ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԹԱՏՐՈՆԻ ԱՌԸՆՉՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

0 0
Read Time:4 Minute, 35 Second

theatreՅ. Պալեան

Դեկտեմբեր 17, 2015

«Թատրոնի լեզու»ի մասին «կլոր սեղան»ի մը ընթացքին եւ անկէ վերջ արտայայտուած միտքեր, որոնք սփիւռքեան կացութեան նահանջի արաձագանգ են նաեւ:

Թատրոնը լուրջ արուեստ է, անմիջական եւ կենդանի: Տիրացուական բարոյախօսութիւն չէ եւ ոչ ալ մարսողութիւնը դիւրացնելու զուարթաբանութիւն: Ան բազմերես արուեստ է, գրականութիւն եւ կեանք, անմիջականութիւն:

Փոքրիկ ժողովուրդները, կամայ եւ ակամայ, ենթակայ են մեծերու ազդեցութիւններուն եւ իրենք իրենց նոյնքան կամայ ակամայ պարտադրած դէպի վար պատշաճեցումները, նուազագոյնով բաւարարելու եւ բաւարարուելու ճապկումներով:

Յաճախ կը մոռնանք, որ թատրոնը գրականութիւն է. լեզու, ոճ, մարդը եւ անոր աշխարհը: Ան պատկերուող պատում է: Հոն կան իրականութիւն, երեւակայութիւն, պատում եւ բանաստեղծութիւն, լեզուի հնարանքներով մթնոլորտի ստեղծումը:

Ինչպէս վէպի, պատմուածքի եւ բանաստեղծութեան, թատերական երկի անցագիրը լեզուն է, իր բառերու երանգներով, երաժշտականութեամբ, թելադրականութեամբ: Թարգմանութիւնը, վէպ կամ թատրոն, նոր վերծանում է լաւագոյններու պարագային, նոյնիսկ կրնայ աւելի գեղեցիկ ըլլալ, բայց իր հարազատութենէն բան մը կը կորսնցնէ: Թարգմանութիւններ կան, որոնք բնագրէն աւելի կը տպաւորեն, բայց բնագրէն ստացուած «պատգամ»ը այլ է, քանի որ լեզուի բառը իրեն հետ կը բերէ յիշողութիւն, գաղափար, խորհուրդ:

Թատրոնը ներկայացուող պատում է, իրականի եւ երեւակայականի, պատմութիւն եւ բանաստեղծութիւն: Տեսանելի: Հէքիաթասացութիւնը թատրոն էր, այսօր ան բեմի վրայ է, մենաթատրոնի ձեւով: Երկը կը ներկայացուի կենդանի ըլլալու խաբկանք ստեղծելով:

Տօներու եւ տօնավաճառներու զուարճացնող խեղկատակութեանց կողքին, եղած են ներկայացումներ, որոնք պատմութիւն վերծանած, անցեալը գեղեցկացուցած, մարդը անցեալին հետ հաղորդակցութեան մէջ պահած, իշխողներու փառքով ժողովուրդը հմայած են, անոնց իշխանութիւնը ամրացնելով, անոնց ծագումը կապելով աստուածներու: Միշտ եղած է գեղեցիկի միտումը, արուեստի ըմբռնումով, ոչ պատէն կախուած պատկեր:

Թատերական կեանք եւ մշակոյթ ունեցող երկիրներու մէջ բազմերանգ են բեմերը. երգախառն խաղեր, զաւեշտ, կատակերգութիւն, ողբերգութիւն: Երգախառն թատրոնը այլ մարզ է, իր երկու ճիւղերով. օփերէթ եւ օփերա: Առաջինը անմիջական է, հաճելի, զուարթ, յաճախ սրամիտ: Օփերան կը շեշտէ երաժշտական ստեղծագործութիւնը:

Մասնաւորելով մեր խօսքը, մեզ անմիջականօրէն հետաքրքրողը թատրոնն է, որ կեանքի երեւակայուած կամ իրաւ ներկայացումն է, ինչպէս վէպը կամ պատմուածքը: Ան ըլլայ կատակերգութիւն թէ ողբերգութիւն, բեմի վրայ խաղցուող գրականութիւն է, որ կը ձգտի արտայայտել զգացում, սէր, ատելութիւն, կիրք, փառասիրութիւն, ընչաքաղցութիւն, նախանձ եւ վատութիւն, այդ բոլորին հետ եսը, բարին, չարը, ոճիրը, զոհաբերութիւնը, մակերեսայնութիւնը, պատմութիւնը, քաղաքականութիւնը, իմաստասիրութիւնը, օրինակ յանձնառու թատրոնը, ինչպէս Սարթրի եւ Ժան Անույի, ինչո՞ւ ոչ նաեւ Լեւոն Շանթի:

Կատակերգութիւն թէ ողբերգութիւն, յանձնառու թէ բանաստեղծական (յիշել Համաստեղը) թատրոնը կը յատկանշուի իր որակով, որ խորք է, խօսք եւ բեմ: Անորակ, թատրոնը կ’ըլլայ գինարբուքի անպէտք զրոյց, որ բեմի վրայ կը շարունակուի:

Թատրոնը, թատերագիրին եւ բեմադրիչին ՄԻՏՈՒՄին միջոցն է: Ինչո՞ւ գրուած է, ինչո՞ւ ընտրուած է: Ամբոխ զուարճացնելու եւ եկամուտ ապահովե՞լու, թէ այլ բան:

Հարցերը գիրքի մը մէջ կամ բեմի վրայ փոխադրող ՄԻՋՈՑը լեզուն է, որուն վրայ կը պատուաստուի մնացեալը: Մեծ թատերագիրներու կտակը եւ մեծ բեմադրիչներու փորձը ի՞նչ կ’ըսեն: Անգլիան լեզուի ակադեմիա չունի: Լեզուի կանոնները հիմնուած են գրողներու եւ ժառանգութեան վրայ: Շէյքսփիր, ստեղծած է ժողովրդական եւ արքայական տիպարներ, բայց որեւէ պարագայի անոնց լեզուն, ազնուական կամ պարզ, կոյուղիէ կամ աղբանոցէ չի գար: Մեծ կատակերգակ Մոլիէրի ծառան եւ կամ կեղծ ազնուականը, գռեհկութեամբ խնդուք չեն յառաջացներ, բոլորի լեզուն ալ ճիշդ դասական է, անոնց յաջողութիւնը կացութիւններու, պատկերներու կամ արտայայտութեան գիւտերու մէջ է: Այդ գիւտերն են թատրոնի լեզուն, ոչ ասկէ անկէ որսացուած խայտառակ բառը: Երբ Մոլիէրի «Ագահը» կը կասկածի, որ իր ծառան գող է, կ’ըսէ՝ «Ցոյց տուր ձեռքերդ» եւ ան կը պատասխանէ՝ «Ահաւասիկ ձեռքերս»: «Ագահը»՝ «Միւս ձեռքերդ» եւ ան ցոյց կու տայ նոյն ձեռքերը՝«Ահաւասիկ անոնք», կատակերգութիւնը իր նրբութեամբ եւ խաղով կը յաջողի: Կասկածամիտը կը պատկերանայ:

Հայաստան եւ սփիւռքներ, հնարած ենք սխալ գործադրուող ճիշդ միտք մը. կ’ըսենք՝ «թատրոնի լեզու»: Ի՞նչ բան է ան: Ան ոճ է, արագ հակազդող, ոչ մանուածապատ, նոյնիսկ պարզ, հարկ եղած պարագային բարդ, բայց անխարդախ եւ ճշգրիտ, ըլլայ ողբերգութիւն թէ կատակերգութիւն: Մոլիէրի թատերախաղերը դասագիրքերու մէջ են, լեզու սորվեցնելու համար: Հարազատութիւն կամ տիպար ստեղծելու համար լեզուն զեղծելու կամ ամբոխի բառերը գործածելու կարիք չկայ: Կացութիւնը եւ խորքն են կարեւոր, իրաւ սրամտութիւնը, պայծառութիւնը, տպաւորիչը, գեղեցիկը:

Ինչո՞ւ խորհիլ, որ կոյուղիէն բերուած օտար բառը, յաճախ թրքերէն, «թատրոնի լեզու» է: Իբրեւ թէ հասկնալի ըլլալու համար լեզուական սխալները ինչո՞ւ կուտակել: Օրինակ. Մեզի պիտի գա՞ս / Չէ, պիտի չգամ: Միթէ՞ ճիշդ «Ոչ»ը նուա՞զ հասկնալի է եւ նուա՞զ ժողովրդական… Ինչո՞ւ «վազ անցիր»ը աւելի թատերական է քան «ձեռք քաշէ»ն կամ «թող»ը:  Ինչո՞ւ «չոճուխ»ը, «արապա»ն, թատերական ըլլան… Լեզուին տիրապետողը անով կրնայ արտայայտել լացն ու ծիծաղը: Պէտք չէ զրպարտել հանդիսատեսը, որ ան ճշգրիտը չի հասկնար կամ կը մերժէ: Ընդհակառակն. Անոնք կրնան հիացում պատճառել:

«Թատերական լեզու»ի համար ինչո՞ւ սխալ գրել եւ խօսիլ: Օրինակ, «քեզի կը սիրեմ», «Անժէլին կը ծեծեմ» փոխանակ ըսելու՝ «քեզ կը սիրեմ», «Անժէլը կը ծեծեմ», ճիշդը կը վնասէ՞ «թատրոնի լեզուին»:  Կամ այն է որ թատերագրին կամ բեմադրիչին հայերէնի իմացութիւնը կաղ է, եւ կամ ալ տաղանդը՝ Շէքսփիր կամ Մոլիէր ըլլալու… այսինքն թատերական գիւտեր ընելու՝ ըստ պահու:

Թատրոնը մշակոյթ է, մարդոց հոգեկան եւ ոգեկան աշխարհը կը փոխանցէ: Ան անմիջական յաջողութեան եւ ժամանակաւորի մէջ ինքզինք պէտք չէ բանտարկէ, ըլլայ արուեստ եւ ծառայութիւն, նուաճէ որակը արուեստին եւ փոխանցէ ժողովուրդին: Ան եթէ իւրաքանչիւր վայրի լեզուի խաթարման հետեւի, կը դառնայ փողոց, արկօ, սլանկ… Երբ ֆրանսացին եւ անգլիացին բեմէն խօսին, քերականութիւն եւ խոնարհում չեն խաչեր, նոյնիսկ փողոցային տիպարները:

Ի՞նչ է «թատրոնի լեզու»ն, հոս, Նիւ Եորք, Փարիզ. մասթըրտ, մութարտ, խարտալ… Հայերէ՞նը: Հայերէնը չենք ըսած, որպէսզի ընթերցողը եւ հանդիսատեսը սորվին:

Նահանջներու աղբիւսին վրայ մշակոյթ կը ստեղծուի՞, լեզու կը շինուի՞: Մամիկ մը կ’ըսէր, ջարդի սերունդէն, միայն մանկապարտէզ տեսած, որ ամէն անգամ որ ուղտը ծունկը գետին դնէ հոն քարվանսարայ չի շինուիր: Մտածել՝ ուղտ եւ քարվանասարայ, աժան եւ դիւրին պատշաճեցումներու կը հետեւինք:

«Քահ-քահ»ը յաջողութեան նշան չէ, նոյնիսկ երբ ծափահարուի, հակա-թատրոն է, հակա-արուեստ:

Որակաւոր լեզուն կը մեծցնէ թատերագիրը, երկը, բեմադրիչը եւ սրահի թատերասէրը:

Բոլոր բեմադրիչները թատերագիր չեն: Թատերագիրը բեմի համար գրականութիւն կը մշակէ:

Ոմանք դեռ կ’ըսեն, գէթ մեր պարագային, դաստիարակիչ է:

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ՊԱՏԵՐ…
Next post Հրայր Մարուխեան (1928-1998). Հայ Դատի պայքարին եւ «Դէպի Երկիր» երթին ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆ դրօշակիրը

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles