ԱՅՍՕՐ ԱԼ ՄԵԶՄՈՎ ԿՐԿՆՈՒՈՂ ՄԻՏՔԵՐ՝ ՀԻՆ ԷՋԻ ՄԸ ԸՆԹԵՐՑՈՒՄԷՆ ԹԵԼԱԴՐՈՒԱԾ

0 0
Read Time:4 Minute, 0 Second

Newspaper balian

Յ. Պալեան

 

Երեսուն տարուան հնութիւն ունի թուղթերուս մէջէն յայտնուած գունաթափ էջը: «ԱԶԴԱԿ» օրաթերթէն մկրատով կտրուած երկու լայն սիւնակներ (Սեպտեմբեր 12, 1986): Խորագիր. «Ինչպէ՞ս թրքացած են միլիոնաւոր հայեր»: Ստորագրուած՝ «Հայր Յարութիւն Պզտիկեան»: Յաճախ հանդիպած եմ վարդապետի գրութիւններուն: Ան ժամանակակիցներուս անհասանելի եւ անծանօթ դարձող գիր-գրականութենէն արձանագրութիւններ կը ներկայացնէ: Կարգախօսի յուշարար չէ: Մեր անագորոյն ճակատագրին մունետիկ է:

Վարդապետին գրութիւնը պիտի չարտագրեմ: Ան կ’արծարծէ խիստ կարեւոր հարց մը: Կը խօսի թրքացած միլիոնաւոր հայերու մասին, հետեւելով Հ. Ղուկաս վրդ. Ինճիճեանի* «Աշխարհագրութիւն Նոր Հայաստանի» գիրքին:

Անհագստացնող հաստատում մը. «Հակառակ բոլոր դարերու ընթացքին կատարուած հայկական կոտորածներուն, հակառակ հայ լեզուի արմատական բնաջնջումին, այսօր, Հայաստանի պատմական հողերուն վրայ ապրող բնակչութեան մեծ մասը հայ է ազգութեամբ»:

Ապա վարդապետը, ինչպէս ինք կ’ըսէ, թուղթին կը յանձնէ «հում նիւթեր»:

.12րդ դարուն սելճուքեան բռնապետութեան տակ բազմաթիւ հայեր գերեավարումներով, առեւանգումներով եւ հարկերու ճնշման տակ իսլամացած են: Այս ընթացքը շեշտուած է 17րդ եւ 18րդ դարերուն գաւառի իսլամ ցեղապետերու անիշխանական բռնութիւններուն եւ քմահաճոյքին հետեւանքով:

Վարդապետը յիշուած աղբիւրէն կ’արտագրէ ցանկը իսլամացած եւ օտարացած հայկական գաւառներու եւ անոնց ժողովուրդին: Անկարելի է առանց յուզումի կարդալ հետեւեալ մէջբերումը.«ԵՐԶՆԿԱ. (Հ. Ա., էջ 80).- Ըստ ոմանց ասելոյ յառաջագոյն ունէր 250 գիւղօրէս… ԹԱՐԹՈՒՄ (Ա. հա., էջ 93).- Ունէր 400 տուն եւ 30 գիւղ: «Պատմի զնախնի Հայկազուն բնակչաց Թորթումայ թէ ձանձրացեալք ի բռնութենէ եւ ի զրկանաց, դարձան առ հասարակ ի կրօնս տաճկաց»: Մօտաւորապէս 24.000 հոգի»:

Հայկական բնակավայրերու անուններու շարք կայ, գիւղերու բնակչութեան թիւերով: Հայկական հողի վրայ մնացած են այդ «յազգէ հայերը» բայց անհետ կորած իրենց ազգին համար. Համշէն, Երզնկա, Եւդոկիա կամ Թոքատ, Տիվիրիկ, Արաբկիր, Թորթում, Կամախ կամ Քէմահ, Մանազկերտ (որ 220.000 հայ կը հաշուէր), Շօրէկէլ, Ախալցխա, Կիսկիմ կամ Բերդագրակ, Արդուին, Ռումգալէ (Հռոմկլայ), Մարանդ (Զարեւանդ), …«շուրջ 85.000 հոգի, կամ գերի տարուած են կամ բռնի իսլամացած», Իսքեան, Պիթլիս Բաղէշ (անցեալին կը կոչուէր «Սասնոյ Ձոր», Դատիկ, Պայազիտ, Բասեն (Վերին)»:

Յուշագրութիւններու չափ կարեւոր է Ղուկաս վ. Ինճիճեանի այս «աշխարհագրութիւնը», որ ազգի մը դամբարանային պատմութիւն է: Քարոզչական նպատակներով գիրքեր կը թարգմանուին: Այս աշխարհագրութեան գիտական-ուսումնասիրական թարգմանութիւնը միջազգային հանրային կարծիքի լուսաբանման մեծ նպաստ հրնայ ըլլալ: Թիւեր կան եւ թիւերը մեկնաբանութեան չեն կարօտիր, վիճելի չեն:

Անկախ այս էջերու առթած յուզումէն, եթէ չթաղուինք անցեալի մէջ, մեր անմիջական ներկան եթէ դիտենք առանց կարգախօսներու աղմուկին եւ շպարին, մենք մեզ կը գտնենք «յազգէ հայոց» ամէն օր կորսուողներու պատկերին առջեւ: Արիւն չկայ, բռնութիւն չկայ, գերեվարում չկայ: Չկան բռնութիւններու ենթակայ հարիւրաւոր հայ գիւղեր, կրօնափոխութեան ենթարկուելու սպառնալիք չկայ եւ այդ պատճառով ալ ազգէն հեռանալու: Հայրենհանման եւ աղէտ-արտագաղթի պատճառով ստեղծուած եւ թուական աճ ունեցող սփիւռքները, այսօր տեսականօրէն ազգի անդամներուն կէսէն աւելին են, «յազգէ հայոց» բայց այլ բան ըլլալու վտանգին ենթակայ է, փոխառութեամբ կ’ըսենք՝ «ծագումով հայ» ըլլալու:

Ղուկաս վրդ. Ինճիճեան իր օրերուն համար խիստ դիպուկ ընկերաբանական տախտակ կազմած է, թիւերով եւ բնակավայրերու անուններով: Եթէ իր անուան արժանի ազգային քաղաքականութիւն կ’ուզենք մշակել եւ հետապնդել, փակագիծի մէջ դնելով բարեսիրական, հայրենակցական, միութենական եւ զբօսաշրջային անվաղորդայն ըլլալու դատապարտուած իրարանցումները, Հայաստան եւ սփիւռքներ, Ղուկաս վրդ. Ինճիճեանի ուղիին հետեւելով, վիճակագրութիւններ պէտք է կազմել, տեսանելի դարձնելու համար անորոշ դիմագիծով սփիւռքները. համրանք, ինքնութիւն եւ անոր սահմանումները, յանձնառութիւն, մասնակցութիւն եւ անոր որակը, եւ ինչպէս բոլոր ուսումնասիրութիւններու պարագային՝ նախատեսութիւններ:

Տարբեր երկիրներու սփիւռքներու թուական պատկերը չունինք: Թիւերը ենթակայական են կամ խոշորցուած՝ տեղական շահախնդրութիւններով: Հարկ է նաեւ սփիւռքներու ազգային նկարագրով տոկոսի հաշիւը ընել՝ ըստ արժեչափերու, զորս հարկ է սահմանել: Երբ քաղաքի մը կամ երկրի մը հայկական սփիւռքին համար կը տրուի կէս կամ մէկ միլիոնի գնահատում, ի՞նչ բանի վրայ կը հիմնուի այդ գնահատումը: Ոչ ոք միամիտ է ընդունելու, որ այսօրուան մէկ միլիոնը հակառակ ծնունդներով թուական աճին, մէկ միլիոն պիտի ըլլայ տասը կամ քսան տարի ետք: Վիճակագրութիւն պէտք պատրաստել տեսանելի դարձնելու համար այս կամ երկիր հաստատուած օտարացած հայածնունդներու թիւը եւ տոկոսը, որպէսզի գիտնանք, թէ ո՞ւր կ’երթանք:

Հայածնունդներու օտարացման ընթացքը, ինչպէս կ’ըսուի՝ «երկար ժամանակի վրայ» կարելի՞ է կասեցնել, թէ՞ օղակը պիտի սեղմուի, ժամանակը եւ շրջապատը առանց ճնշումի պիտի սեղմեն օղակը:

Մասնագիտական աշխատանքով եւ ոչ շաբաթավերջի ճառերով հարկ է առարկայական լոյս սփռել սփիւռքեան կացութեան վրայ:

Եթէ սփիւռքները շարունակեն աճիլ որպէս համրանք, հայրենի հողերուն տիրութեան հարց պիտի դրուի:

Հեռանկարային ազգային քաղաքականութեան մը լոյսին տակ պէտք է նախատեսել ազգի եւ հայրենիքի գոյութենական ապագան:

Այդ քաղաքականութիւնը պարզագոյն ձեւով կը բնորոշուի հայրենատիրութեամբ, զոր կարելի է իրականացնել երբ հողին վրայ ենք:

Հոնոլիւլիւ կամ Պահամաս նստելով հայրենատիրութիւն չ’ըլլար:

Եթէ «սեղմուող օղակ»ին մէջ չենք ուզեր խեղդուիլ, եթէ հայրենատիրութիւնը առաջադրանք է, այսօր հիմնական ազգային իրաւ քաղաքականութիւնը հայրենադարձութիւնն է:

Ղեկավարութիւնները, Հայաստան եւ բազմագոյն սփիւռքներ, հարկ է դատել հայրենատիրութեան եւ հայրենադարձութեան իրենց բերած առարկայական նպաստով, թիւերու լեզուով:

Եթէ հայրենադարձութիւնը չկենսագործուի, օր մը, բանիմաց մը, Ղուկաս վրդ. Ինճիճեանի օրինակով, աւաղելու համար պիտի թուէ, թէ մոլորակի այս կամ այն անկիւնը հայեր կային:

Սփիւռքներու հայկականութեան չափանիշը զբօսաշրջութեան եւ բարեսիրութեան հետ չշփոթուող հայրենադարձութիւնը պիտի ըլլայ:

Այս չափանիշին մասին չեն խօսիր լրատուամիջոցները, հայաբարբառ կամ օտարաբարբառ, բեմերը:

Ղուկաս վրդ. Ինճիճեանի գիրքը մատչելի դարձնել, որպէսզի լուսաբանուինք, լուսաբանենք եւ երեւակայենք գալիքը:

Ղուկաս վրդ. Ինճիճեան կը խօսի օտարացած հայկական գիւղերու մասին: Տեսակարար տարբերութիւն կա՞յ օտարացած գիւղերուն եւ ամայացող գիւղերուն միջեւ:

Պատմութիւնը կը կրկնուի՞ ոչ նոյն ձեւով, բայց նոյն հետեւանքներով:

 

 

* Ղուկաս վրդ. Ինճիճեան, 1758-1833

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles