ԴԵՌ ՈՉ ՍՈՍԿ «ԾԱԳՈՒՄՈՎ ՀԱՅ» ԽԱՆԳԱՐՈՂ ԶԲՕՍԱՇՐՋԻԿԻ ՄՏԱԾՈՒՄՆԵՐ

0 0
Read Time:19 Minute, 37 Second

 
1Յ. Պալեան

ՀԵՌԱՒՈՐ ԱՇԽԱՐՀՆԵՐ ԵՒ ՀԱՅԵՐ

Մինչեւ այն ատեն որ երկիր մը եւ անոր բնակիչները չենք տեսներ, «պաղ» տեղեկութիւնը թիւ եւ լրատուական պատում կ’ըլլայ: Անոնց ետին չենք տեսներ մարդիկը եւ իւրայատուկ նկարագիր ունեցող եւ այդ նկարագիրը հետզհետէ կորսնցնող հաւաքականութիւնները:
Հայաստան, Միջին-Արեւելք կամ Եւրոպա բնակող հայուն համար, Հարաւային Ամերիկան տարաշխարհիկ պատկերներու եւ տպաւորութիւններու ալպոմ մըն է, կը յիշեցնէ մեր տարտղնումը, մեր պատմութեան մէկ ծանր իրադարձութիւնը, որ պատճառ եղած է մայր հողէն անդին աճող «մոլորակային քոչւորներու», որոնք ամառը լեռ չեն բարձրանար իրենց հօտով եւ ձմրան գիւղ չեն գար: Չեն վերադառնար: Զբօսաշրջութիւնը վերադարձ չէ: Հաւաքականութիւններ, որոնք արկածախնդրական միաւորներ չեն: Անջատուած են իրենց բնական աշխարհէն եւ կարծած են վերընձիւղիլ նոր հողի վրայ նոր արմատ արձակելով, նոր արմատներ, դատապարտուած՝ նախկինի շարունակութիւն չըլլալու:
Լոս Անճելըսը, Նիւ Եորքը եւ Մոնրէալը կը թուին իրարու աւելի մօտ ըլլալ, Ատլանտեան ովկիանոսն է Հայաստանը, Եւրոպան եւ Միջին Արեւելքը «Ամերիկաներ»էն բաժնող տարածութիւնը, որ երէկ մեծ էր եւ այժմ փոքրացած է: Անցեալի ամիսները ժամեր դարձած են: Գլուխ պահելու համար հեռաւոր աշխարհներ գացողները հաշտուած կ’ըլլային անվերադարձի գաղափարին հետ: Հիմա հեռաւորութիւնները յաղթահարուած են, հեռուի եւ մօտի տարբերութիւնները ջնջուելու չափ նուազած են:
Մեր դրացիներուն նուազ այցելութեան կ’երթանք, քան հեռաւոր բարեկամներու, կամ անոնց կը հանդիպինք տարաշխարհիկ երկինքներու տակ, արձակուրդային կազմակերպուած յոգնութիւններու առիթով, երբ դատապարտուած կ’ըլլանք միայն սպառելու:
Տասներեք ժամ տեւած գիշերային թռիչքէ ետք, օդանաւի լուսամուտէն կը տեսնուի ովկիանոսով եզերուած ցամաքը, իր կանաչով եւ գետերով, որ բազմանուն սահմաններով դպրոցական քարտէսի գծագրութիւն չէ: Ցամաքամաս է: Հարաւային Ամերիկա: Հասարակածէն դէպի հարաւ կը սուրանք: Նոր աշխարհներ, զորս հինին նմանցուցած ենք, տեղական հինը վերածելով ժողովրդագրականի (ֆոլքլոր):

ԿԻՍԱԳՈՒՆՏԻ ՄԻՒՍ ԿՈՂՄԸ ԱՆՑՆԵԼՈՎ
3Պուէնոս Այրէսի օդակայան: Մարտ 10: Փարիզ ձմեռը կը շարունակուէր, սպասելով գարունը, որպէսզի պարտէզիս ծիլերը ըսեն, թէ կեանքը կը նորոգուի:
Զզուեցնող երեք ժամ պարտադրիր սպասումէ ետք, տասներկու ժամ ալ օդանաւի տուփին մէջ մրափելով, կէս գիշերին անջատուելէ ետք օդակայանէն, Հարաւային Ամերիկայի կէսօրին, էջք կատարեցինք Պուէնոս Այրէս, ուր ամառը իր փէշերը կը հաւաքէր:
Կեանքը երբեմն հաճելի անակնկալներ ալ կը վերապահէ, նոյնիսկ երբ մենք մեզ կը գտնենք երկրագունտի մեր բնակավայրի հակոտնեայ կէտին վրայ:
Ժամանողները ողջունող խօսքերով պատ-պաստառ մը կայ օդակայանը, ուր բազմաթիւ լեզուներով եւ անոնց այբուբենով գրուած է «Բարի գալուստ»: «Բարի գալուստ»՝ նաեւ հայերէն: Այդպէս գրուած է անո՞ր համար, որ Հայաստանէն մեծ թիւով զբօսաշրջիկներ կու գան, թէ՞ հայկական համայնքը, իր ինքնուրոյն մշակոյթով եւ լեզուով ընդունուած է երկրի բնակչութեան խճանկարին մէջ: Օրինակելի:
Եւ յուզուելու միշտ պատրաստ սփիւռքահայերը իրարու ցոյց կու տան հայերէն երկու բառերը: Անծանօթ քաղաք մը, թէեւ հոն ծանօթներ կան: Հայանուն հիւրանոց մը, քաղաքին կեդրոնը. Ամերեան: Եկած են նաեւ Միացեալ Նահանգներէն, վաղեմի ծանօթներ եւ վաղեմի անուններ: Հայկական սփիւռքի տարտղնումի պատկերը: Միջին Արեւելքի այս կամ այն քաղաքէն, հիմա արդէն Տիթրոյթէն, կամ Պըրպէնքէն, անխուսափելի Լոսէն: Հայերէն կը լսուի, բայց երբեմն օտար բառը քիմքերու փակած կը մնայ: Այս մասին պէտք չէ խօսիլ: Ի վերջոյ արձակուրդի եկած են, հանգիստի, յիշատակ ամբարելու, եւ կարիք չկայ անհաճոյ բաներ ըսելու:
Նահանջը սուգի պէս է, միշտ պէտք չէ յիշել եւ յիշեցնել: Բայց միշտ կարելի է լսել ցաւցնող խօսքեր, օրինակ, «Հայաստանը ինծի բան չ’ըսեր», «երկու անգամ գացի, ապրուելիք տեղ չէ»: Ինչպէս չենք յաջողած ըսել տալ, որ հայրենիք չեն երթար որովհետեւ ան «բան մը կ’ըսէ», որ հոն «ապրուելիք տեղ է», այլ…2
Տեղատուութիւնը արդարացնել խիղճ հանդարտեցնելու համար ահաւոր կեղծիք է: Հայրենիք կ’երթան տէր ըլլալու եւ ծառայելու: Այսքան պարզ բան չենք յաջողած համոզումի վերածել, հակառակ երգախառն տօնախմբութիւններու, բարեսիրական արշաւներու, դրամահաւաքներու, ճառերու, հատորներու: Եկած են հայկական վարժարան յաճախածներ, սփիւռքի մէջ ազգային աւանդութիւն պահածներ, առանց ճիգի հայերէն խօսողներ, շատեր դեռ հայերէն թերթ եւ գիրք կը կարդան, հոգ չէ թէ համացանցով: Քանի մը հարիւր հայեր երբ չեն զուարճանար, խոհանոցը չեն վայելեր, կը խօսին: Կարծիքներ՝ անհակաճառելի: Զարմանալի է. հայրենիքը բարեսիրութեան հասցէ է, այդ հասցէին վերածուած է… հայածնունդը Հայաստանի զբօսաշրջիկ է, յիշատակ պահող, յաճախ նաեւ հայասէր, ինչպէս օտար հայասէրները: Էականը կը բացակայի… Էականի մասին խօսիլ արձակուրդային մթնոլորտի մէջ մեղանչում է, կամ առիթ վարդապետական վերլուծումներու եւ չանհանգստացնող եզրակացութիւններու:
Հսկայ քաղաք է Պուէնոս Այրէսը, կ’եռայ, աւարտող ամրան տօթին անձնատուր, մոլորակի միւս կիսագունտէն եկողներու դեռ չաւարտած ձմրան տարբեր պատկերով: Մայթերու վրայ դրուած սեղաններու շուրջ խռնուած մարդիկ, կիներ եւ այրեր, գարեջուրին պատիւ կ’ընեն: Վաճառատուներ, ցուցասրահներ: Մեծղի աղբամաններ: Հիւրանոցի կից փողոցին մէջ երիտասարդ մը վերցուց աղբամանի մեծ կափարիչը, տնտղեց: Երկնաքերեր կան եւ կան աղբաման տնտղողներ… Կը մտածեմ, որ Աստուած մարդը ստեղծեց իր պատկերով:
Նաեւ հայկական անուններ այս ոստանին մէջ: Շուկայ մը կայ, որուն քովէն երբ կ’անցնէինք՝ կարդացինք «Արաքս»: Նոյն անունով փողոց կայ հայաքաղաք Պուրճ-Համուտի մէջ, Լիբանան, կամ Իտալիոյ հարաւի Պարի քաղաքը, ուր ապրած է հայ բանաստեղծ մը… Հայուն առհաւական կարօտի յիշեցումը… Պարիի հայանուն Արաքս փողոցին մէջ հայեր կային եւ հիմա չկան:
Գիշերել Պուէնոս Այրէսի կեդրոնը գտնուող հայանուն պերճ հիւրանոցը՝ «Ամերեան»:

ՆԱԽԿԻՆ ՆՈՐ ԱՇԽԱՐՀ ՀԱՍԱԾ ԷԻՆ ԵՒ ԿԸ ՀԱՍՆԻՆ ՀԱՅԵՐԸ

Հայեր դիմաւորած են մեզ: «Նաւագնացները» սփիւռքի ուսումնասիրութեան համար ոկիանոսը լայնքին եւ երկայնքին չափելու չեն եկած: Զբօսաշրջիկ են: Ծրագրուած են պտոյտներ: Արձակուրդային ցանկութիւն: Յաջորդ առաւօտ հիւրանոցի դրան առջեւ կը սպասէ հանգստաւէտ հանրակառք մը եւ կը սկսի հայ զբօսաշրջիկներու օրը: Անոնք զիրար գտած են առանց իրարմէ տեղեակ ըլլալու, նաւապտոյտի մը համար:
Երկար ճանապարհ կ’անցնինք մինչեւ Փարանա գետը, ուր նաւ մը մեզ կը տանի հեռու, կը նաւարկենք գետին վրայ, որուն երկու կողմերը երեւակայութեան խտիղ տուող հին եւ նոր բնակարաններ կան, ոտքերը ջուրին մէջ: Չնաշխարհիկ տեսարաններով ճաշարանի մը մէջ կը հիւրասիրուինք, անունը՝ «Սպիտակ Կատու», (Քաթօ Պլանքօ)… Եւ կը խօսինք «Վանի կատու»ներու մասին… Միշտ ներկայ կորուսեալ աշխարհը:

Գե՞տ է, թէ՞ ծով, կարելի չէ որոշել թէ ո՞ւր գետը կը միանայ ովկիանոսին: Մեծ նաւեր, զբօսանաւեր, մարզանաւեր կը վխտան: Շաբաթավերջ է, ընտանիքներ կան, իրենց նաւով, կը թիավարեն, կը զբօսնուն: Ծովը եւ գետը ներկայ են ամէն քայլափոխի: Բացի մեզ դիմաւորող ճամբորդական ընկերութեան հայ ներկայացուցիչէն եւ քանի մը Հայ Օգնութեան Միութեան անդամուհիներէն, հայու չհանդիպեցանք, բայց իմացանք, որ կան եօթը հայկական վարժարաններ, բարձր մակարդակով, եւ ոչ-հայեր եւս այդ դպրոցներուն կը յանձնեն իրենց զաւակները:
Նաւագնաց հանգստեան կոչուածներու խումբը պիտի երթայ երկրի այցեքարտը համարուող արուեստ՝ «Թանկօ Արժանթինօ» դիտելու: Բայց առիթ պիտի ըլլայ նաեւ հանդիպելու գաղութի անդամներուն:4

Հոս կայ հայ ազգի «հատուած», բառին ստուգաբանական իմաստով: Գիտէինք: Այդ «հատուած»ը ուրախացնող է, հոգեկցութիւն կը զգանք, բայց նաեւ պատճառ անհուն վիշտի, երբ անմիջականէն անջատուելով խորհինք, որ ասոնք, ուրիշներու պէս, ազգի կէսին մաս կազմող արմատախիլ մարդիկ են: Այդ արմատախիլներէն ոմանք դեռ կը տեւեն հանգստեան տան մը մէջ, իրենց վրայ գուրգուրացողներ կան:
Կը մտածեմ. արմաւենին ի՞նչ պտուղ կրնայ տալ բեւեռներու սառոյցներուն վրայ:
Արժանթին… ըսին հարիւր հազար հայեր: Ըսին: Բայց երբ խօսուեցաւ գէթ «մասնակցութեան» մասին, ոչ իսկ յանձնառութեան, մնացին քսան հազար: Տասը տարի, յիսուն տարի ետք, այս մնացեալ քսա՞նն ալ պիտի բաժնուի հինգով: «Հատուածը պիտի հատուի՞»… Կրկին: Ինչպէս ամենուրեք:
Զարմանալի է, որ Հայաստան եւ սփիւռքներ, այս «կրկին հատուելու» գաղափարը ծնունդ չի տար ազգային իրա՛ւ քաղաքականութեան մը՝ որ մէկ հարազատ բովանդակութիւն կրնայ ունենալ, բայց այդ մասին չի խօսուիր, երազապաշտ չհամարուելու համար…: Միշտ քաղաքականութիւն խաղցած ենք, կը շարունակենք խաղալ, բայց այս «հատուելու-չհատուելու» մղձաւանջը օրակարգ չէ, փոխարինուած է կարկտաններով, «փաչուըրք»ով, հայրենակցական-թաղային-տեղական թափահարումներով, որոնց ենթահողին վրայ կը զարգանան երեւելիութիւններ եւ խելքաբաշխութիւն, Երեւան այցելութեամբ, Մատենադարանի լուսանկարներով, ուժի զգացում մշակելու կոչուած խորհրդաժողովներով, երբեմն ալ լամբակ զարդարող հանդիսութիւններով:
Հայրենադարձութիւնը օրակարգ չըլլալով, «Դէպի երկիր» աչքեր մշուշոտող կարգախօսային սրինգի մեղեդիներէն ետք, կը մնան ինքնացուցադրական եւ գացող-եկողներու տեղացին շլացնող զբօսաշրջութիւնը, որ արտագաղթի հրաւէր կ’ըլլայ, «դուրսի դրախտ»ի պատկերներով: Բախտաւոր պարագային կը զարգանայ խիղճ հանդարտեցնող բարեսիրութիւնը եւ այդ աղբիւրը չցամքեցնելու համար, իրաւ հայրենադարձութիւնը, զոր պէտք չէ շփոթել պարտադիր ապաստան փնտռելու հետ, քաղաքական-բարոյական հարցերու շարքէն դուրս կը դրուի:
Պուէնոս Այրէս: Հայկական Հանգստեան Տուն այցելելէ ետք, կը հանդիպինք Հայոց Եկեղեցին, ապա Հայ Կեդրոն, որուն սրահին մէջ, Հայ Օգնութեան Միութիւնը կը խօսի իր աշխատանքներուն մասին, հայ տղաք եւ աղջիկներ կը պարեն: Եւ ապա, «Արմէնիա» ճաշարանին մէջ, զբօսաշրջիկ հայերը ընթրեցին համայնքի անդամներուն հետ: Հակառակ մարդիկը իրարմէ բաժնող հեռաւորութիւններու, հայերէնի տեղատուութեան եւ լեզուներու տարբերութեան, նոյնութեան խանդավառող գիտակցութիւն մը կար: Այդպէս է միշտ տօնական առիթներով:
Յաջորդ առաւօտ տուրք տալէ ետք տեսարժան վայրերը տեսնելու պարտքին, նաւ բարձրացանք: Նաւապտոյտի զբօսաշրջիկներ էինք: Ցերեկը աւարտած էր, երբ քաղաքանման նաւը շարժեցաւ, պիտի երթայինք Ուրուկուայի մայրաքաղաք Մոնթէվիտէոն: Հոն ալ հայեր կային:
Օր մը կարելի պիտի ըլլա՞յ սփիւռքներու մարդահամար կազմել…
Մանրուելով ինչպէ՞ս պիտի տեւենք:

ՈՒՐՈՒԿՈՒԱՅ, ՄՈՆԹԷՎԻՏԷՕ, ՊԱՏԿԻՑ ԵՐԿՈՒ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԴՊՐՈՑՆԵՐ

5Գիշեր մը ճամբորդութիւն: Դէպի հիւսիս: Խարսխած ենք Մոնթէվիտոյի նաւահանգիստը: Ելքի դրան առջեւ եկած են հայեր: Հանրակառքով կ’երթանք հայոց եկեղեցին: Կից՝ Հայ Օգնութեան Միութեան դպրոցը կայ, որ պատկից է Բարեգործականի դպրոցին: «Միութեան» ծարաւ եւ նոյն հունով ճառ խօսողներ չե՞ն զարմանար: Գոնէ պատկից չըլլային, մեր զարտուղութիւնները արեւուն տակ չփռելու համար:
Հայ Օգնութեան Միութեան դպրոցի փոքրիկները երգեցին եւ պարեցին:
Առաջնորդ սրբազանը, Յակոբ արք. Գլընճեան, զեկուցեց համայնքի մասին, եւ ի հարկէ, ընդգծեց զարգացող անտարբերութիւնը: Ապա հայ զբօսաշրջիկները ուղղուեցան դէպի Հ.Յ.Դաշնակցութեան Վռամեան կեդրոնը: Ճամբու ընթացքին տեղւոյն «Կոմիտաս» ձայնասփիւռի պատասխանատուները զիս տարին սփռումի կեդրոնը, ուր ունեցայ կարճատեւ հարցազրոյց մը, եւ խօսեցայ հայրենադարձութեան էական կարեւորութեան մասին: Լսող կ’ըլլա՞յ:
Ապա մեզ տարին քաղաքի կեդրոնական թաղերը եւ հրապարակները: 171 հազար ք.մ.ք. տարածութեամբ Ուրուկուայը ունի շուրջ երեք միլիոն բնակիչ, որոնցմէ 16 հազարը հայեր են: Ոմանք կ’ըսեն աւելի: Բայց ներկայութիւն են, հայկական անունով փողոց եւ հրապարակ կայ: Եւ հաճելի է արձանագրել, որ երկրի համանուագային համոյթին (ֆիլհարմոնիք) ղեկավարը հայ է, որ եկած էր դաշնակի նուագակցութեամբ ընկերանալու մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի աշակերտներու երգի եւ պարի ելոյթին: Օրինակելի երիտասարդ Ալվարօ Յակոբեան:
Երեկոյեան նաւը ճամբայ ելաւ այս անգամ դէպի հարաւ: Նորեր միացած էին խումբին, Ուրուկուայէն, Վենեզուելայէն, Պրազիլէն:
Քաղաքանման նաւուն վրայ մեր պզտիկ խումբէն զատ հազարաւորներ կային:
Յորդող ճաշատեսակներով ընթրիք, երգ, պար, զեղչ վաճառք: Ամէն բան տեսնելու եւ ընելու զբօսաշրջիկի հեւք: Նման արձակուրդէ մարդիկ յոգնա՞ծ, թէ՞ հանգստացած կը վերադառնան: Ապահովաբար օրերով պատմելիք կ’ունենան եւ ցուցադրելիք՝ իրենց «այ-ֆոն»ին նկարները:
Կէսօր մը, Հայ Օգնութեան Միութիւնը ներկայացուց իր ազգօգուտ նախաձեռնութիւնը, Արցախի «Սօսէ» մանկապարտէզները: Նոր շէնք կը կառուցուի յարմարաւէտ բաժանումներով եւ սարքաւորումներով: Հայ Օգնութեան Միութեան բոլոր մասնաճիւղերը մասնակից են, հայ մանուկներուն բարիք ըլլալու կոչուած այս նախաձեռնութեան: Կոչ եղաւ մասնակցութեան: Քիչ մը տխրեցնող էր այն երեւոյթը, որ նաւապտոյտին մասնակցող շուրջ հարիւր յիսուն հայերէն, հազիւ յիսուն անձեր ներկայ եղան: Քալող նաւուն վրայ, ուր ոչինչ կար ընելիք, հայերը ինչո՞ւ չէին ուզած լսել եւ իմանալ Արցախի հայ տղոց մանկապարտէզին մասին:
Արդէն երկու օր է որ արժանթինահայ երգիչ մը եւ իրեն ընկերացողներ միացած են զբօսաշրջիկներուն: Շնորհալի երգիչ մը՝ որ չի գոռար:
Գիշերը նաւը շարունակած էր իր երթը դէպի հարաւ: Առաւօտուն, երբ կամրջակ բարձրացայ, դիմացս էր Արժանթինի զբօսաշրջային նոր քաղաքը, որուն համար ըսին, թէ Ֆրանսայի հռչակաւոր «Ռիվեէրա»ն էր… Փունթա տէլ Էսթէ:6

Մեր նաւը կանգ առաւ քաղաքէն հեռու, ծովուն բացը: Փոքր նաւեր, հանրակառքերու պէս, կ’երթեւեկէին եւ ճամբորդները կը տանէին քաղաք:
Նոր քաղաք մը, բուսած դրամատէրերու կամքով եւ անոնց հանգիստին համար:
Գեղատեսիլ շէնքեր, լայնանիստ պատշգամներով, փակ պատուհաններով, որոնք կը բացուին երբ մեծ քաղքենիներ արձակուրդի կու գան: Ներդրումները եղած են տարին քանի մը շաբաթ վայելելու համար ծովը եւ բնութիւնը, ճոխութիւնը:
Կը քալենք քաղաքի կեդրոնական փողոցներով, օրինակելի մաքրութեամբ եւ կանոնաւորութեամբ, անոնց երկայնքին աշխարհի ընտրելագոյն եւ յայտնի մակնիշներով հագուստներու եւ այլ ապրանքներու վաճառատուներ:
Ծովափին նաւով եկած զբօսաշրջիկներ կան, անոնք հոն են քանի մը ժամուան համար: Եթէ անոնք ալ երթան, հաւանօրէն Փունթա տէլ Էսթէն պիտի նմանի ուրուական քաղաքի: Մտածել՝ որ նոյն երկրին մէջ աներդիքներ կան, փողոցը քնացողներ:
Բայց ծովափը գեղեցիկ է, իր ոսկեայ դեռ մաքուր չկեղտոտած աւազով:
Այսպէս է Արժանթինի մեծահարուստներու «Փունթա տէլ Էս-թէ»ն…7


Միշտ դրամի միջազգային կայսերապաշտութիւնը, երկիրները հարուստ ըլլան թէ աղքատ, դիզուած աստղաբաշխական պարտքեր ունենան թէ ոչ:
Ըսի ըսա՞ւ, թէ՞ բանն ասանկ, ականջ ունեցողը կ’իմանայ, որ ոչ-սփիւռքահայ մը հոս բնակարան ունի:
Ծփացող քաղաքին նաւապետը քանի մը հազար ճամբորդները հրաւիրած է: Երգիչներ, զուարճութեան ցուցադրութիւններ, յիշատակի որսորդներ կը նկարուին նաւապետին հետ: Նաւու վրայ ե՞նք, թէ հանրապետութեան նախագահի մը սարքած ընդունելութեան կամ անոր երդման արարողութեան, այրեր եւ կիներ մեծ վայելչութեամբ զրահուած են, աչքի խտիղ պատճառող հագուստներու իսկական ցուցահանդէսը քանի մը հազար զբօսնողներու:
Ապա ուշագրաւ անուններով ճաշատեսակներ կը ներկայացնեն թիթեռնիկի պէս թռվռացող քանի մը անգամ տասնեակ բազմազգ սպասեակները:
Նաւը արդէն աներեր կը սահի դէպի հարաւ, եւ արեւածագին պիտի հասնի ուրիշ քաղաք մը:
Եթէ տարիքի յառաջացման հետ յիշելու կարողութիւնները չեն նուազած, աշխարհագրութեան կենդանի դասերու կը հետեւինք:

ՆԱՒԱՀԱՆԳԻՍՏ ՔԱՂԱՔ ՄԸ ԵՒ ԱՆԿԷ ԵՏՔ

Առաւօտ: Խարսխած ենք քաղաքի մը առջեւ, որուն համար ըսին, թէ անոր առաջին բնակիչները եկած են Կալէսի երկրէն, հարիւր յիսուն հոգի: Այս աշխարհը երեւակայութեան թռիչք տուող Փաթականիան է: Ոմանք թերեւս կարդացած են «Նաւապետ Կրանտի զաւակները» վէպը:
Ցրտած է, քամին կը թափանցէ հագուստներուն տակ: Բնական է: Կը մօտենանք հարաւային բեւեռ:
Քաղաքը՝ Մատրին, նաւահանգիստ մը՝ որ կը ձգուի ամբողջ ծովեզրի երկայնքին: Հանրակառքերը խումբ առ խումբ նաւագնացները կը տանին քաղաք, ուր զբօսաշրջիկները մէկ փողոցէն միւսը կ’անցնին գնում ընելու տենդով: Իսկ առեւտրականները, ըստ երեւոյթին, կեանքին արժէքը գիտեն, եւ կէսօրին կը փակեն վաճառատուները:

Ծովափին քանի մը մետաղեայ արդիական քանդակներ կան: Հոս ամառը կը վերջանայ եւ զեղչ-վաճառք կայ: Նուէրներ գնելու պատեհութիւն: Ճամբորդութեան մեծ ծախսերը յանձն առնելէ ետք, մանրուքի խնայողութիւն:
Նաւու կամրջակի ճաշարանը ամէնօրեայ խճողումը չկայ, շատեր դեռ չեն վերադարձած քաղաքային իրենց արշաւէն, եւ կարելի է ընթացք տալ որկրամոլութեան, եւ համտեսել, համտեսել, յորդող պնակներով տեղաւորուիլ քաղաքին դիմաց, դիտել անյայտ ճակատագրով լքուած նաւերը, որոնց երկաթները կը ժանգոտին ովկիանոսի եզրին: Եթէ լեզու ունենային, ինչե՜ր կրնային պատմել…
Արդեօ՞ք հայեր հոս հասած են: Քոչւոր ենք, եթէ հասած են, պիտի չզարմանամ: Որո՞ւ հարցնել:
Նաւագնացներէն ոմանք արդէն գացած են շարժանկարի սրահը, ուրիշներ կամրջակին վրայ կը քալեն նիհարնալու համար, եւ բախտախաղի սիրահարները նստած են մեքենաներու դիմաց, երեկոյեան պիտի ըսեն շահեցա՞ն, թէ՞ վնասեցին:
Երբ արթննանք, հասած պիտի ըլլանք ամերիկեան ցամաքի ծայրամասը, բնապահպաններու սիրելի Ուշուայա քաղաքը: Գրեթէ ծանօթ քաղաք մը, որ այնքան տեսնուած է հեռատեսիլի պզտիկ պատուհանէն:8

Կամրջակին վրայ վազելով նիհարնալ ուզողները այլեւս կիսամերկ չեն, ցուրտը ինքզինք կը զգացնէ աջէն եւ ձախէն փչող քամիով: Լողաւազանները դատարկուած են, եւ պաշտպանուած անկիւններու մէջ, արեւ կը փնտռուի:
Հիմա արդէն նաւը կը սահի կրկին դէպի հարաւ: Արեւը անյայտացած է եւ կամրջակի բազրիքին կռթնած կը դիտեմ երկինքը, ուր աստղերու քարտէսը կը թուի փոխուած ըլլալ: Ի՜նչ անմեկնելի խորհուրդներ կան հոն, այդ կայծկլտացող կէտերու ետին, զորս անդադար կը պեղեն աստղագէտները եւ կանգ կ’առնեն նոր խորհուրդներու առջեւ: Հոս հիւսիսի աստղը չկայ, կայ հարաւի աստղը:
Ուրիշներ ալ, այդ խորհուրդները գիտութեան վերածելով, կը մտածեն նոր աշխարհներ գտնել, մեր ծերացած մոլորակէն դուրս նուաճումներ ընելու համար, թերեւս նոր բնակավայրեր՝ ապագայի սերունդներուն համար, երբ սպառած ըլլանք երկիր մոլորակի բարիքները:
Այս առաւօտ արեւը ողողած է կամրջակը, բայց կճող ցուրտը կը շարունակուի, երբ բաց օդին կը քալենք: Ճաշարանի սրահներն ալ ողողուեցան, քանի որ կազմակերպուած անգործութեան զբաղում է առատօրէն ուտել, անցնիլ բազմաթիւ ցուցադարակներու առջեւէն, մտածել, ընտրել, պնակը լեցնել եւ թերեւս ալ վերադառնալ, յետոյ դժգոհիլ, որ մարմնի այս կամ այն մասին վրայ ճարպագունտ աւելցած է:
Նախաճաշի սեղանին առջեւ հետաքրքրութեամբ լսեցի Պոլսոյ հայկական վարժարանները յաճախած, Ուրուկուայ հաստատուած հայրենակից մը: Կրնամ ըսել, որ սրտցաւ ազգային մըն էր, Հայաստանի եւ իր համայնքի ախտերուն մասին խօսեցաւ: Ինք ալ դառնութեամբ խօսեցաւ Մոնթէվիտէոյի պատկից երկու հայկական վարժարաններուն մասին: Զարմացումով լսեցի, որ այդ դպրոցներէն մին, երկու հարիւր աշակերտի համար հարիւր պաշտօնեայ ունէր, այդ կացութեան բերումով՝ դժուարութիւններ: «Մէկը միւսը լսելու սովորութիւն չունի, չեղածի համար իշխանութիւն կ’ուզեն ունենալ», ըսաւ զրուցակիցս: Ոչ միայն Ուրուկուայի մէջ:
10

Ինչո՞ւ չեն յաջողիր հարս ու կեսուրի ծակպտուկ վէճերէն վեր դասել հայ դպրոցը, որ համայնքներու հայօրէն վերապրումին կռուանն է: Ոչ միայն աշխարհի այս ծայրը: Յաճախ կը մտածեմ, որ մեզի կը պակսի Մահադմա Կանտիի նման խեղճ ապրող բայց հեղինակութիւն ունեցող անձը…: «Charisme»՝ որ շուկան չի ծախուիր:
Այլապէս հետաքրքրական էր այն, որ Պուէնոս Այրէս, Քորտոպա, Մոնթէվիտէօ, Սաօ Փաուլօ, Վենեզուելա, հակառակ հեռաւորութիւններու, ոչ միայն կապեր կան, այլ նաեւ մարդիկ մէկ քաղաքէ միւսը զիրար կը ճանչնային: Անհատական ծանօթութիւններ:
Ովկիանոսը կը դիտեմ խցիկիս լուսամուտէն: Երկինքը միացած է ջուրի անսահմանութեան: Տեսադաշտիս մէջ ոչինչ կայ հեռուները մնացած քաղաքներէն, անոնց իրարանցումէն եւ ժխորէն: Մանրիկ ալիքներու սպիտակ փրփուրներուն քսուելով կը սահինք դէպի հարաւ:
Եթէ կամրջակ բարձրանամ, պիտի գտնեմ հեռու մնացած աշխարհներու մանրանկարը, մարդիկ՝ անթափանց, որոնք կը կարծեն թէ այդ ձեւով պիտի վերաթարմանան: Բայց իրենց ափի «այ-ֆոն»ը չկտրուած պորտային կապ է հոգերու եւ սէրերու հետ:

ԱՄԵՐԻԿԱՆԵՐՈՒ ՀՈՎԵՐԷ ԾԵԾՈՒՈՂ ԾԱՅՐԱՄԱՍԸ

Երկու օրէ ի վեր կը նաւարկենք: Սրահներ կան ուր կ’երգեն, ուր դասախօսութիւն կը լսեն Հորն հրուանդանի մասին, ուր կը տրուին բաղդախաղի հաճոյքին, եւ մանաւանդ պատիւ կ’ընեն տեւաբար նորոգուող եւ յորդող ճաշերուն, կարկանդակներուն, պտուղներուն: Նոր ժամանակներու նաւագնացները կ’երթան փորթուկալցի Մաժելլանի հետքերով: Կէսօրը անց էր: Նաւուն երեր ընթացքը կասեցաւ: Բարձրախօսներէն յայտարարեցին, որ հասած ենք «աշխարհի ծայրը»: Չըսին՝ Հարաւային Ամերիկայի ծայրը: Եթէ շարունակենք կը հասնինք բեւեռ:

Քանի մը հազար ճամբորդները, զինուած իրենց նկարչական մեծ կամ պզտիկ սարքերով, խուժեցին կամրջակները, երբ յայտարարուեցաւ, որ հասած էինք Հորն հրուանդանը: Ցամաքի վերջին սրածայր մասը՝ որ կը բաժնէր երկու ովկիանոսները: Ուժգին ցուրտ քամին կ’արգիլէր կամրջակ գալ, դռներէն ներս կը մղէր հետաքրքրուածները: Անձրեւի կաթիլներ կը հարուածէին երեսները, բայց ոչ ոք տեղի կու տար, տեսարանը կը յիշեցնէր այն պահը երբ Աստուած զատած էր ջուրերը եւ ցամաքը: Հոս Փաթակոնիա է, Անտեան լեռները, կարծէք շնչահատ, ինկած են ծովը, եւ քանի մը գագաթներ կը յիշեցնեն, որ դեռ հոն է լեռնաշղթան:
Երկու ովկիանոսները անջատող լեռնանման ցամաքին վրայ իրարմէ հեռու երկու շինութիւններ կան, որոնք կ’ըսեն թէ մարդը տէր է հողին, կը հսկէ: Մարդիկ կ’երթան աջի եւ ձախի կամրջակները, տեսարանները կը փոխուին: Երկար չենք կրնար մնալ, ցուրտը կը թափանցէ եւ դող կու տայ դեռ երէկ արեւու ջերմութեան յանձնուած մերկ մարմիններուն:
Հորն հրուանդան: Քանիներ անցած են այստեղէն, ծովագնացներ՝ որոնք աշխարհներ կը գտնէին, կ’անհետանային, իրենց առագաստանաւերը կը ջախջախուէին: Պատմութիւնը կը պահէ քանի մը անուններ: Պիտի անցնինք երկու ովկիանոսները միացնող Մաժելլանի նեղուցով: Երէկի արկածախնդիրներու բազկաթոռի մէջ նստած յղփացող յաջորդներն ենք: Անոնց անունները, երեկոյեան սպասարկուած ազնուական համադամներէն ետք պիտի մոռցուին: Նոր նաւագնացները պատմութեան եւ աշխարհագրութեան ուսանողներ չեն: «Զբօսի քաղաքակրթութեան» հպատակներն են, որոնք իրենց աչքերը կը խփեն չտեսնելու համար անհաւասարութեան աշխարհի ցաւերը: Ի՜նչ իմաստուն եղած է Հռոմի սրբազան քահանայապետը, երբ խօսած է «դրամի միջազգային կայսերապաշտութեան մասին»: Բայց հոսանքէն տարուելով, կը մասնակցինք «կապկումի մշակոյթ»ին: Mimռtisme…
Կէս գիշերը անց պիտի հասնինք Ուշուայա, որ կը նշանակէ «Աշխարհի վերջը»: Պուէնոս Այրէս եղած օրերուս իմացայ, որ հոս ալ հասած են հայերը, գէթ մէկ հայուհի: Եթէ կ’երթանք Նոր Զելանտա, ինչո՞ւ պիտի չերթանք Ուշուայա: Հայութիւնը կը հետեւի կազերու ընդլայնման օրէնքին, կեդրոնէն տեւաբար հեռանալով: Ըսուած էր, որ «համաշխարհային ազգ» էինք, օր մըն ալ պիտի ըսե՞նք՝ թէ «կազային ազգ» ենք:
Ուշուայայի հայ աղջիկը հայախօս է նաեւ, բայց հոն որո՞ւ հետ հայերէն պիտի խօսի: Ես ինծի հարց կու տամ, թէ «համաշխարհայի՞ն ազգ» ենք, թէ՞՝ «հիւլէացող»: Կը նախանձիմ անոնց, որոնք այս կարգի հարցեր չեն ուղղեր իրենք իրենց եւ շուրջիններուն, Արցախի մանկապարտէզներուն օգնելու մասին կոչ կը լսեն, ապա խաղատուն կ’երթան եւ անկէ դուրս գալով սր
11ամտութեամբ կ’ըսեն՝ «պարտքս վճարեցի»… ոչ թէ Արցախի մանկապարտէզին, այլ բախտի անիւին…
Ինչո՞ւ շիւղ մտցնել ցաւող ատամի մէջ…
Երեւանը, Գիւմրին, Սիսիանը, Լորին, Գետաշէնը, Վանը, այնքա՜ն հեռու են: Բայց այս գիշեր կրնայ պատահիլ որ անոնց մասին երգեր լսենք եւ զգացումներ հովահարենք:

ՈՒՇՈՒԱՅԱ ԿԱՄ «ԱՇԽԱՐՀԻ ԾԱՅՐԸ» ԳՏՆՈՒՈՂ ՔԱՂԱՔԸ

Այսօր գիշերահաւասար է: Ամառը աւարտած է, բայց ան չէ յաջողած լեռներու ձիւնը անհետացնելու: Օդը բիւրեղի պէս մաքուր է, երբ զբօսանաւու խցիկէն դուրս կու գաք, կը բարձրանաք կամրջակ, կը շնչէք եւ կը զգաք ձեր թոքերէն անցնող չապականած օդը: Ձմրան ցուրտը կը կճէ, երբ ծովափի եւ գոգուորուող լեռներու միջեւ թառած քաղաքը կ’երթաք քալելով:
Ինչպէս ամէն տեղ, ճաշարաններ, զբօսաշրջիկները զուարճացնելու կոչուած խանութներ: Քաղաքի կեդրոնական շուկայի փողոցներուն մէջ մարդիկ փայտեր դիզած են եւ կրակ կը վառեն տաքնալու համար: Հոս երկնաքերեր չկան: Բայց ծովեզրի ճամբու ամբողջ երկայնքին, ինքնաշարժներու անդադրում երթեւեկ կայ, մարդուն ապականող ներկայութիւնը:

Ուշուայա, 23 ք.մ.ք. է, մայրաքաղաքը Հրոյ Երկիր նահանգին:
Ծովեզրի ճամբայէն դէպի լեռ կը բարձրանան փողոցներ: Քաղաքի հարթ մասը միայն ծովափն է: Տուները կը կառուցուին լեռներու կողին: Այս եղանակին անոնցմէ քիչ անդին դեռ ձիւնածածկ է: Իսկ լեռները իրարու յաջորդող սրածայր գագաթներ են, չեն մաշած: Անոնց գլխուն յաճախ ամպեր կը նստին: Ցերեկ է, երբ ամպերը յաղթելով, արեւը կը լուսաւորէ քաղաքը, ան տարօրինակ կերպով շլացնող է: Գաւառական եւ միաժամանակ զբօսաշրջային քաղաքի դրոշմը կայ ամէն տեղ: Յիշատակի նուէրները կը սկսին քարափէն, կը բարձրանան մինչեւ կեդրոնական շուկայի աջ եւ ձախ կողմերը: Ծանուցումներով զինուած մարդիկ, այրեր եւ կիներ, կ’առաջարկեն հոս հոն առաջնորդել քանի մը ժամուան համար նաւէն իջածները, իսկական ճարտարարուեստ մը:

Ուշուայա. Անտեաններու Մարսիալ սառցակոյտը, կը մտնէ ովկիանոսին մէջ:
Հոս ապրող հայ աղջիկը տեսնելու միտումով, կը մտնեմ յուշանուէրներու խանութները: Ըսած էին, որ անոնցմէ մէկուն եթէ հարցնէինք, զայն կը գտնէին: Երկու փորձէ ետք, երրորդին, անգլերէնը եւ ձեռքի շարժումները իրարու խառնելով, հասկցուեցանք: Այդ հայուհին կ’աշխատի ինքնաշարժով կէս ժամ հեռու գտնուող պետական «փարք նասիոնալ»ը: Կարելի չէր հեռաձայնել անգամ: Ուրեմն չկրցանք տեսնել «աշխարհի ծայրը» գտնուող հայուհին: Եթէ ինք հոս է, մայրը Պուէնոս Այրէս է, եղբայրը հաստատուած է Հայաստան, միւս եղբայրը տեսակ մը աշխարհաքաղացի է, Նիւ Եորք, Արեւմտահայաստան եւ Եւրոպա:

Ուշուայան կռթնած Անտեան լեռներուն:
Ի՞նչ կը փնտռէ հայը… Ի՞նչ կը կարծէ որ պիտի գտնէ Ուշուայայէն Շանկհայ եւ Ալասքա, հիւսիսային բեւեռի վեց ամիս լոյս վեց ամիս մութ Քերունամ գացած հայը, թերեւս միակը, ինչպէս Ուշուայայի հայ աղջիկը:
Կը վերադառնամ նաւու կամրջակը: Բազմազգ զբօսաշրջիկներ արդէն բրգացած պնակներով նստած են սեղաններու առջեւ: Շատեր դեռ չեն վերադարձած արշաւանքէ: Մարդիկ եկած են ուրախանալու, ինչո՞ւ խօսիլ աշխարհի ծայրը հասած միակ հայուհիին մասին:
Երեկոյեան հայկական հաւաքոյթ կար: Հ.Օ.Մ.-ի տարեդարձի խոշոր կարկանդակ մը: Քանի մը երգ: Եւ հայկական պարեր՝ թոշակառուներու: Ուշուայայի միակ հայուհիին հանդիպողներ եղած եւ նկարուած անոր հետ:
Կը նաւարկենք Մաժելլան նեղուցին մէջ: Կտրատուած ցամաքներ: Կ’երթանք դէպի չիլիական Փունթա Արենաս նաւահանգիստը: Լեռներով շրջապատուած ովկիանոսի բեկորներ են անցքերը: Առաւօտեան կը հասնինք, եւ երկար հերթի սպասելէ ետք, հարիւր յիսուն անձ փոխադրող նաւեր մեզ կը տանին քաղաք: Նախորդ օրուան ցուրտը մեղմացած է, հոս աշունը սկսած է: Հարաւային Ամերիկայի նոյնատիպ քաղաք մը, նոյն լեզուով եւ նոյն իրարանցումով՝ զբօսաշրջիկներու դիմաւորման համար: Վաճառատուներուն մէջ կը գտնենք ձեռային աշխատանքներ եւ բուրդէ հիւսուած զանազան հագուստներ:
Կը շրջինք: Ըսին թէ տլփիններ կան, բայց մենք չկրցանք տեսնել զանոնք:
Երեկոյեան ժամը վեցն է: Եւ հսկայ նաւը կը շարունակէ իր երթը, քանի մը հազար կուշտ զբօսաշրջիկներ տանելով: Այս ժամուն հաւանօրէն շատեր կը պարեն, աղմկալի սրահներու մէջ, կամ խաղատան մեքենաներուն առջեւ նոյն շարժումները կ’ընեն՝ կոճակներ սեղմելով, սպասելով որ անաշխատ դրամ շահին կամ իրենց պարտքը վճարեն բախտի անիւին:
Ընթերցում: Յակոբ արք. Գլընճեան, Մոնթէվիտէոյի առաջնորդը, Մարթէն Լութէրի մասին իր ուսումնասիրական հատորը նուիրած էր: Մարդկութեան անցած ուղին չարի եւ չարիքի բեմ եղած է: Կրկնութիւն:

ՓՈՒՆԹԱ ԱՐԵՆԱՍԷՆ ԵՏՔ ՄԱԺԵԼԼԱՆԻ ՀԵՏՔԵՐՈՎ
Մաժելլանի անցքին հսկող փարոսը: Հոն ապրողներ կան:
Փանամայի ջրանցքէն առաջ, Ատլանտեանը Խաղաղականի միացնող միակ անցքը եղած է Մաժելլանի այս ծովային ճանապարհը՝ ծով ինկած լեռներով կտրատուած: Կ’անցնինք անմարդաբնակ լեռներու կողքով, ուր ձիւնապատ գագաթներ կան, կան սառցակոյտեր՝ որոնց ոտքը ջուրին մէջ է, լեռներով հոսող ջրվէժներ, որոնք ֆրանսական Րէունիոն կղզիին վրայ կը կոչուին «հարսին քողը»…Իսկ ծովու եւ լեռներու միացեալ գծագրութենէն կը ծնին պատկերներ, որոնք Եւրոպայի հիւսիսը կը կոչուին ֆիորտ…: Կարելի է ժամերով դիտել այս բնութիւնը, ջուրը՝ որ դեռ չէ ապականած, լեռները՝ որոնք կարծէք նոր ժայթքած են ջուրերէն, սրածայր գագաթներով: Վեր սլացող լեռներու կողերուն մարդկային հետք չկայ:
Նաւը ոչ մէկ տեղ ցամաք պիտի հանէ ճամբորդները: Անոնք իրապէս կախարդուած են անիրականի նմանող պատկերներով, կը վազեն աջ եւ ահեակ, նկար որսալու համար: Այսօր կարծէք աղմուկն ալ նուազ է, բնութիւնը զիրենք առինքնած է, նոյնիսկ երբ յորդող պնակներով նստած են իրենց սեղանին առջեւ:
Հարիւր յիսուն հայերու խումբը այս երեկոյ պիտի հաւաքուի սրահի մը մէջ երգ լսելու: Կը սիրենք երգը, կը խանդավառուինք անոնց բառերով, բայց անոնց առթած խանդավառութիւնը կը մնայ սրահին մէջ, եւ կեանքը կը շարունակուի անոնց պատգամած երազներէն տիեզերքի չափ հեռու:
Կը նաւարկենք դէպի հիւսիս, Հարաւային Ամերիկայի արեւմտեան չիլիական եզերքով, շրջապատուած լեռներով: Նաւահանգիստներ, ուր հասած են բեռները հսկայ նաւերու: Կը կրկնուին նոյն տեսարանները զբօսաշրջիկ որսացողներու: Ոմանք կ’երթան տեսնելու Չիլիի մխացող հրաբուխները, ուրիշներ կը փնտռեն վաճառատուներ, կամ յանկարծ կը հանդիպին տաճարի մը, ուր աւագ այդ ուրբաթ օրով կան քանի մը հաւատացեալներ, որոնք մեղքերու խոստովանութիւն կ’ընեն:

Փուէրթօ Մոնթ նաւահանգիտը եւ ետին՝ իր հրաբուխը:
Զատիկ:
Կը հասնինք Չիլիի Վալփարեզօ նաւահանգիստը: Նաւապտոյտը աւարտած է: Հրաժեշտի տեսարաններ:
Ինքնաշարժով կը ճամբորդենք մէկուկէս ժամ: Բարեբախտաբար խճողում չկայ: Զատիկ է: Կանաչ լեռներու մէջէն կ’անցնի ճանապարհը մինչեւ օդակայան: Սանթիակոն չենք տեսներ: Կրկին տասներեք ժամ օդանաւին մէջ եւ Զատկուան յաջորդող երկուշաբթի կէսօրին կը հասնինք Փարիզ: Եւ քանի մը ժամ ետք ալ՝ տուն:

ԱՐԳԻԼՈՒԱԾ ՉԷ ԲՈԼՈՐԻՆ ՊԷՍ ՉՄՏԱԾԵԼ

Եւ հիմա կը մտածեմ, բոլոր անանուն նաւաստիներուն մասին, որոնք իրենց կեանքին գինով հորիզոններ բացած են, իսկ մենք «թաւշեայ արձակուրդաւորներ» եղանք:
Կը մտածեմ նաեւ ահեղօրէն տարտղնուող ազգին մասին, որուն յառաջապահներէն է Ուշուայայի հայ աղջիկը:
Յաջորդ բայց ոչ վերջին հանգրուանը… բեւեռային սպիտակ տարածութիւննե՞րը պիտի ըլլան, ուր կան ծովասագեր, սպիտակ արջեր, ծովառիւծներ, փոխան Արարատեան դաշտի, Գետաշէնի, Վանի, Մուշի, Սասունի…
Եթէ Հայաստանները ովկիանոսներ ունենային, հոն ալ այսպէս կ’երթայինք եւ կու գայինք հանգիստ արձակուրդի: Թէեւ այդպէս ալ կ’ընենք առանց նաւարկելու…
Տարտղնումով ազգ կը պահուի՞, ո՞ր շարունակութիւնը կ’ապահովուի, ի՞նչ ինքնութեամբ:
Ինչո՞ւ թթուեցնել սպառողական եւ զուարճութեան քաղաքակրթութեան պարգեւած «այ-ֆոն»ներու երջանկութեան պատկերները:
Հարցաթերթիկ մը կ’ըսէր, թէ պիտի կրկնուի նաւային հայրենասիրութիւնը…
Շարա Տալեան կ’երգէր… իր «Անտունի»ն:
«Անտունի»ն խրախճանքի եւ նաւապտոյտի երգ չէ:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles