ԱԿՈԲ ՏԻԼԱՉԱՐ՝ ԼԱՏԻՆԱՏԱՌ ԹՐՔԵՐԷՆԻ ԿՆՔԱՀԱՅՐԸ

0 0
Read Time:3 Minute, 36 Second

Ա.ԱՊՏԱԼԵԱՆ

Թուրքիոյ արդի պատմութեան մէջ կան բազմաթիւ հանգրուաններ, ուր հայը իր անջնջելի դրոշմը դրած է։Անուրանալի է այս ներդրումը, եւ երբ փորձենք ակնարկ մը նետել այն ճիգերուն եւ աշխատանքին վրայ, զորս հայորդիներ թափեցին տարբեր մարզերու մէջ, պարզապէս մենք զմեզ դէմ յանդիման կը գտնենք պատկառելի պատմութեան մը դիմաց։ Նաեւ՝ ուրացման եւ կանխամտածուած ակնյայտ ճիգերու, որպէսզի մոռացութեան տրուի, կամ խեղաթիւրուի հայուն ներդրումը՝ Օսմանեան կայսրութեան թէ արդի Թուրքիոյ զարգացման հոլովոյթին մէջ։
Յակոբ Մարթայեան։ 1895ին Պոլիս ծնած հայորդի մը, որ աւարտեց հեղինակաւոր Ռապըրթ քոլէճը։ Յակոբ Մարթայեան տիրապետած է քսան երկու լեզուներու, որոնց շարքին են հայերէնը, թրքերէնը, ատրպէյճաներէնը, յունարէնը, գերմաներէնը, անգլերէնը, Ֆրանսերէնը, պուլկարերէնը, լատիներէնը, գերմաներէնը, ռուսերէնը։
Նման լեզուագէտի մը ներկայութիւնը Թուրքիոյ մէջ՝ ձեռնտու էր ՄուսթաՖա Քեմալի համար, որ իբրեւ իր իսկ հիմնադրած Հանրապետական Ժողովուրդին կուսակցութեան ղեկավարը եւ Արդի Թուրքիոյ հանրապետութեան հիմնադիրը, առաջնահերթութիւն մը համարեց արաբատառ թրքերէնը վերածել լատինատառով գրուած լեզուի մը։Կարիքը կար լեզուաբաններու եւ մասնագէտ դաստիարակներու, որպէսզի կարելի ըլլայ այս ծրագիրը յաջողութեամբ պսակել։ 1 յունուար 1929էն սկսեալ գործադրութեան դրուած լատինատառ թրքերէնը այս իմաստով շատ բան կը պարտի Յակոբ Մարթայեանի։
Պոլսահայ այս լեզուագէտը Աթաթուրքի ծանօթացաւ Դամասկոսի մէջ, երբ պարտադիր զինուորութիւն կը կատարէր։ Աւելի ուշ՝ ՄուսթաՖա Քեմալ ուշադրութեամբ հետեւեցաւ Մարթայեանի յօդուածներուն եւ ուսումնասիրութիւններուն, որոնք կ՛արծարծէին թրքերէնի առնչուած խնդիրներ, որոնց մէջ յատուկ տեղ տրամադրուած կ՛ըլլային թրքերէնի բառագիտութեան կազմաւորման եւ գործածութեան հարցերը։ Հոս պէտք է մեր ընթերցողներուն յիշեցնենք կարեւոր հանգամանք մը։ Յաճախ կը խօսուի եւ խօսուած է հայերէնի՝ յատկապէս խօսակցական հայերէնին մէջ թրքերէնէ առնուած կամ ազդուած դարձուածքներու թէ ըսելաձեւերու մասին, որոնց շուրջ բաւական հետաքրքրական եւ կարեւոր ըսելիք ունի պոլսահայ այլ բանասէր- մտաւորական-պատմագիր մը՝ Յակոբ Սիրունի։ Բայց պէտք է նաեւ շեշտել, որ թրքերէնը կը բաղկանայ 104,481 բառերէ, որոնց տասնչորս առ հարիւրը օտար ծագում ունի։Այս 14 առ հարիւրին մէջ կ՛իյնան հարիւրէ աւելի բառեր, որոնք հայկական արմատներ ունին։Իսկ առիւծի բաժինը կը խլէ արաբերէնը՝ 6463 բառերով, ապա երկրորդ կարգի վրայ կու գայ Ֆրանսերէնը՝4974, երրորդ կարգի վրայ պարսկերէնը՝ 1374 բառերով։
Ճիշդ է, որ թրքերէնին 89689 բառերը թրքական արմատներ ունին։ Սակայն անոնք դարերու ընթացքին ներմուծուած են տարբեր բարբառներէ՝ յատկապէս Կեդրոնական Ասիական տափաստաններէն դէպի Միջերկրականեան ծովուն աւազանը խուժած թրքացեղ յորդաներու միջոցով, որոնց տեղական նախնական լեզուներէն առնուած եւ օսմաներէնին ժառանգուած բառերը բնաւ չէին գոհացներ ՄուսթաՖա Քեմալը։ Եւ Յակոբ Մարթայեանի գլխաւորած Թրքերէն Լեզուի Ընկերակցութեան պիտի վստահուէր թրքերէնը արդիականացնելու, ժամանակակից պահանջներուն յարմարող բառապաշարի մը կազմաւորման եւ ստեղծման պարտականութիւնը։
Թրքերէն Լեզուի Ընկերակցութեան ընդհանուր քարտուղարի պատասխանատու պաշտօնը վարեց Յակոբ Մարթայեան՝ 1934էն մինչեւ իր մահը՝ 1979։ Պրպտում, սրբագրում, յարմարեցում, ուսումնասիրութիւններ, լեզուագիտական նիւթերու շուրջ յօդուածագրութիւն, նաեւ՝ բառարանագիտութեան, հանրագիտարանագիտութեան եւ լեզուագիտութեան հանդէսներու խմբագրական պատասխանատու գործ։ Ահա Յակոբ Մարթայեանի կատարած աշխատանքը, որուն դիմաց թուրքը մնաց անշնորհակալ՝ գէթ Յակոբ Մարթայեանի հայկական ծագումը թաքցնելով։Յակոբ Մարթայեան 1934ին ստիպուած էր իր հայկական մականունէն հրաժարիլ եւ որդեգրել թրքերէն մականուն մը, ինչպէս Թուրքիոյ բոլոր քաղաքացիները, որոնք մինչ այդ մականուններ չունէին։ Թուրքերը կը գործածէին էֆենտի, աղա, պէյ, փաշա, հաֆիզ(Քուրանը գոց սորված անձ),հանըմ, հաճի(Մոհամէտ մարգարէին գերեզմանը այցելած անձ) կամ հոճա(ուսուցիչ, դաստիարակ) տիտղոսները, որոնք ահաւոր կացութիւն մը կը ստեղծէին, որովհետեւ ալ կրնաք պատկերացնել, որ քանի միլիոն Ահմէտ պէյ, կամ մուսթաՖա էՖենտի կրնար ըլլալ։ Ոչ ոք ունէր գերդաստանական պատկանելիութեան գիտակցութիւնը եւ զգացողութիւնը։Անշուշտ ոչ թուրք քաղաքացիները այս խնդիրը չունէին։Հայեր, յոյներ, հրեաներ, արաբներ թէ պալքանեան բազմաթիւ ժողովուրդներ ունէին իրենց մականունները, որոնցմէ ձերբազատելու պարտադրանքին ենթարկուեցան Մականուններու օրէնքով՝ 21 յունիս 1934ին որդեգրուած օրէնքով։
Մուսթաֆա Քեմալ եւ Յակոբ Մարթայեան իրարու առաջարկեցին մականուններ։Մուսթաֆայի անուան կցուած էր իր հօրը՝ Քեմալի անունը։ Մուսթաֆա Քեմալ Յակոբ Մարթայեանի առաջարկեց գործածել Ակոբ Տիլաչար անուն մականունը։Տիլաչար բառացիօրէն կը նշանակէ «Լեզու Բացող»։ Մարթայեան ստիպուած էր ընդունելու այս առաջարկը՝ «զայն պատիւ մը համարելով» անշուշտ։
Փոխարէնը՝ Յակոբ Մարթայեան պաշտօնապէս առաջարկեց Մուսթաֆա Քեմալի գործածել Աթաթուրք անունը, որ «թուրքերու հայր» կը նշանակէ։
Ահա համառօտ ակնարկ մը Յակոբ Մարթայեանի եւ անոր կապուած որոշ խնդիրներու վրայ։Կ՛արժէ առաւել խորանալ եւ պրպտել, որպէսզի երեւան հանուի, թէ Յակոբ Մարթայեան ինչ ներդրում ունի թրքերէնի «զարգացման» մէջ։Ոչ թէ պարծենալու եւ փառաբանելու համար։Այլ պարզապէս ցոյց տալու, թէ թրքերէնը լեզուի մը մակարդակին բարձրացնողն ալ հայ մըն է։Ա՛լ կրնաք պատկերացնել թրքութեամբ պարծեցող թուրքին վիճակը, եթէ նաեւ հայորդիներ չգտնուէին՝ սարսափի, կոտորածներու եւ բռնութիւններու ահաւոր տափաստաններուն մէջ Ովասիսներ կազմելու համար։
Եւ ինչ ըրին թուրքերը՝ Ակոբ Տիլաչարի ճիգերուն շնորհակալ ըլլալու համար։Ծածուկ պահեցին անոր հայկական ինքնութիւնը՝ միշտ ու միշտ միայն Տիլաչար անունը գործածելով։Ոչ մէկ անգամ իսկ յիշատակելով Ակոբ անունը, որ բնականաբար հայկական ծագման մը մասին կը յուշէր։Միայն Յակոբ Մարթայեանի մահէն ետք՝ պատկերասփիւռի Թէ Րէ Թէ կայանը հրապարակեց Ակոբ Տիլաչար անունը, եւ ենթարկուեցաւ բուռն քննադատութիւններու։Այս էր թրքական երախտագիտութիւնը իր լեզուն սրբագրած, հարստացուցած եւ արդիականացուցած Յակոբ Մարթայեանի նկատմամբ։

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post Սուրբ Սարգիս Զօրավարի Հեքիաթն Ու Ուխտատեղին Մուսա Լերան Քէպուսիէ Գիւղին Մէջ
Next post Անիծեցինք, Յետո՞յ…

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles