ԱՌԱՋԱՐԿ.- ՈՐՊԷՍԶԻ ՅԻՇԱՏԱԿՈՒՄՆ ԱԼ ՅԻՇԱՏԱԿՈՒԻ

0 0
Read Time:5 Minute, 49 Second

vrej armen

 

ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ

Մեծ Եղեռնի՝ Հայոց Ցեղասպանութեան հարիւրամեակի տարին ենք, արդէն ամենուրէք ծայր տուած են ոգեկոչումներն ու այլ տեսակի յիշատակումները՝ համերգներ, գիտաժողովներ, բողոքի ցոյցեր եւ այլն։ Համահայկական միացեալ յանձնախումբը, Հ.Հ. նախագահի իսկ բերանով, հրապարակեց հարիւրամեակի հռչակագիրը։ Այստեղ՝ մեր գաղութին մէջ եւս ձեռնարկներ կþիրականանան մէկը միւսին ետեւէն։ Նոյնիսկ կազմակերպութիւններու այլ ձեռնարկները կը կատարուին 100-ամեակի ընդհանուր ծիրին մէջ, անոր տարբերանշանով ու ոգիով։

Գործի լծուած են թէ՛ քաղաքական, թէ՛ մշակութային-մարզական-բարեսիրական եւ երիտասարդական կազմակերպութիւնները, կրթական հաստատութիւնները եւ մամուլը՝ տեղական միացեալ յանձնախումբի ու անոր ենթայանձնախումբերու հովանաւորութեամբ:  Այսպէս պիտի շարունակուի ամբողջ տարին, նոյնիսկ եկող տարի։

Բոլորս ներկայ պիտի ըլլանք այդ ձեռնարկներուն, մէկուն կամ միւսին, մի քանի հատին կամ բոլորին, պիտի ունկնդրենք բանախօսները՝ հայ թէ ոչ-հայ, պիտի վերանորոգենք մեր գոյատեւելու ուխտը, պայքարելու մեր վճռակամութիւնը, մեր իրաւունքներուն վերատիրանալու մեր անյողդողդ կամքը։

Յետո՞յ։

Ահա այս, յետոյ ե-ին է, որ կþուզեմ անդրադառնալ սոյն յօդուածով ու անոր յաջորդող յօդուածներով։

***

Պատմութեան պիտի անցնին այս բոլորը, ինչպէս պատմութեան անցան 50-ամեակն ու 75-ամեակը եւ բոլոր մնացեալ, ամեակները, եւ այսօր յաճախ կրնանք դժուարանալ վերյիշելու, թէ ի՛նչ կատարուեցաւ ոչ թէ 25 կամ 50 տարի առաջ, ալ նոյնիսկ անցեալ տարի, կամ ասկէ երկու, երեք տարի առաջ։ Անշուշտ միշտ կարելի է վերադառնալ մեր մամուլին, բանալ հին էջերը ու վերյիշել։ Բայց չե՞նք կրնար արդեօք միջոց մը ստեղծել, որ կատարուածը մնայ ո՛չ միայն հաւաքական յիշողութեան մէջ, այլեւ իւրաքանչիւրի՛ս մէջ՝ որպէս ապացոյց, որ մենք մա՛ս կազմեցինք այդ ոգեկոչումներուն, ապրեցա՛նք այդ յիշատակումները։ Ինչպէ՛ս կատարեցինք զանոնք։ Ի՛նչ ճիգ թափեցինք, ի՛նչ ձեւով աշխատեցանք։ Ի՛նչ պատկեր ներկայացուցինք մեր շրջապատին առջեւ։ Ինչպիսի՛ մթնոլորտ ստեղծեցինք։ Ոչ միայն ապացոյց, այլեւ ժառանգութիւն մեր յաջորդներուն՝ զաւակներուն, թոռներուն եւ ծոռներուն։ Եւ պատգամ՝ անվհատ շարունակելու պայքարը մինչեւ յաղթանակ, մինչեւ, բացուին դռներն յուսոյ…ե։

Միջոցը կա՛յ ու առաջարկը կու գայ ընկերոջմէ մը, որուն ձայնակցելով, որուն միտքը ամբողջութեամբ իւրացնելով՝ ես ալ իմ կարգին կը դնեմ զայն սեղանի վրայ։ Ի՞նչ է առաջարկուածը։ Պարզ միջոցառում մը, ներկայ ժամանակներուն՝ դիւրաւ իրագործելի։

Ահա՛. պահել իւրաքանչիւր ձեռնարկի արձանագրութիւնը, սկսեալ այն ժողովի ատենագրութենէն, ուր իրագործման որոշումը տրուեցաւ, մինչեւ կատարուածին նկարահանումը, մամլոյ արձագանգը եւ հրապարակային թէ ժողովական վերլուծումը՝ գնահատումը։ Ձեռնարկ ըսելով պիտի հասկնանք ամե՛ն նախաձեռնութիւն՝ համերգներէն ու պատարագներէն մինչեւ քաղաքական գործունէութիւն, ներառեալ քաղաքներու, նահանգներու կամ երկիրներու պատասխանատու մարմիններու որոշումները՝ Ցեղասպանութեան ճանաչման, դատապարտման, յուշարձաններու կանգնումին եւ նման հարցերու վերաբերեալ։ Այսինքն, գրաւոր փաստաթուղթեր, ձայնային ու պատկերային արձանագրութիւններ։ Բոլորը ի մի հաւաքել, դասաւորել ու թուայնացած պահել։

Երկրորդ փուլը կþըլլայ իւրաքանչիւր գաղթօճախի մէջ այդ հաւաքուած նիւթերէն վերցնել ընտիր բաժիններ՝ բեմական ելոյթներէն յատկանշական մասեր, բանախօսութիւններէն հատուածներ, քայլարշաւներէն ու ցոյցերէն հետաքրքրական պահեր եւ այլն ու զանոնք մատչելի դարձնել բոլորին՝ համացանցի վրայ, խտասալիկի թէ յուշացպիկի վրայ։ Անվճար կամ խորհրդանշական սակով մը զայն բաշխել, որպէսզի պահենք որպէս ընտանեկան գանձ, վերյիշենք մերթ ընդ մերթ ու փոխանցենք մեր գալիք սերունդներուն։ Որպէսզի չմոռնանք ու չմոռցուինք։

Բայց կրնանք ունենալ երրորդ ու չորրորդ փուլեր։ Երրորդ փուլին նոյն երկրի տարբեր գաղթօճախներու աշխատանքը կը համադրուի ու կը դասաւորուի, իսկ չորրորդ փուլին՝ համայն աշխարհի, հայրենիքէն մինչեւ հայաշխարհի ամենէն հեռաւոր ու մեկուսացած անկիւնները, ուր մեր ազգակիցները գիտցան իրենց պարտքը կատարել մեր զոհերու յիշատակին եւ յանուն մեր իրաւունքներուն՝ Կը յիշեմ, կը պահանջեմ կարգախօսին ներքեւ, որ այս հարիւրամեակին որդեգրուեցաւ։ Նոյն ձեւով այդ բոլորը կը պահուին, կը խմբագրուին, կը հրապարակուին։ Ու կը հանգրուանեն Ծիծեռնակաբերդ՝ Եղեռնի թանգարանը, ուր եւ կրնան ցուցադրուիլ պատշաճ կերպով։

Կը յաջորդէ հինգերորդ փուլը, երբ մեր շարժանկարիչները կþօգտուին այդ հարստութենէն ու կը պատրաստեն առաջին հերթին վաւերագրական ժապաւէններ, երկրորդ հերթին՝ գեղարուեստական ժապաւէններ, որոնց խորքը կþըլլայ հարիւրամեակը։

Ե՞րբ պիտի կատարուի այս ամէնը։ Հիմա՛, անմիջապէ՛ս։ Տաքը տաքին։ Նոյնիսկ ուշ ալ մնացած ենք, քանի որ արդէն որոշ աշխատանքներ իրականացած են, սակայն կը յուսամ, որ գէթ ձայնագրութիւններ, պատկերագրումներ կան կատարուած։

Ո՞վ պիտի կատարէ։ Մե՛նք, այսինքն նոյն այդ Հարիւրամեակի միացեալ յանձնախումբերը, որոնք կրնան յատուկ ենթայանձնախումբեր մէջտեղ բերել այս նպատակին համար։ Ասիկա կը նպաստէ, որ միատեղ աշխատելու այս սովորոյթը աւելի տեւական բնոյթ ստանայ, բայց այս արդէն տարբեր նիւթ է, որուն պիտի անդրադառնամ հետագային։

Ընկերոջս առաջարկը՝ որ ներկայացուցի, ուրիշ մտքեր ալ յառաջացուցին ուղեղիս մէջ։

 

ԱՌԱՋԱՐԿ

 

Որպէսզի չմոռցուի մեր պատմութիւնը

 

Մեծ եղեռնի հարիւրամեակին առթիւ՝ սակայն ո՛չ միայն անոր կþառնչուի այս առաջարկս։ Ինչի՞ մասին է խօսքը։

Հայերէն ունինք բառ մը, որ շատ լաւ կþարտայայտէ վաւերաթուղթեր, այլազան նիւթեր պահելու տեղը՝ պահոց, որ յաճախ մոռացութեան կը մատնուի ու կը փոխարինուի օտարամուտ արխիւ բառով։ Այո, պահոց, ու այս պարագային յատկապէս յիշողութեան պահոց։

Նախորդ յօդուածով կþառաջարկէի ստեղծել այդ պահոցը Հարիւրամեակի առթիւ կատարուող նախաձեռնութիւններուն կապակցաբար։ Ստեղծել ու մատչելի դարձնել բոլորիս։

Բայց այս դժխեմ տարելիցը պիտի չսահմանափակուի մեր ոգեկոչական ձեռնարկներով ու մասամբ նորին։ Անոնց կողքին կան երկու կարեւոր մարզեր, որոնք պէտք է պահոց մտնեն, պահոցագրուին կամ »արխիւագրուին«։

Առաջինը այն արձագանգն է, որ այս համամարդկային առումով կարեւոր եղելութիւնը կը յառաջացնէ ամենուրեք։ Դրական ու բացասական առումով։ Բազմաթիւ անդրադարձներ կը կատարուին, յօդուածներ կը գրուին, դասախօսութիւններ կը տրուին անուանի մտաւորականներու, հրապարակագիրներու ու քաղաքական դէմքերու կողմէ՝ հայ թէ օտար, ներառեալ թուրք։ Այս բոլորը տեղ մը կը հաւաքուի՞ն, կը դասաւորու՞ին ու կը պահուի՞ն։ Բազմաթիւ գրքեր լոյս կը տեսնեն,_  հայերէն բայց մանաւանդ այլ լեզուներով, յուշագրութիւններ ըլլան անոնք թէ վերլուծումներ,_ ո՞վ կը հետեւի ու կը ցանկագրէ, կը պահէ զանոնք։ Թերեւս ատիկա կը կատարուի Ցեղասպանութեան թանգարանին կողմէ, կամ Հայ դատի կեդրոնական գրասենեակին կողմէ, սակայն գէթ այս տողերը գրողը տեղեակ չէ։ Իսկ ինչ որ ասկէ առաջ լոյս տեսած է, տարիներէ իվեր, աշխարհի մամուլին մէջ՝ հայութեան, հայ մշակոյթին, Հայ դատին ու մեր գաղթօճախներու կեանքին մասին՝ տեղ մը կրնա՞նք գտնել։ Հայաստանի ազգային գրադարանը նման պահոց ունի՞։ Հայ դատի գրասենեակը կամ գրասենեակնե՞րը։

Երկրորդը թրքական արձագանգն է։ Ոչ միայն այն վայնասունը որ կը փրթի, այլ բոլոր քաղաքական ու այլ յարաբերութիւնները, ճնշումները, դաւերն ու խաղերը, որոնցմով թշնամին կը ջանայ հակազդել մեր աշխատանքներուն ու ճիգերուն։ Այս բոլորն ալ տեղ մը կþարձանագրուի՞ն հայեւթուրք հետագայ յարաբերութիւններուն որպէս հիմք ծառայելու համար…

Սակայն, ինչպէս ըսի, այս առաջարկը չի վերաբերիր միայն հարիւրամեակին։ Մեր հաւաքական թէ անհատական կեանքին ընթացքը արձանագրելը կարեւոր է մեր պատմութեան համար։ Հայո՛ց պատմութեան։ Ո՞ւր է նստած մեր նորօրեայ Մովսէս Խորենացին եւ ո՞ւր կþարձանագրէ ան հայաշխարհի իրադարձութիւնները, ժամ առ ժամ։

Եթէ քիչ թէ շատ հետեւողականօրէն գրի առնուած է մեր պատմութիւնը 1918-էն ասդին Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին, թէկուզ բացթողումներով ու խեղաթիւրումներով խորհրդային 70 տարիներուն ամբողջ ընթացքին, Սփիւռքի պատմութիւնը չէ գրուած։ Ի՜նչ հերոսական պատմութիւն է ան՝ վերապրումի, զարթօնքի ու ինքնահաստատման։ Իր լուսաւոր թէ մութ էջերով։ Իր հերոսներով ու դաւաճաններով։ Նաեւ նահատակներով։ Ու տաղանդաւոր դէմքերով, որոնք որեւէ հաւաքականութեան հպարտութիւնը կրնան հանդիսանալ գիտութեան, արուեստներու թէ այլ մարզերէ ներս։

Այդ պատմութիւնը մասամբ կը գտնուի մեր մամուլին մէջ, մասամբ՝ մեր հաստատութիւններու եւ կազմակերպութիւններու պահոցներուն մէջ, մասամբ ալ հաւանաբար գործող անձերու անձնական դարակներուն մէջ, եւ Աստուած գիտէ ինչպէ՛ս պահուած են անոնք, կամ՝ ո՛ւր… Կամ պահուա՞ծ են միթէ։

Այս առաջարկս ահա ճիշտ այս հարցին կը վերաբերի։

Որո՞ւ ուսերուն պիտի ծանրանայ այս գործը։ Անկասկած առաջին հերթին մեր կեդրոնական մարմիններուն եւ հայրենի պետութեան։ Բայց նաեւ մեզմէ իւրաքանչիւրին՝ եկեղեցիներ, դպրոցներ, ակումբներ, խմբագրատուներ, միութիւններ ու կուսակցութիւններ, նոյնիսկ անհատներ, որոնք իրենց յուշերը գրի առնելով կրնան նպաստել պատմութեան բացայայտման։

Ատենն է, որ գիտակցինք, թէ պարտաւորութիւն մը ունինք մենք՝ այսօր ապրողներս, վաղուան սերունդներուն նկատմամբ։ Պարտաւորութիւն՝ անոնց յստակօրէն փոխանցելու իրենց նախորդներուն անցած ուղին։ Ծանօթացնելու իրենց արմատները։ Իսկ ինքնաճանաչումը արդէն առաջին պատուարն է ձուլման դէմ։

Ուրեմն, Հարիւրամեակին թէ անկէ անդին, ահա թէ ինչ կարեւոր աշխատանք մը կը բացուի մեր առջեւ։ Պիտի գիտնա՞նք ըստ արժանւոյն կատարել զայն։

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles