաջ­­­նորդեմ Աբո­­­վեան պո­­­ղոտա­­­յի թիւ 8 շէն­­­քը։ Փայ­­­տա­­­­­­­փորագ­­­րութեան գլուխ գոր­­­ծոց մըն է այդ պատ­­­մա­­­­­­­կան շէն­­­քին դու­­­ռը։ Հիացիկ կը դի­­­տեն, կը լու­­­սանկա­­­րեն, ապա իրենք կը լու­­­սանկա­­­րուին այդ գե­­­ղաքան­­­դակ դրան հետ։ Ու, երբ ամէն ան­­­գամ դուռ մը յայտնո­­­ւի մեր առ­­­ջեւ, լայն կը բա­­­ցուի նաեւ «դուռ» բա­­­ռի պատ­­­մութիւ­­­նը։

Բա­­­ռիս գրա­­­բարեան ձեւն է «դուռն»։ Բնիկ բառ է։ Հնա­­­գոյն մա­­­տենագ­­­րութեան մէջ նշա­­­նակած է «լեռ­­­նանցք, պա­­­լատ, սպա­­­սաւոր, գիր­­­քի գլուխ»։ Ու­­­նի բազ­­­մա­­­­­­­թիւ դրա­­­ցիներ, ինչպէս՝ յու­­­նա­­­­­­­րէն «թի­­­րա», հին վե­­­րին-գեր­­­մա­­­­­­­ներէն «տու­­­րի», լի­­­թուե­­­րէն եւ լեթ­­­թո­­­­­­­ներէն «դու­­­րիս», անգլե­­­րէն «դոոր»։ Երբ այս միավան­­­կը հաս­­­տա­­­­­­­տուե­­­ցաւ իր ծխնի­­­ներուն վրայ ու սկսաւ ազա­­­տօրէն պտը­­­տուիլ, հա­­­յոց մայ­­­րե­­­­­­­նին ալ սկսաւ ըն­­­դունիլ հիւ­­­րեր՝ նոր բա­­­ռեր, դար­­­ձո­­­­­­­ւածքներ եւ պատ­­­կե­­­­­­­րալից ար­­­տա­­­­­­­յայ­­­տութիւններ նկա­­­տի ու­­­նինք։ Մեր գրա­­­ւոր «դուռ»ը առա­­­ջին ան­­­գամ բա­­­ցուեր ու բա­­­րու­­­թիւններ ըն­­­դուներ է Աս­­­տո­­­­­­­ւածա­­­շունչի թարգմա­­­նու­­­թեան մէջ։ Հոն աւե­­­լի քան 700 ան­­­գամ գոր­­­ծա­­­­­­­ծուեր է ան։ Բո­­­լորն ալ հե­­­տաքրքրա­­­կան են, կաս­­­կած չկայ, սա­­­կայն մէ­­­կը աս­­­տո­­­­­­­ւածա­­­յին է, ամե­­­նէն հե­­­ղինա­­­կաւո­­­րը, «Ես եմ դու­­­ռը»։ Յի­­­սուս Քրիս­­­տո­­­­­­­սի բեր­­­նով ար­­­տա­­­­­­­յայ­­­տո­­­­­­­ւած այս խօս­­­քը տեղ գտած է Յով­­­հաննու աւե­­­տարա­­­նին մէջ. «Ես եմ դուռն, ընդ իս եթէ ոք մտա­­­նիցէ, կեց­­­ցէ»։ Ապա, եկան երկփեղկ եւ եռա­­­փեղկ դռնե­­­րը նկա­­­րագ­­­րող ածա­­­կան­­­ներ- «եր­­­կը դռնա­­­նի», «եր­­­կը դուռ» եւ «եռա­­­դուռ»։ Անոնք յար­­­մար էին բեր­­­դեր, դղեակ­­­ներ եւ վան­­­քեր նկա­­­րագ­­­րե­­­­­­­լու հա­­­մար։ Ու­­­նե­­­­­­­ցանք նաեւ «եօթ­­­նա­­­­­­­դուռ» պա­­­րիսպներ եւ «բազ­­­մա­­­­­­­դուռ» մե­­­հեան­­­ներ։ Հայ­­­րե­­­­­­­նի բա­­­նաս­­­տեղծ Կա­­­րէն Մար­­­դա­­­­­­­նեանը, որ ծա­­­նօթ է Գար­­­մար գրչա­­­նու­­­նով, այդ վեր­­­ջի­­­­­­­նը օգ­­­տա­­­­­­­գոր­­­ծեց իր հո­­­գին նկա­­­րագ­­­րե­­­­­­­լու հա­­­մար. «Հո­­­գուս բազ­­­մա­­­­­­­դուռ դա­­­րակ­­­նե­­­­­­­րում դեռ, լսո­­­ւում է ծա­­­նօթ եր­­­գե­­­­­­­րի եր­­­գը»։ Իսկ Ար­­­փիար Ար­­­փիարեանը «նա­­­խադուռ» բա­­­ռը յար­­­մար գտաւ սի­­­րոյ դռնե­­­րը բա­­­նալու հա­­­մար. «Ախոր­­­ժե­­­­­­­լը սի­­­րելու նա­­­խադուռն է»։ Ու­­­նե­­­­­­­ցանք երեք ըն­­­տիր բառ եւս՝ «դռնակ», «վեր­­­նա­­­­­­­դուռ» եւ «աղիւ­­­սա­­­­­­­դուռ»։

Կը մտնենք Պուշկի­­­նի փո­­­ղոցը, ուր կան 19-րդ դա­­­րու «ար-նու­­­վօ» ոճի քա­­­րաշէն բնա­­­կարան­­­ներ։ Անոնց դռնե­­­րը ու­­­նին ծաղ­­­կա­­­­­­­ւոր ոլո­­­րուն ոճա­­­ւորումներ։ Այդ դռնե­­­րը աշա­­­կերտնե­­­րուն կար­­­ծել կու տան ճամ­­­բորդած ըլ­­­լան Փա­­­րիզ կամ Պրիւքսէլ։

Մեր լե­­­զուի յա­­­ջորդ հիւ­­­րերն էին դար­­­ձո­­­­­­­ւածքնե­­­րը՝ մեր երե­­­ւակա­­­յու­­­թեան ար­­­տա­­­­­­­ցոլա­­­ցումնե­­­րը… Հնա­­­գոյննե­­­րէն մէկն է «դուռն փա­­­կելովք», որ գոր­­­ծա­­­­­­­ծուած է գաղտնի վե­­­հաժո­­­ղով­­­նե­­­­­­­րու եւ հան­­­դի­­­­­­­պումնե­­­րու հա­­­մար։ Իսկ հա­­­սարակ մար­­­դու հա­­­մար կա­­­րեւոր էր «դու­­­ռը բաց» բա­­­րեկամ­­­ներ ու­­­նե­­­­­­­նալ։ Բայց, եր­­­բեմն եկան ձա­­­խորդ օրե­­­րը եւ օգ­­­նութիւն խնդրե­­­լու հա­­­մար ծա­­­նօթին, ան­­­ծա­­­­­­­նօթին «դու­­­ռը ծե­­­ծեցինք» կամ՝ անոնց «դու­­­ռը գա­­­ցինք»։ Եղի­­­շէ Չա­­­րեն­­­ցը գի­­­տէր, թէ ինչպէ՚ս իր մայ­­­րը կեան­­­քի պայ­­­քար կու տար. «Եւ ի՞նչ դռներ է ծե­­­ծել, մայր իմ անուշ ու ան­­­գին», մինչ աշուղ Ճի­­­ւանին տխրօ­­­րէն եր­­­գեց, երբ դռնէ դուռ կ՚որո­­­նէր իր եարը.

«Պա­­­տահո­­­ղին հարց եմ տա­­­լիս քեզ հա­­­մար

Ամէն դուռ բա­­­խում եմ, դու այնտեղ չկաս»։

Դժբախտ ու դառն օրե­­­րուն մեր երե­­­սին «դու­­­ռը փա­­­կեցին»։ Սա­­­կայն, ազ­­­գո­­­­­­­վին հա­­­ւատա­­­ցինք թէ, եթէ դուռ մը գո­­­ցուի՝ մէկ այլ դուռ կը բա­­­ցուի։ Նկա­­­տեցինք նաեւ, թէ ամէն դուռ հա­­­ւասար չէ եւ հնա­­­րեցինք «դուռն ար­­­քունի» ար­­­տա­­­­­­­յայ­­­տութիւ­­­նը։ Իսկ վեր­­­ջիննե­­­րուս առ­­­ջեւ եւ անոնց հա­­­մար ծա­­­ռայող­­­նե­­­­­­­րը ու­­­նե­­­­­­­ցան ուղղա­­­հայեաց աս­­­տի­­­­­­­ճանա­­­ւորում՝ նախ «դռնա­­­պան», ապա՝ «դրան մարդ» եւ բարձրա­­­գոյ­­­նը՝ «դրան երէց»։ Իսկ երբ մա­­­համերձ էր մար­­­դը, մեր հի­­­ները շշնջա­­­ցին մէկ այլ դար­­­ձո­­­­­­­ւածք. «առ դուռս մա­­­հու»։ Հա­­­ւատա­­­ցինք նաեւ, թէ բո­­­լոր դռնե­­­րը փայ­­­տա­­­­­­­շէն, քա­­­րաշէն կամ պղնձեայ չեն ու կան վե­­­րացա­­­կան դռներ։ Սուրբ Գրի­­­գոր Նա­­­րեկա­­­ցին նկա­­­րագ­­­րեց զա­­­նոնք. «գթու­­­թեան դուռն», «դուռն բարձրու­­­թեան», «փա­­­ռաց դուռն», «դուռն յու­­­սոյ», «դուռն ար­­­քա­­­­­­­յու­­­թեան», «դուռն երկնից», «դուռն բա­­­րու­­­թեան» եւ «դուռն ողոր­­­մութեան»։ Անոնց քով յի­­­շել կ՚ար­­­ժէ նաեւ սար­­­սա­­­­­­­փելին՝ «դժոխ­­­քի դռնե­­­րը»։

Մաշ­­­տոց պո­­­ղոտա­­­յի հիւ­­­սի­­­­­­­սային ծայ­­­րա­­­­­­­մասն ենք, կանգնած ենք այն շէն­­­քի առ­­­ջեւ, որ ճիշդ վաթ­­­սուն տա­­­րի առաջ իր դռնե­­­րը բա­­­ցաւ հայ­­­կա­­­­­­­կան ձե­­­ռագիր­­­նե­­­­­­­րու երկրպա­­­գու­­­նե­­­­­­­րուն առ­­­ջեւ։ Այո, Մա­­­տենա­­­դարանն է ան։ Դեռ փակ են անոր պղնձեայ, բարձրա­­­րուեստ հսկա­­­յական դռնե­­­րը։ Հիացիկ կը դի­­­տենք բա­­­րեմաս­­­նութիւննե­­­րը, երկրա­­­չափա­­­կան փո­­­րագ­­­րութիւննե­­­րը եւ կեդ­­­րո­­­­­­­նը զար­­­դա­­­­­­­րող յա­­­ւեր­­­ժութեան նշա­­­նը։ Երբ բո­­­լորը կը կշտա­­­նան լու­­­սանկա­­­րելէ, կը նստինք աս­­­տի­­­­­­­ճան­­­նե­­­­­­­րու վրայ ու կը դի­­­տենք մայ­­­րա­­­­­­­քաղա­­­քը։ Սա լա­­­ւագոյն ժա­­­մանակն է զրու­­­ցե­­­­­­­լու հա­­­մար հա­­­յոց պատ­­­մութեան յայտնի դռնե­­­րու մա­­­սին։ Առա­­­ջինը Ս. Էջ­­­միած­­­նի Մայր տա­­­ճարի դի­­­մաց կա­­­ռու­­­ցո­­­­­­­ւած Տրդա­­­տի դուռն է։ Քա­­­նի մը օրէն պի­­­տի տես­­­նեն։ Յա­­­ջոր­­­դը՝ Տիգ­­­րա­­­­­­­նակեր­­­տի հիւ­­­սի­­­­­­­սային դուռն է, որ միջ­­­նա­­­­­­­դարուն «Հա­­­յոց դուռ» կը կո­­­չուէր, արաբ­­­նե­­­­­­­րուն «Պապ ալ-Ար­­­մա­­­­­­­նի» անո­­­ւանա­­­ծը, որ աւե­­­լի ուշ վե­­­րանո­­­ւանո­­­ւեր է՝ «Լե­­­ւոնի դուռ»։ Մեր պատ­­­մութեան մէջ երե­­­ւելի էր «Դուռն Կի­­­լիկիոյ» լեռ­­­նանցքը, ան, որ Կի­­­լիկիան կը կա­­­պէր հիւ­­­սի­­­­­­­սային երկրա­­­մասե­­­րու։ Հայ­­­կա­­­­­­­կան լեռ­­­նաշխար­­­հը ու­­­նե­­­­­­­ցեր է նաեւ վի­­­րահա­­­յոց գա­­­գաթ­­­նե­­­­­­­րու վրայ մէկ այլ լեռ­­­նանցք՝ «Գայ­­­լի դուռ»։ Կը յի­­­շենք նաեւ դուռ մը, որ քա­­­նի մը հա­­­րիւր տա­­­րի գրա­­­ւեց արեւմտա­­­հայ քա­­­ղաքա­­­կան կեան­­­քը՝ «Բարձր դուռ», Օս­­­մա­­­­­­­նեան կայսրու­­­թեան կա­­­ռավա­­­րու­­­թեան փո­­­խանո­­­ւանու­­­թիւնը։ Իսկ երե­­­խանե­­­րը կը հպար­­­տա­­­­­­­նան աւան­­­դազրոյ­­­ցը լսե­­­լով մէկ այլ դրան՝ «Մհե­­­րի դուռ», Վա­­­նայ բեր­­­դի մօտ այն սրբա­­­զան քա­­­րաժայ­­­ռը, ուրկէ դուրս պի­­­տի գայ Փոքր Մհե­­­րը եւ չար ոյ­­­ժե­­­­­­­րէն պի­­­տի ազա­­­տէ Հա­­­յոց աշ­­­խարհը։ Կը սկսինք Մաշ­­­տո­­­­­­­ցէն վար իջ­­­նել։ Կանգ կ՚առ­­­նենք Եղի­­­շէ Չա­­­րեն­­­ցի տան առ­­­ջեւ։ Կը լու­­­սանկա­­­րենք դու­­­ռը, ուրկէ վեր­­­ջին ան­­­գամ 1936 թո­­­ւակա­­­նի տխրահռչակ մէկ օր, 39 տա­­­րեկա­­­նին դուրս ելաւ բա­­­նաս­­­տեղծը ու չվե­­­րադար­­­ձաւ։ Չա­­­րեն­­­ցը այն բա­­­նաս­­­տեղծն էր, որ տե­­­սած էր իր մա­­­հուան օրը՝ ու գրած.

Իմ մա­­­հուան օրը կ՚իջ­­­նի լռու­­­թիւն,

Ծանր կը նստի քա­­­ղաքի վրայ…

Լու­­­րը կը շրջի փո­­­ղոց­­­նե­­­­­­­րը նախ,

Ապա կը մտնի դուռ-դար­­­պա­­­­­­­սից ներս…

– Պա­­­րոն, կ՚ըսէ Փա­­­թիլը, ես երգ մը գի­­­տեմ «դուռ»ով, ու աղջնա­­­կը կը սկսի եր­­­գել, միւսնե­­­րը կ՚ըն­­­կե­­­­­­­րակ­­­ցին անոր՝ մեղ­­­մացնե­­­լով ծան­­­րա­­­­­­­ցած մթնո­­­լոր­­­տը.

Եր­­­բոր բա­­­ցուին դռներն յու­­­սոյ,

Եւ մեր երկրէն փախ տայ ձմեռ…

Վե­­­րադար­­­ձի ճամ­­­բուն վրայ, Եզ­­­նիկ Կող­­­բա­­­­­­­ցին եւ Տէ­­­րեանը ոսպնեակ­­­նե­­­­­­­րուն կը շնոր­­­հեն բազ­­­մա­­­­­­­թիւ նրբա­­­տեսք դռներ։ Իսկ Աբո­­­վեան երբ կը վե­­­րադառ­­­նանք, եզա­­­կի տե­­­սարան մը կը շո­­­յէ բո­­­լորն աչ­­­քե­­­­­­­րը- սո­­­վետա­­­կան շրջա­­­նի ար­­­դիական դրան մը ճա­­­կատին վրայ գնդա­­­կուած բա­­­նուոր­­­ներ։ Պտոյ­­­տի վեր­­­ջին դու­­­ռը պի­­­տի ըլ­­­լայ պան­­­դո­­­­­­­կին դրա­­­ցի Կա­­­թողի­­­կէ Սուրբ Աս­­­տո­­­­­­­ւածա­­­ծին մա­­­տուռ-եկե­­­ղեց­­­ւոյ դու­­­ռը, երե­­­ւանեան դռնե­­­րուն ամե­­­նէն հա­­­մես­­­տը։ Զայն հան­­­դարտօ­­­րէն պի­­­տի դի­­­տեն նստա­­­րանի վրայ նստած ու պի­­­տի լսեն հայ քնա­­­րեր­­­գակնե­­­րու ստեղ­­­ծած մտա­­­ւոր դռնե­­­րը։ Հոն պի­­­տի յի­­­շենք Սա­­­հեանն ու Սիաման­­­թօն, Զահ­­­րատն ու Տէ­­­րեանը։ Իսկ վեր­­­ջա­­­­­­­ւորու­­­թեան երե­­­խանե­­­րը պի­­­տի լսեն գե­­­րի ին­­­կած գե­­­ղեց­­­կուհիի մը՝ Մշոյ Սուրբ Կա­­­րապետ վան­­­քի դրան ոդի­­­սակա­­­նը։

Սիրոյ նախաբանը

Անցեալ շաբաթ ձեզի պատմեր էի, թէ ինչպէ՛ս աշակերտական փոքրիկ խումբով, վաղ առաւօտեան զով ժամերուն Անի պանդոկէն ելեր էինք դուրս՝ լուսանկարելու համար Երեւանի գեղաքանդակ դռները։ Աբովեան, Մաշտոց, Արամ եւ Սայաթ-Նովա պողոտաներուն կազմած քառակուսիին մէջ երբ ամէն անգամ Լարինը կամ Փաթիլը լուսանկարեր էին դուռ մը, լայն բացուեր էր նաեւ «դուռ» միավանկի պատմութիւնը։ Յարգելի ընթերցող, ներեցէ՛ք, եթէ այդ յօդուածը ձեզի կարծել տուաւ, թէ հայոց «դուռ»ը բացուած է միայն բարութիւններու առջեւ։ Դժբախտաբար, մեր հիւրասէր բառէն ներս սպրդած են նաեւ չարամտութիւններ եւ ողբերգութիւններ։ Հետեւեալը, «դուռ» բառի թէ՚ դառն, եւ թէ՝ քաղցր ոդիսականն է՝ հայ քնարերգակներու եւ երգահաններու կողմէ աւանդուած…։

Աբովեանի վրայ երեխաները լուսանկարեցին սովետական շրջանի բազմաբնակարանի մը դրան բարաւորը։ Այդ հարթաքանդակի վրայ պատկերուած էին հաստաբազուկ բանուորներ։ Հիմա քայլերը կ՚ուղղենք դէպի Սայաթ-Նովայի խաչմերուկը։ Կը մտնենք Ս. Կաթողիկէ մատուռ-եկեղեցւոյ բակը։ Կը նստինք սօսիներու շուքին տակ ու կը դիտենք այդ գեղեցկուհին։ Համեստ եւ պարզունակ է անոր դուռը։ Կը բացուի արեւածագին ու կը փակուի մայրամուտին։ Աշակերտները չեն լուսանկարեր։ Ամէն մէկը իր մտածումներու մէջ կ՚ամփոփուի։ Նոյնը ըրած էր, կը մտաբերեմ, Վահան Տէրեանը։ Դառնացած բանաստեղծը իր խոհերուն մէջ «դուռ» բառով նկարագրած էր անյոյս սէրը. «Խենթ հեկեկանքով դռներն եմ թակում…», «Քո փակ դռները անվերջ ու անվերջ…»։ Համօ Սահեանը բախտաւոր էր- ան միշտ բաց կը գտնէր իր մօր դուռը. «…Ես կը գամ, դուռդ կը բանաս, կ՚ընդունես մոլորուած որդուդ»։ Իսկ պոլսահայ բանաստեղծ Զարեհ Խրախունին, որ չափի եւ կշռոյթի մարդ էր, կը սարսափէր դուռ-դրացիներէն. «Մեռնիլ անգամ չկա՜յ անժամ անհաշիւ- վերջը- խորհէ՛- դուռ դրացի ի՞նչ կ՚ըսեն…»։

– Երեխաներ, հայերէնը երկու հատ շատ պատկերալից դարձուածք ունի «դուռ»ով շինուած- «անդուռ ջաղաց» եւ «բաց դուռ բերան»։ Անպէտք, չարախօս եւ զազրախօս մարդոց համար կը գործածուին անոնք, ինչպէս Թումանեանի քառեակ մը կը հաստատէ.

Օ՜, ցած խօսքերով անդուռն բերանի

Մի՛ յիշէք, մի՛, այն սուրբ անունը,

Դուք, որ չգիտէք փառքն Հայաստանի,

Որ չէք ճանաչում նրա զօրութիւնը…

Պոլսահայ բանաստեղծ Զահրատի դռնէն յաճախ ո՞վ կը մտնէր։ Կիկօ՛ն, անշուշտ. «Դուռը բացի որ Կիկօն էր – հրամմէ ըսի – նստեցանք…»։ Ապա նոյն դուռը դարձաւ բաժանումի սահմանագիծ. «Գնաց – դրան մէկ կողմն ես – դրան միւս կողմն ինք-»։ «Սուրբ Մեսրոպ» քերթուածին մէջ, կը հաւատա՞ք, հեղինա՛կը, Սիամանթօն «դուռ» դարձաւ. «Ես՝ սահմանափակ պատուհան եւ փակեալ դուռ»։ Իսկ երբ ան ուզեց Վռամշապուհ, Սահակ Պարթեւ եւ Մեսրոպ Մաշտոց եռեակը փառաբանել՝ կրկին յարմար գտաւ «դուռ» բառը. «Արարատեան արշալոյսին, դպրութեանց դուռը մեզ բացին…»։ Սիամանթօն հեղինակն էր նաեւ «հոգեկան կեանքին դուռներ», «մահուան դուռներ», «փրկութեան դուռներ» եւ «դուռը բախտին» արտայայտութիւններու։ Նոյն բառով ալ նկարագրեց հայ սովամահը, որ ծանօթին եւ անծանօթին դուռը կը զարնէր. «Ուրուականներու պէս կը դեգերին… թշնամիին եւ բարեկամին եւ բարեպաշտին դուռները բախելէն յուսակտուր…»։ Հարստահարութիւններու, աւար եւ թալանի օրերը նկարագրեց նաեւ Յովհաննէս Գրիգորեանը։ «Հայ ժողովուրդի պատմութեան համառօտ ձեռնարկ՝ անհրաժեշտ հետեւութիւններով» քերթուածը դասագիրքի մը յստակութեամբ կը նկարագրէ, թէ ինչպէ՛ս օտար տիրակալներ կը կեղեքէին հայ ժողովուրդը։ Այդ աղիողորմ եւ սրտաճմլիկ բանաստեղծութեան մէջ յիշուած է նաեւ հայուն դուռը՝ յափշտակուած եւ դատարկուած վանքերու, պալատներու եւ ապարանքներու վերջին մասունքը.

«Իսկ յետոյ դռները տարան՝

ծխնիներից տեղահան անելով»։

– Աշակերտներ, «ծխնիներից տեղահան» եղած այդ դռներէն մէկն է Մշոյ Սուրբ Կարապետ վանքի երկփեղկեայ դուռը։

– Պարոն, Պատմութեան թանգարանի մէջ մեր տեսա՛ծը, հապա՞։

– Հրաշքով փրկուած մէկ այլ գլուխ-գործոց է ան՝ Մշոյ Սուրբ Առաքելոց վանքի դուռը։ Անոր քոյրը, Սուրբ Կարապետի դուռը՝ Մշոյ դաշտի բարեպաշտ ժողովուրդի եւ ուխտաւորներու առջեւ 703 տարի բացուած այդ հիւրասէր գեղեցկուհին, այժմ սեփական փակ հաւաքածոյի մը մէջ փակուած է։ Անզուգական փայտափորագրութիւն… Ունի ծաղկազարդ հիւսուածքներ, երկու հրեշտակ, թռչուններ, կենդանիներ, առաքեալները, աւետարանիչները, եօթը սուրբերը, Յիսուսի մկրտութեան տեսարանը, Սուրբ Պետրոսը՝ բանալին ձեռքին եւ Սուրբ Պօղոսը՝ սուրով։

– Պարոն, այդ դուռը աչքիս առջեւ կը տեսնեմ, կ՚ըսէ Փաթիլը։ Ան այսօր մեր լուսանկարած բոլոր դռներու բարեմասնութիւններուն հաւաքումն է։

– Իրաւունք ունիս։ Ըստ արուեստաբանի մը, ան միջնադարեան հայկական կիրառական արուեստի ամենագեղեցիկ նմոյշն է։ Բայց յիշէ՛, Յովհաննէս Գրիգորեանը, որ «ծխնիներից հանուած դուռ» տխրատեսիլ պատկերը ստեղծեր էր, իր պատմութիւնը վերջացուց յոյսով…

– Չէ՞ որ, մենք կը հաւատանք, թէ եթէ դուռ մը գոցուի, Աստուած մեր առջեւ նորերը կը բանայ…

– Այո, այդպէս, եւ բանաստեղծը շարունակեց. «…Եղել են նաեւ ուրիշ օրեր՝ բաց են եղել դռները երկնքի, մանանայ է իջել թանձր ու խիտ, քաղցր մեղրի նման»։ Այդ օրերուն, օրիորդիկ, բառը դարձեր է նաեւ ուրախ երգ ու բացուեր են սրտերը.

Եարիմօ, եարիմօ,

Մեր դուռ, ձեր դուռ եանայ-եանայ,

Եարիմօ, եարիմօ,

Պաչիկ մը տուր, չեմ դիմանայ։

«Դուռ» բառը, համեստ եւ ծառայասէր միավանկ, դարձաւ նաեւ գիրքի անուն ու բացաւ մեր լեզուի դռները… «Դուռն քերականութեան», 1727, «Դուռն քերականութեան հայկազնեան լեզուի», 1833, «Դուռն քերականութեան ի պէտս աշակերտաց Մարդասիրական ճեմարանին», 1842… Իսկ, այսօր հպարտացէ՛ք, թէ հայը բացած է հայրենի գեղեցկագոյն պարտէզի շղթայուած դուռը։ Այդ հերոսամարտն ալ անշուշտ պիտի ունենար իր քնարական հատորը. «Դուռն Արցախայ», բանաստեղծութիւններու ժողովածու մը՝ լոյս տեսած 1990 թուականին։

Ս. Կաթողիկէի դռնէն կը մտնէ մայր մը իր աղջկանով, դուրս կ՚ելլէ սեւազգեստ մամիկ մը… Աշակերտները կը շարունակեն մերժել այդ դուռը լուսանկարել, զիս պարտադրելով համացանցէն արտատպել անոր լուսանկարը։

– Պարոն, կը շշնջայ Փաթիլը, գիտէ՞ք, թէ ի՛նչ նկատեցի- փայտեայ այս պարզունակ դուռը ելեւմուտի ծառայող միջոց չէ միայն, այլ յոյս է, ջերմեռանդ աղօթքի եւ ապագայի նախաբան։

Նախաճաշի ժամն է։ Պէտք է վերադառնալ պանդոկ ու միանալ միւս աշակերտներուն։ Լաւագոյն վերջաբանը, կ՚որոշեմ, «Պինկէօլ» երգն է, ուր դառնութիւնները կ՚ամոքուին ու սէրը կրկին կը թակէ մեր դուռը.

«Երբ բաց եղան գարնան կանաչ դռները

Քնար դառան աղբիւրները Պինկէօլի…»։

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles