ԱՐԴԻԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՄԱԿԵՐԵՍԱՅՆՈՒԹԻՒՆ՝ ՑԱՆՑԵՐՈ՞Ւ ՎՐԱՅ, ԹԷ՞ ՄԷՋ

0 0
Read Time:4 Minute, 24 Second

Մարք Յարութիւնեան

Փարիզ

            Երբեմն հոսանքին դէմ նաւարկել մտածումներու գրգիռ կու տայ, թէեւ մեր քաղաքակրթութիւնը մեզ վարժեցուցած է դիւրութիւնը՝ հոսանքին հետեւելու:

            Յաճախ կը մտածեմ համակարգիչ-համացանցի մեր կեանքին մէջ մուտքի եւ տիրապետութեան մասին: Այսպէս, կարծէք գրիչ գործածելու տասնամեակներու վարժութիւնը կորսնցուցած եմ: Այլեւս թերթեր չեն դիզուիր տան սենեակներու ասդին-անդին գտնուող սեղաններուն վրայ:

            Ընկերային ցանցերը (réseaux, networks) կը թուի արդէն հատած են իրենց բարիք համարուող նորարարական եւ հաղորդակցական բարիքի սահմանը: Դեռ իրենց ողջախոհութեան տիրապետող մարդիկ երբեմն բացասական գնահատումներ կ’ընեն: Այսպէս, ըսողներ եղան եւ կան, որ ընկերային ցանցերը «լրատուական աղբաման» են, կամ անոնք դաշտն են միջակութիւններու, որոնք իրենց յայտնած կարծիքներուն իրենք կը հիանան եւ իրենք իրենց կը շնորհեն ինքնագոհ բանգէտի եւ յառաջադէմի գնահատանք: Կամ կը բամբասեն, կը չարախօսեն:

            Ումպէրթօ Էքօ, (1932-2016) մեզի ժամանակակից իտալացի գրողը, տեղ մը ըսած է. «Ընկերային ցանցերը խօսքի իրաւունք տուին տխմարներու լէգէոններու, որոնք առաջ կը խօսէին սրճարաններու մէջ եւ հաւաքականութեան չարիք չէին հասնցներ: Զանոնք շուտով կը լռեցնէին: Այսօր անոնք խօսքի նոյն իրաւունքը ունին, որքան Նոպէլեան դափնեկիր մը»: Եւ կ’եզրակացնէ, որ հետեւանքը եղած է այն, որ «ընկերային ցանցերը մարդկային տխմարութեան աղբանոց են»:

            Ի հարկէ միշտ դրական եղանակով զանոնք օգտագործողներ կան:

            «Իշխանութիւններ» եւ «ընդդիմութիւններ» որպէս պայքարի զէնք կը գործածեն համացանցը: Մեծ ու պզտիկ, հանգամանաւորներ եւ կարեւորութեան ձգտողներ, դիմատետրի վրայ են, քանի մը բառով իրենց կարծիքը կը յայտնեն, ուրիշներ կը գոհանան «սիրեցի» ըսելով, լայք կ’ընեն: Սրահի մը մէջ, կամ երբ դէմ առ դէմ կը գտնուինք խօսակիցի մը կամ ընդդիմադիրի մը, պիտի չըսէինք ինչ որ կ’ըսենք համացանցով, պիտի ըլլայինք զգոյշ, քանի որ կրնան յայտնուիլ անմտութեան, անտրամաբանականի եւ անճիշդի հակազդողներ: Պիտի վախնայինք ծիծաղելի ըլլալէ:

            Օրինակ, ովկիանոսի միւս կողմը գտնուող մի ոմն հայ մարդ, ինքնիրեն թոյլ կու տար, թափթփած հայերէնով եւ անկապ խօսքերով քննադատութիւններ ընել եւ կարծիքներ յայտնել: Օր մը, ալ յոգնած, նկատել տուի, որ գրած-ըսածները անորակ էին եւ լաւ էր որ ըլլար չափաւոր եւ սրբագրէր իր խօսքը, որպէս իմաստ եւ որպէս հայերէն: Պատասխանեց, եւ ըսաւ՝ «մի՛ կարդար»: Ուրիշ մը յօդուածներու քննադատութիւններ կ’ընէր, ոչ թէ ըստ նիւթի եւ խորքի, այլ «կողմնապաշտական» կուրութեամբ, արտայայտուած կարծիքներու խորքին չէր անդրադառնար, այլ իր հայեցողութեամբ կը նշաւակեր յօդուածագրին մարդկային չունեցած-երեւակայուած թերութիւնները՝ որպէս կարծիքներու հակաճառութիւն:

            Անդուռ եւ անդուր կարծիքներ…

            Հարկ է մտածել Ումպերթօ Էքոյի հետ. «տխմարներու լէգէոններ»ը «նոյն իրաւունքը ունին, որքան Նոպէլեան դափնեկիր մը»: Ինչպէ՞ս բնորոշել իրաւունքի այս այլասերումը:

            Համացանցի, պիտի ըսեմ անհահակշիռ եւ անբարոյական գործածութիւնը, արժէքներու համակարգը յաճախ գլխիվայր կը շրջէ: Յաճախ կը խօսուի «ֆէյք նիուզ»-ի մասին, որ լրատուութեան յոռեգոյն չարաշահումն է: Լսողին եւ ընթերցողին հանդէպ արհամարհանք: Իրաւ երկխօսութիւնը կը դադրի, եւ համակարգիչին դիմաց նստած մի ոմն դժգոհ, դառնացած, «հաշիւ մաքրելու» կիրք ունեցող, ինքնիրեն կրնայ ամէն կարծիք թոյլատրել, հովահարելու համար իր եսը: Այսպէս է որ մարդկային յարաբերութիւններու որակը կը խաթարուի, բարոյապէս եւ հոգեպէս, քանի որ դառնացածը կամ յուսախաբը ինքնագոհութեամբ կ’ապրի «եթեր»ին մէջ:

            Համակարգիչի եւ համացանցի ընծայած հորիզոնի ընդարձակումը ոչ ոք կրնայ ուրանալ: Բայց անցեալին ալ, առանց անոնց, մարդիկ գիտէին յարաբերիլ, զիրար լսել, իրարու հակաճառել: Հարց պէտք է տալ, թէ այդ յարաբերութիւնները, նոյնիսկ եթէ այսօրուան անմիջականութիւնը չունէին, միթէ՞ աւելի որակ եւ «բարոյական» չունէին: Արթնցող եւ «թուիթ» ընողի խօսքի կշիռը կարելի՞ է բաղդատել մտածելով գրուած էջի մը: Բայց այդ մտածուած էջերը կը պակսին, կը նուազին, «ընկերային ցանցեր»ու դատարկաբանութիւններու հեղեղին յարաբերաբար:

            Ֆրանսացի բեմադրիչ Պերդրան Դաւերնիէ այս կացութիւնը ամփոփած է հետեւեալ ձեւով. «Կը խորհիմ, որ քննադատութիւնը կը տառապի տեղայնական ախտէ, որ ախտն է նաեւ ընդհանրապէս մամուլի: Անոր տեղը նեղցած է, թերթերու թիւը նուազած: Համացանցը, ուր կը գտնենք յոռին եւ լաւագոյնը, փոխարինած է վերտառութիւնները (թերթի)»:

            Ի՞նչ կը գտնենք, ի՞նչ կայ համացանցի վրայ. Մարիամին եւ Ագապիին, եւ իրենց թոռներուն պատկերները, հագուստները, ճաշարան գացած ըլլալու հպարտութեան պատկերները: Ընկերային ցանցերը ընդմիջում չունեցող հանդէսներ են նախանձի, սեռային մղումներու եւ ցուցադրական ախտի, բարկութեան, անհանդուրժողութեան: Անոնք ոչ մէկ ձեւով միասին մտածելու միջոց են: Երբեմն կը մտածեմ, որ միասին ըլլալու եւ արարելու քաղաքակրթութիւնը, որ մարդկութեան մեծ փորձը եւ նուաճումը եղած է, համացանցը չի՞ տանիր մեկուսացման եւ հոգեբանական հեռացման:

            Աւելցնենք անմիջական եւ անվճար խաղերն ու զբօսները, եւ համացանցը կը դառնայ մեր ազատ ժամերու տէրը, մեզ կը զրկէ դէպի իրաւ զբօսը երթալու եւ զայն գտնելու բաւարարութենէն: Ճատրակ կը խաղան ոչ թէ մրցակցին եւ մտածող մարդուն հետ ու դէմ, այլ՝ մեքենային: Եւ մարդը կը զրկուի իր նմանի ներկայութենէն:

            Դեռ մօտիկ անցեալին մանուկներուն կը նուիրէինք խաղալիքներ տուն, օդանաւ եւ այլ բաներ կառուցելու համար: Հիմա «թապլէթ»ին առջեւ ժամերով կը նստեցնենք զանոնք, որպէսզի մեզ չխանգարեն:

            Եթէ համակարգիչ եւ համացանց «չբարոյականան-չմարդկայնան», օր մը մարդիկ պիտի դադրին զիրար փնտռելէ, խաժամուժին մէջ պիտի ըլլան անտառի բնակիչ, մենակեաց, ճգնաւոր: Նիւ Եորք, ճաշարանի մը մէջ, մեր կողքի սեղանը գրաւած էին երիտասարդ մը եւ երիտասարդուհի մը, իւրաքանչիւրը իր ձեռքի հեռաձայնին վրայ, տեւաբար կը մատնահարէր: Մտածեցի, թէ ինչո՞ւ միասին եկած էին, ի՞նչ կ’ընէին միասին:

            Ինչպէ՞ս դաստիարակել սերունդները, նաեւ բանգէտ երէցները, որպէսզի իրենք տէր ըլլան եւ մնան ճարտարագիտական յառաջդիմութեան եւ չըլլան այդ ճարտարագիտութեան մեքենական օղակներէն մին, չըլլան պարզ պտուտակ մը:

            Մտածել, թէ ինչպէ՞ս յառաջդիմութիւնը պէտք է ապրիլ յառաջդիմած միտքով, եւ համակարգիչը եւ համացանցը պահել իրենց գիտութեան եւ յառաջդիմութեան ազդակի մարդկային եւ բարոյական դերին մէջ:

            Պէտք է սկսիլ «թապլէթ»-ը անկողին չտանելով:

            Միթէ՞ «թապլէթ»-ով կարելի է սէր ընել եւ սերնդափոխութեան մասնակցիլ:

            Ժամանակակից ֆրանսացի իմաստասէր Ալէն Ֆինքլիէլքրոթի դատումը մտածելու պէտք է մղէ համացանցին յանձնուող մեծերն ու պզտիկները, քաղաքական գործիչները եւ տանտիկինները, ուսանողները եւ թոշակառուները: Ան իր դատումը հետեւալ ձեւով բանաձեւած է. «Համացանցը ժամադրավայրն է գիտաշխատողներու եւ որոնողներու, բայց նաեւ բոլոր խելառներու, բոլոր դիտելու ախտաւորներու (voyeurs) եւ աշխարհի բոլոր ասէկոսէներուն»:

            Միթէ՞ համացանցը չի յիշեցներ Եզովբոսի լեզուի մասին առակը, որ միաժամանակ լաւ էր եւ վատ:

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles