ԱՆՄԱՐ ԱՍՏՂ ՄԸ՝ ՎԱՐՈՒԺԱՆ ԽՏԸՇԵԱՆ

0 0
Read Time:4 Minute, 43 Second

 

Khedeshian

Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

 

 

Վարուժան Խտըշեանը մաս կը կազմէ հոյլին այն աստղերուն, որոնք լուսաւորած են Հայ Բեմը եւ  2015ի վերջին օրերուն, Դուրեանի բառերով, գնաց աւելնալու երկինքի հայկական  աստղերուն եւ հոն մնալու իբրեւ լուսաշող յիշատակ։ Անոր երեւումը տեղի ունեցաւ անցեալ դարու 60ական տարիներուն, սլացքը տեւեց շուրջ կէս դար, ապրեցաւ վերիվայրումներ, սակայն իր անվիճելի պատուանդանը հաստատեց մեր արուեստի նորագոյն պատմութեան մէջ։

Համազգայինի թատերախումբին ամէնէն տաղանդաւոր «արտադրութիւններէն» էր, որ աւարտելէ ետք Ժորժ Սարգիսեանի «դպրոցը», գնաց Լոնտոն ու վարակուեցաւ դարու թատերական կեանքի Որակով ու Արդիով։ Պէյրութ վերադարձաւ իբրեւ յանդուգն եւ ազնիւ արկածախնդիր, յեղափոխականի խմորումով. պահ մը վերամիացաւ «Լեւոն Շանթ» թատերախւոմբին, յետոյ կազմեց իր թատերախումբը՝ «Թատրոն 67», որ եղաւ ու երկար ատեն մնաց հայ արդի թատրոնի դպրոց մը, անմոռանալի նուաճումներ արձանագրելով առ նուազն մինչեւ 1975-76 տարիները, երբ Լիբանանի տագնապը եկաւ իր անբարեխիճ ներգործութիւնը ունենալու ընդհանրապէս թատերական մեր կեանքին վրայ, ուր Վարուժը նուաճած էր նորարարի իր դիրքը։ Լուսաւոր այդ օրերուն, այսինքն՝ մինչեւ 75, Վարուժը բեմ հանեց լուրջ ու կատակերգական գործեր, բոլորն ալ նո՛յն բծախնդրութեամբ, ի գործ դնելով իր բազմերես տաղանդը։ Վարուժը դերասան էր, եղաւ բեմադրիչ՝ բառին ամէնէն լայն իմաստով, որովհետեւ թատերական գործերու թարգմանիչ էր, դերուսոյց, իր հեղինակաւոր խօսքը ունեցաւ բեմայարդարումներուն, զգեստներուն, դիմայարդարումներուն, լուսաւորումի-լոյսի խաղերուն եւ դեռ՝ բոլոր այն նրբերանգներուն մէջ, որոնք կը պայմանաւորեն ամբողջական թատրոնին յաջողութիւնը։ «Սալէմի Վհուկներ»ուն, «Մարա Սատ»ին, «Ո՞վ է Վախցողը Վիրճինիա Վուլֆէն»ին, «Կամուրջէն Դիտուած»ին զուգահեռ, ան բեմ հանեց Պարոնեան, «Հանրային Պարտէզին մէջ Փոպիկ», «Իտալական Յարդէ Գլխարկը», «Վենետիկի Երկուորեակները» եւ դեռ՝ շատ ու շատ գործեր, որոնց մէկ մասը իր անուան դիմաց արձանագրեցին… «դժուարամատչելի գործերու բեմադրիչ» մակդիրը։

Կարծեմ թէ 70ականներու սկիզբն էր. գրեթէ բառացիօրէն կը յիշեմ Պէյրութի ձայնասփիւռի կայանին հայկական յայտագիրէն սփռուած իր մէկ հարցազրոյցը. հաղորդավարը հարց կու տար իրեն, թէ ինչո՞ւ «դժուար հասկնալի» գործեր կը բեմադրէր. պատասխանը եղաւ մօտաւորապէս հետեւեալը. «Ես պիտի աշխատիմ մեր թատերասէրները բարձրացնել թատերական արուեստի եւ լաւ թատրոնի մակարդակին, եւ ոչ թէ հակառակը»։ Եւ այդ ընելու համար, ան յարատեւօրէն կապի մէջ մնաց անգլիական եւ այլ արդի թատրոններուն հետ, հայ թատերասէրին ծանօթացնելով 20րդ դարու եւ իրեն ժամանակակից բազմաթիւ թատերագիրներ, ընտրելով անոնց համամարդկային գործերը։

Եւ իսկապէս, Վարուժը քանի մը տարուան մէջ նոր որակ ու տարբեր հմայք ներարկեց լիբանանահայ թատրոնին, այդ հմայքը տարածեց դէպի միջին-արեւելեան այլ գաղութներ, ապա նաեւ Հայաստան։ Բոլովին չժխտեց նախկինը, այլ գործեց նոր քայլեր ու գիծեր արձանագրելու մղումով։ Ան գործնապէս, եւ ոչ միայն խօսքով, ցոյց տուաւ, որ թատրոնը իւրայատուկ տեղ է, ինչպէս, օրինակ՝ եկեղեցին կամ յարգալիր վարմունք պահանջող որեւէ հաւաքավայր, եւ ոչ թէ թեթեւ ժամանցի ժամադրավայր։ Բեմին վրայ անոր ներկայութիւնն ու ահեղ դերակատարութիւնը մագնիսացնող բան մը ունէին հանդիսականին համար։ Վստահ եմ ինծի պէս շատեր անձկութիւն ապրելով ներգրաւուած են այն ցնցող մթնոլորտին մէջ, որ ստեղծուած էր «Սալէմի Վհուկներ»ուն, «Մարա Սատ»ին, «Ո՞վ է Վախցողը Վիրճինա Վուլֆէն»ին ու նման գործերու բեմադրութեամբ, ու պահ մը   քրտնած մատներով անզգալաբար սեղմած են աթոռին նստատեղին։

Տարօրինակ «բռնատէր» մըն էր Վարուժը։ Ուշադիր հանդիսականը կը զգար, որ մասնաւորաբար նորեկ դերակատարները իրենց դերը կը կատարէին այնպէս, ինչպէս նոյնինքն Վարուժը պիտի խաղար զայն։ Բնական արդիւնքը եղաւ այն, որ բազմաթիւ տաղանդաւոր տղաք ու աղջիկներ կազմաւորուեցան անոր «դպրոց”ին մէջ, բարձրացան իրեն հետ քայլ պահողի խաղարկութեան մակարդակին։ Անոր փորձերուն ներկայ եղողը գիտէր, որ Վարուժը ինչպիսի՛ նշդրակներով կþաշխատէր իւրաքանչիւր տիպարի վրայ, կը բացատրէր, թէ ինչպէ՛ս պէտք է գործածել ձայն ու շարժում, ժպիտ կամ այլ զգայարանքներ։ Առաւելագոյն չափով կ՛օգտագործէր, օրինակի համա, «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» կամ «Կիւլպէնկեան» թատերասրահներուն կարողականութիւնները։ Քրտնաթոր աշխատանքի արդիւնքն ալ այն կþըլլար, որ իր գործերը յաճախ շաբաթներ շարունակ մնային բեմերու վրայ։

Լիբանանի տագնապը եղաւ Վարուժին վաստակը վերիվայրումներու ենթարկող գլխաւոր ազդակը։ Բեմի ընկերներէն (դերասան թէ բեմին ետին աշխատող) շատեր հեռացան Պէյրութէն, որուն մշակոյթի մայրաքաղաք ըլլալու հանգամանքը նսեմացաւ որոշապէս։ Շուտով բեմերը ողողուեցան աժան «զուարթաբանութիւն»ներով, ուր խնդուքի մուրացկանութիւն տեղի ունեցաւ վրան-բաց արտայայտութիւններով, մինչեւ անգամ հայհոյանքի առատ գործածութեամբ (ի դէպ, սա միայն լիբանանեան թատերական աշխարհին յատուկ երեւոյթ չէր, մեծ մասամբ ներածուած էր Արեւմուտքէն, որովհետեւ մինչեւ այսօր ալ, դժբախտաբար նաեւ Հայաստանի մէջ, ինչ որ «դուրս»էն կու գայ, հալած իւղի պէս կը ներածուի ու կը մատուցուի առատօրէն, քանդելով ճաշակ ու սերունդներ)։

Եղաւ պահ մը, երբ Վարուժն ալ ստիպուեցաւ կրելու այդ ազդեցութիւնը. Պարոնեանի մէկ գործին բեմադրութեան առիթով, յանդուգն, խառանող էր եւ ճակատաբաց՝ անոր մէկ արտայայտութիւնը։ …Բեմը բացուած էր իբրեւ թէ լուրջ եւ խորհրդաւոր պատկերով մը, ուր դերասանները վերամբարձ արտայայտութիւններով կը խօսակցէին։ Յանկարծ, Յակոբ Պարոնեանի նման շպարուած տիպար մը բեմ բարձրացաւ սրահէն եւ հարց տուաւ թէ ի՞նչ կ՛ընէին. Վարուժին պատասխանը եղաւ. «Լուրջ գործ մը պիտի ներկայացնենք»։ Ենթադրեալ Պարոնեանը սրտցաւօրէն նկատեց, որ ժողովուրդը նման գործերու հաղորդ չէ, չի նախընտրեր զանոնք, նախընտրելի է իր գործերուն պէս կտորներ  ներկայացնել։ «Այդպէ՞ս կ՛ուզէք, ժողովուրդ», հարցուց Վարուժը սրահի հանդիսականներուն։ Հաւաքական «այո»ին վրայ, Վարուժը յայտարարեց. «Դուք ձեր դրամները ինծի տուէք, ես ալ ձեզ ուզածնիդ չափ խնդացնեմ… »։

Առիթով մը, մտերմիկ զրոյցի մը պահուն իրեն յիշեցուցի ձայնասփիւռէն իր կատարած յանձնառու խոստումն ու Պարոնեան բեմադրելու առիթով «խնդացնեմ» յայտարարութիւնը։ Դառն ժպիտով մը գլուխը շարժեց միայն…

Տագնապի տարիներուն, Վարուժ վերադարձաւ իր «ծննդավարը»՝ Համազգայինի թատերախումբին. գործերը առաւելաբար եղան կատակերգական, սակայն ընդհանրապէս պահպանեց մակարդակ եւ բծախնդիրի վարքագիծը։ Թատերախումբէն հեռացողներուն տեղը հասցուց նորեր, սակայն ինք ալ գիտէր, որ պարտադրուած կացութեան մէջ, նախա-75ական տարիները գացած էին անվերադարձ։

Ափսոս, որ այդ տարիներուն, ժապաւէններու նկարահանման արհեստագիտութիւնը չէր օժտուած այսօրուան դիւրամատչելի միջոցներով։ (Չեմ գիտեր, թէ իր գործերը ժապաւէնով նկարահանուա՞ծ են)։ Այլապէս, Վարուժին իւրաքանչիւր գործը, նկարահանուելու պարագային, պիտի վերածուէին թատերական մնայուն դպրոցի, եւ ան իր անվերադարձ մեկնումէն ետք ալ պիտի մնար թատերական կեանքը յեղափոխողի դերին մէջ…

Հիմա, երբ ան մեկնած է արդէն, անոր ապրած ու պատճառած (երբեմն կռուազան էր, բարին ազնիւ ու տեսակէտ պաշտպանողի իմաստով) տագնապներն ալ կ՛անցնին մեր թատրոնի պատմութեան. սակայն կը մնայ անոր ստեղծած Գիծը, որուն գլխաւոր յատկանիշներն են նորարարութիւն, որակ եւ արդի արուեստին հետ համընթաց վազք։ Հետեւաբար, անոր աստղը պիտի մնայ անմար, իսկ 60ականներէն ասդին անոր գործերուն հետ քայլ պահողներ՝ դերասան, սեւ աշխատանք կատարող, վարչական թէ առհասարակ հանդիսատես, պիտի պահեն այն ուրախութիւնը, որ իրենց կեանքի ժամանակին մէջ ունեցած են Վարուժան Խտըշեանի պէս արուեստագէտներ։

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post Վրացական Փորձաքար
Next post ԾԱԳՈՒՄԷՍ ԾԱԳԱԾ ԶՐՈՅՑ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles