Արցախի Մէջ Մշակութային Ցեղասպանութիւնը Մեծ Թափով Կը Շարունակուի
Արդէն իսկ, Արցախի մայրաքաղաքէն անհետացած են բոլոր 25 արձանները եւ կիսանդրիները, որոնք քանդակուած էին նշանաւոր անձերու յիշատակին եւ տասնամեակներով կը ներկայացնէին քաղաքի մշակութային դիմագիծը:
Յաւելեալ մանրամասնութիւններ փոխանցելով, Արցախի Մշակութային եւ զբօսաշրջութեան զարգացման հիմնարկը կը նշէ, թէ Google Earth-ի արբանեակային լուսանկարների վերլուծութեամբ եւ ատրպէյճանական ընկերային ցանցերում տեղադրուած հրապարակումներով, քաղաքի տարածքէն ջնջուած են` Հայրենական Մեծ պատերազմի հերոսներ մարշալ Յովհաննէս Բաղրամեանի, ծովակալ Յովհաննէս (Իւան) Իսակովի, օդաչու Նելսոն Ստեփանեանի արձանները, մշակոյթի գործիչներ` Հենրիխ Բարխուդարեանի, Յովհաննէս Թումանեանի, Խաչատուր Աբովեանի, Վահրամ Փափազեանի, Շարլ Ազնաւուրի, Յովհաննէս Այվազովսքիի, իրաւապաշտպան Անդրէյ Սախարովի արձաններն ու կիսանդրիները, ազատագրական շարժման մասնակիցներ եւ հայրենիքի պաշտպաններ` Աշոտ Ղուլեանի (Բեկոր), Քրիստափոր Իւանեանի, Անատոլի Զինեւիչի, Եուրի Պօղոսեանի կիսանդրիները, պոլշեւիկեան յեղափոխական գործիչներ` Ստեփան Շահումեանի, Ալեքսանդր Միասնիկեանի, Ալեքսանդր Ծատուրեանի արձաններն ու կիսանդրիները: Տեղահանուած քանդակների ճակատագիրը պաշտօնապէս յայտնի չէ, սակայն, հաշուի առնելով ատրպէյճանական իշխանութիւնների կողմէ հայկական մշակութային ժառանգութեան ոչնչացման շարունակական փորձը, բարձր հաւանականութեամբ կարելի է ենթադրել դրանց լիակատար ոչնչացումը:
Այս յուշարձանների արժէքը պայմանաւորուած էր ոչ միայն անոնց պատմամշակութային նշանակութեամբ, այլեւ կային թէ՛ հանրայայտ հայ վարպետներ, թէ՛ միջազգային ճանաչում ունեցող արտասահմանեան քանդակագործներ, որոնց կարգին ռուս յայտնի հեղինակներ՝ Սալաւաթ Շչերպաքովը եւ Կրիկորի Փոթոցքին, որոնք Այուազովսքիի եւ Սախարովի արձաններու հեղինակներն էին:
Միւս կողմէն, Արցախի մշակութային ժառանգութեան պաշտպան Յովիկ Աւանեսով ահազանգեց, որ ժամանակաւորապէս բռնագրաւուած Արցախի մէջ Ատրպէյճանի բռնագրաւող վարչակարգին կողմէ գործադրուած մշակութային ցեղասպանութիւնը հասած է աննախընթաց չափերու եւ ունի համակարգուած բնոյթ: «Այս փաստը հաստատւում է ոչ միայն արբանեակային լուսանկարների միջոցով, այլեւ` ազրպէյճանական տեղեկատուական հարթակներում հրապարակուած լուսանկարներով եւ տեսանիւթերով», հաստատեց ան:
Ծանր ռազմական եւ շինարարական սարքաւորումներու կիրառմամբ հիմնայատակ եղած են․-
– Ջրականի Զօրաւոր Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին,
– Շուշիի Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ («Կանաչ ժամ») եկեղեցին,
– Մոխրենեսի Սուրբ Սարգիս եկեղեցին,
– Քաշաթաղի շրջանի Տանձատափի եկեղեցին,
– Բերձորի Սուրբ Համբարձման եկեղեցին:
«Պղծուել եւ վանտալիզմի են ենթարկուել բազմաթիւ եկեղեցիներ ու վանքեր, այդ թւում`
– Հադրութի շրջանի Կատարոյ վանքը,
– Մատաղիսի Սուրբ Եղիշէն,
– Ջրաղացների Սուրբ Աստուածածինը,
– Հադրութի Սուրբ Յարութիւնը,
– Ծակոռիի Ծաղկավանքը,
– Հատրութի շրջանի Վանք գիւղի Սպիտակ Խաչ վանքը,
– Մադաթաշէնի Սուրբ Աստուածածինը,
– Քարինտակի Սուրբ Աստուածածինը,
– Թալիշի Սուրբ Ամենափրկիչը,
– Մեծ Թաղերի Սուրբ Աստուածածինը,
– Հադրութի շրջանի Կաւաքավանքը,
– Չարեքտարի վանքը,
– Ծարի Սուրբ Սարգիսը,
– Ծարի Սուրբ Գրիգորը,
– Ծիծեռնավանքը,
– Վանքասարը,
– Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին,
– Աղաւնոյ գիւղի Սրբոց Նահատակաց եկեղեցին,
– Ստեփանակերտի Սուրբ Աստուածամօր Յովանու մայր տաճարը,
– Տումիի Կարմիր Եղցին,
– Ասկերանի շրջանի Խրամորթ գիւղի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին,
– Շուշիի Մեղրեցոց Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին:
Հիմնայատակ կամ մասամբ քանդուած են բազմաթիւ բնակավայրեր,-
– Շուշիի շրջանի Քարինտակ գիւղը,
– Շուշիի շրջանի Լիսագոր գիւղը,
– Հադրութի շրջանի Մայրամաձորը,
– Հադրութի շրջանի Մոխրենեսը,
– Հադրութի շրջանի Թաղուտը,
-Հադրութի շրջանի Խծաբերդը,
– Հադրութի շրջանի Ծամձորը,
– Հադրութի շրջանի Առաքելը,
– Հադրութ քաղաքի պատմական թաղամասը,
– Ստեփանակերտի պատմական թաղամասը,
– Հադրութի շրջանի Մեծ Թաղերի հարաւային թաղամասերը,
– Ասկերանի շրջանի Սղնախ գիւղին մեծ մասը:
«Այս փաստերը թոյլ են տալիս անվերապահօրէն պնդել, որ գործ ունենք 21-րդ դարի խոշորագոյն եւ առաւել վտանգաւոր մշակութային ցեղասպանութիւններից մէկի հետ: Անվերապահօրէն կարող ենք փաստել, որ սա պատմութեան մէջ երբեւէ արձանագրուած ամենածաւալուն մշակութային ցեղասպանութիւններից է. նոյնպիսի խանդավառութեամբ ոչ վաղ անցեալում Իսլամական պետութեան ահաբեկչական խմբի գրոհայինները ոչնչացնում էին Միջագետքի մշակութային ժառանգութիւնը Սուրիայում, Իրաքում… Միջանկեալ յստակ կարող ենք արձանագրել, որ կան աշխարհում ուժեր, որոնց նպատակը հնագոյն քաղաքակրթութիւնները պատերազմների խորապատկերին բնաջնջելն է: Եւ մեր երկու հարեւան պետութիւնները ահաբեկչական ուժերի հովանաւոր ու ցեղասպանութիւն արտահանող երկրներ են: Եւ ամէնուր ձեռագիրը նոյնն է. Արցախում ոչնչացուած, իւրացուած եւ ձեւախեղուած յուշարձանները պատկանում են ոչ միայն հայկական մշակոյթին, այլեւ` համամարդկային արժէքներին, եւ դրանց կորուստը վնաս է հասցնում ամբողջ քաղաքակրթութեանը: Դեռեւս կանգուն մնացած յուշարձանները գտնւում են անմիջական եւ լրջագոյն սպառնալիքի տակ: Եթէ միջազգային կազմակերպութիւնները շարունակեն սահմանափակուել միայն արարողակարգային եւ անատամ յայտարարութիւններով, ապա փաստացի կը դառնան Ազրպէյճանի յանցաւոր քաղաքականութեան անուղղակի հովանաւորներ: Անտարբերութիւնն ու յանցաւոր անգործութիւնը, ինչպէս ցոյց է տալիս վերջին հինգ տարիների փորձը, ոչ միայն չեն կասեցնում, այլեւ խրախուսում են Պաքուի բռնապետական վարչակարգի նորանոր յանցագործութիւնները: Ժամանակն է, որ միջազգային հանրութիւնը չբաւարարուի դատարկ եւ ձեւական կոչերով, այլ ձեռնարկի իրական ու գործնական քայլեր` ներառեալ միջազգային պատժամիջոցների կիրառում, անկախ փորձագիտական առաքելութիւնների անյապաղ գործուղում Ազրպէյճանի կողմից ժամանակաւորապէս բռնազաւթուած Արցախ եւ յուշարձանների պաշտպանութեան իրաւական գործիքակազմերի գործարկում: Իւրաքանչիւր ուշացած օր աւելացնում է կորուստների ծաւալը եւ խորացնում պատասխանատուութեան բեռը ոչ միայն յանցագործների, այլեւ լռութեամբ հաշտուողների վրայ», ահազանգեց Աւանեսով:
