Արցախցի փոքրիկն Դաւիթ՝ «Ես կ՚ուզեմ կաթողիկոս ըլլալ»

0 0
Read Time:5 Minute, 46 Second

 

Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան
Մոնրէալ

Ես եւ կողակիցս՝ Էլիզապէթը, բախտը ունեցանք 2010-ին երթալ Հայաստան եւ Արցախ: Հայաստան ժամանեցինք Սեպտեմբեր 29-ին եւ եւ մեր շրջապտոյտը տեւեց մինչեւ Հոկտեմբեր 30: Մեր ճամբորդութիւնը վերածուեցաւ ուխտագնացութեան՝ այցելելով Հայաստանի եւ Արցախի պատմական շատ մը եկեղեցիները եւ վանքերը: Մեր շրջապտոյտի բոլոր փուլերուն մեզի ընկերացան տէր եւ տիկին Հրաչ եւ Սեդա Սիմոնեանները, Ռազմիկ Սիմոնեանը եւ Անդրանիկ Հարպոյեանը: Այս բացառիկ ուխտագնացութեան ամենէն յատկանշական բաժինն էր Արցախի սուրբ Դադիվանքի այցելութիւնը:
Հայաստան չհասած, պզտիկ ուսումնասիրութիւն մը կատարած էի բոլոր այն վայրերուն, վանքերուն եւ եկեղեցիներուն մասին, որոնք նկատի ունեցած էինք այցելել մեր Հայաստան-Արցախ շրջապտոյտին: Յատկապէս Դադիվանքի մասին հաւաքած էի հետեւեալ տեղեկութիւնները.
– Դադիվանքը, որ կոչուած է նաեւ Առաքելոց անունով, եղած է Հայ առա-քելական եկեղեցւոյ միջնադարեան վանական համալիր Արցախի Շահումեանի շրջանի Դադիվանք գիւղին մէջ, Դադիվանք լեռան լանջին՝ Թարթառ գետին ձախ ափին: Պատմականօրէն եղած է Մեծ Կվենք գաւառի առաջնորդարանը: Ան կոչուած է նաեւ Խութավանք, որովհետեւ կառուցուած է խութի (բլրակի) վրայ: Աւանդութեան համաձայն՝ եկեղեցին հիմնուած է Քրիստոսի առաքեալներէն՝ Թադէոսի հետեւորդ Դադէի կողմէ առաջին դարուն: Դադիվանքի վերանորոգման եւ պեղումներու ընթացքին, Յուլիս 21 2007-ին, վանական եկեղեցիներէն մէկուն խորանին տակ գտնուած են սուրբ Դադէ առաքեալի մասունքները: Գտնուած է նաեւ այլ դամբարան մը, ուր թաղուած մարդը նստած է աթոռի մը վրայ: Իններորդ դարուն կառուցուած են վանական համալիրի առաջին կառոյցները: 1145-ին համալիրը աւերուած է սելջուկներու կողմէ, սակայն ան վերանորոգուած է 1170-ին:
– 12րդ դարուն Մխիթար Գոշ հոն ապրած եւ գործած է որոշ ժամանակ մը, ու պատրաստած է իր «Դատաստանագիրք»-ը: Համալիրի մէջ եղած են տարբեր շինութիւններ՝ երկու ժամատուն, երկու հին եկեղեցիներ, միաբանական խուցեր, հիւրատուն, գործատեղի, գրատուն, որոնք կառուցուած են Զաքարեան իշխանապետութեան տարիներուն: Հարաւ-արեւմտեան կողմը գտնուած է Հասան-Ջալալի ապարանքը: Դադիվանքի կեդրոնական կառոյցը եղած է սուրբ Աստուածածին կաթողիկէն, որ 1234-ին կառուցած է Հաթերքի իշխանուհի Արզու-խաթունը ի յիշատակ իր ամուսնոյն՝ Վախթանգ Վախթանգ-եանի եւ երկու որդիներուն՝ Հասանի եւ Գրիգորի: Հասան նահատակուած է թուրքերու կողմէ: Կառոյցին մէջ յատկանշական եղած է երկյարկանի զանգա-կատունը, որուն մօտ պահպանուած են երկու խաչքարեր՝ քանդակուած 1283-ին վարպետ Աթանասի կողմէ: Քովնտի պատերուն վրայ արձանագրուած են 12 – 13-րդ դարերուն պատահած դէպքերը: Միջնադարի վերջաւորութեան Դադիվանքը եղած է Արցախի հայկական մելիքութիւններու կազմին մէջ:
– Դադիվանքը ունեցած է երկու հազար հեկտար տարածութեամբ կալուածներ, սակայն 1920 թուականին Արցախը բռնագրաւուած է Խորհրդային Ատրպէյճանի կողմէ եւ այդ պատճառով կորսնցուցած է այդ կալուածները:
– 1960-ական թուականներուն ատրպէյճանական իշխանութիւնները վանական համալիրին տարածքին հիմնած են գիւղ մը, որուն բնակիչները վնասած են համալիրի շէնքերը եւ որմնանկարները: 1993 մարտ 31-ին Դադիվանքը ազատագրուած է եւ 1994-ին վերաբացուած է, իսկ 1997-ին սկսած են վերանո-րոգման աշխատանքները: Առաջին անգամ վերանորոգուած է գմբէթաւոր փոքր եկեղեցին: Յաջորդաբար վերանորոգուած են՝ կաթողիկէ եկեղեցին, մեկենասու-թեամբ Նիւ Եորքաբնակ Յովնանեանի: 2001-ի Հոկտեմբեր 8-ին Եւրոպայի Խորհուրդի խորհրդարանական վեհաժողովի 16 անդամներու կողմէ ստո-րագրուած է Արցախի պատմամշակութային ժառանգութեան պահպանման վերաբերող թիւ 9256 փաստաթուղթը, որուն համաձայն Լեռնային Ղարաբաղի ատրպէյճանական քաղաքականութեան աղաղակող փաստերէն է Դադիվանքի աւերումը:

Փոքրիկն Դաւիթ, 10 տարեկան, 2010ին․․․

Մեր ուխտագնացութիւնը դէպի Դադիվանք ընթացաւ հետեւեալ ձեւով.
Գանձասարի համալիրը պտտելէ ետք, մեր վերադարձի ճամբուն վրայ կանգ առինք Սարսանգ գետին եզերքը: Դուրս եկանք ինքնաշարժէն եւ տասը վայրկեան հանգստացանք՝ դիտելով բնութեան գեղեցկութիւնը եւ Սարսանգ գետին հանդարտ հոսքը: Ապա մայրուղիէն բաժնուելով բարձրացանք դէպի Դադիվանք: Մօտաւորապէս տասը քմ ճամբորդութիւն մըն էր որ պիտի ընէինք՝ հասնելու մեր ուխտատեղին: Ճանապարհը ասֆալթապատ չէր, ծածկուած էր մեծ ու պզտիկ քարերով, քարքարուտ էր եւ ձիգ: Ինքնաշարժը կ՚օրօրուէր աջ ու ձախ, այնպէս ինչպէս նաւ մը ալեկոծ ծովուն վրայ կը ծփար:
Մեր ինքնաշարժը անշարժութեան մատնուեցաւ երեք կովերու անցարգելքին դիմաց: Կովերը նստած էին արահետին լայնքին եւ հանգիստ կ՚ընէին: Մի քանի վայրկեան ետք անոնք կամովին ոտքի ելան եւ սկսան դանդաղ քայլերով յառաջանալ դէպի Դադիվանք: Ուստի մեր մեքենավարը՝ Հրաչ Սիմոնեան, կամայ ակամայ հետեւեցաւ պատկառելի կովերուն քայլերուն, մինչեւ որ անոնք ինքնաբերաբար արահետին աջ եզերքը քաշուեցան ու առիթ տուին մեր ինքնաշարժին, որ յարաբերաբար քիչ մը աւելի արագ շարժիլ ու դէպի վեր բարձրանալ:

Քիչ անդին հանիպեցանք 8-10 տարեկան երկու մանչ եւ մէկ աղջիկ աշակերտներու, որոնք կը քալէին դէպի վանք շալկած իրենց դպրոցական պայուսակները: Անոնք հագած էին շատ կոկիկ եւ մաքուր դպրոցական տարազ: Հրաչը կանգ առաւ, եւ բոլորս ինքնաշարժէն վար գալէ ետք, զրուցեցինք այս երեք դպրոցականներուն հետ: Իմացանք որ իրենք դպրոցէն արձակուած էին եւ կը վերադառնային իրենց տուները, որոնք կը գտնուէին Դադիվանքի մօտակայ ձորին մէջ: Դադիվանքը նշմարելի չէր, հաւանաբար բաւական հեռու էր: Ուստի առաջարկեցինք որ մեզի միանային մինչեւ Դադիվանք: Անոնք վայրկեան մը իրարու նայեցան եւ ետքը բարձրացան մեր ինքնաշարժը: Փորձեցինք իրենց մէկական գանատական գլխարկ նուիրել, սակայն մերժեցին, ըսելով՝ «մենք գլխարկ ունինք»: Վանք հասնելէ ետք, տղոցմէ մէկը եւ աղջիկը մնաք բարի ըսելով բաժնուեցան մեզմէ, իսկ երկրորդ մանչուկը՝ Դաւիթը, ինքնակամ ուզեց մեզի ընկերանալ եւ վանքը պտտցնել:
Ան գիւղի դպրոցին (մանկապարտէզ եւ նախակրթարան) տնօրէնին զաւակն էր: Դպրոցը ունէր 45 աշակերտ եւ իւրաքանչիւր դասարանի մէջ կային 4-5 աշակերտ: Դաւիթ տասը տարեկան էր եւ չորրորդ դասարանի աշակերտ: Վանքին դռները բաց էին, պահակ չկար եւ ամբողջ համալիրը դատարկ էր: Դաւիթ մէկ ժամուան ընթացքին մեզ պտտցուց Դադիվանքի համալիրին փլատակ բոլոր բաժանմունքներուն մէջ:

Ան ուրախ զուարթ եւ հպարտօրէն կը ներկայացնէր համալիրին տարբեր կառոյցները ու կ՚ըսէր՝
– Այս կաթողիկէ Սուրբ Նշան եկեղեցին է: Ան Դադիվանքի գլխավոր կառոյցն է: Ան կը համարուի բաւական արժէքաւոր և իւրայատուկ կոթող մը։ Արտաքին պատերը ծածկուած են արձանագրութիւններով, որոնց մեծ մասը փորագիր են: Այս արձանագրութիւններուն մեծ մասը եկեղեցիի շինարարութեան մասին է:
– Այս գմբէթաւոր փոքր եկեղեցին է.
– Այս միանաւ եկեղեցին է.
– Այս Դադիվանքին զանգակատունն է: Անոր առաջին յարկը յատկանշական է երկու խաչքարերով:
– Այս Սուրբ Դադի եկեղեցին է. Ան Դադիվանքի հնագոյն կառոյցն է: Ան հիմնուած է սուրբ Դադիի գերեզմանատան վրայ:
– Այս ալ սուրբ Դադիի գերեզմատաունն է:

– Այս Դադիվանքի գաւիթն է: Անոր արեւելեան պատի ամբողջ երկարութեան տեղադրուած եւ ագուցուած են խաչքարեր: Եկեղեցիէն ներս տեղադրուած են տապանաքարեր:

«Ես կ՚ուզեմ կաթողիկոս ըլլալ»

– Այս Դադիվանքի գմբէթաւոր փոքր եկեղեցին է:
Դաւիթ խորան բարձրացաւ եւ պատմեց այցելու քահանային պատա-րագելու եւ քարոզելու իւրայատկութիւնները: Ան երկար խօսեցաւ եւ անդրադարձաւ պատարագի իմաստին, բովանդակութեան եւ արարողական ու ծիսական յատկութիւններու մասին: Մենք այն տպաւորութիւնը ունեցանք, կարծէք ան այս մանուկ հասակին պատրաստ էր կղերական հովիւի մը պաշտօնը վերցնելու: Էլիզապէթը խանդավարուած Դաւիթին արտակարգ կարողութենէն եւ համարձակութենէն ընդմիջեց զինք եւ ըսաւ.
– Դաւի՛թ երբ մեծնաս կ՚ուզե՞ս քահանայ ըլլալ:

Դաւիթ ցոյց կուտայ սուրբ Դադիի գերեզմանը

– Ո՛չ, քահանայ չեմ ուզէր ըլլալ, այլ՝ կ՚ուզեմ կաթողիկոս ըլլալ:
Մենք զարմացած կը դիտէինք այս համարձակ մանչուկին եւ կը լսէինք անոր խորիմաստ արտայայտութիւնը՝ «կ՚ուզեմ կաթողիկոս ըլլալ»: Մանչուկ մը որ կ՚ապրէր իր տնօրէն հօրը հետ Արցախի այս պատմական հայկական Դադիվանքին մօտ գտնուող աննշան-պզտիկ Դադի գիւղին մէջ:
Դաւիթ բաժնուեցաւ մեզմէ եւ ուղղուեցաւ դէպի ձորին մէջ գտնուող իր տունը: Բաժնուեցաւ մեզմէ մեր հոգիին եւ սրտին մէջ դրոշմելով իր անմոռանալի մանկական բայց մեծարժէք յիշատակները: Մենք ալ բաժնուեցանք Դադիվան-քէն եւ ուղղուեցանք դէպի Շուշի:
Այժմ Արցախի պատերազմէն ետք եւ Դադիվանքի համալիրի կորուստէն ետք, արդեօք ո՞ւր կը գտնուի մեր փոքրիկ, բայց հմուտ ուղեցոյց Դաւիթը: Արդեօք իր երազը իրականացնելու միտումով մտա՞ւ Ս. Էջմիածնի դպրեվանքը՝ ստանալու հոգեւոր կրթութիւն եւ պատրաստուելու որպէս արժանավայել հոգեւորական Հայց. եկեղեցւոյ անդաստանին մէջ: Արդեօք ինքն ալ դարձա՞ւ ազատամարտիկ եւ նետուեցաւ սրբազան կռուի դաշտ պաշտպանելու Դադիվանքը եւ Դադի գիւղը:
Այս հարցումներս կը մնան անպատասխան…

 

 

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post  ԷՐՏՈՂԱՆ Կ’ԱՐՇԱՒԷ ԿՈՎԿԱՍԷՆ  ԵՒՐՈՊԱ, ԵՐԿՉՈՏՆԵՐ ԿԸ ԴԻՏԵՆ ԵՒ  ԿԸ ՀԱՆԴՈՒՐԺԵՆ
Next post Մոմերով Երթ՝ Ստեփանակերտի Մէջ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles