ԱԿ­ՆԱՐԿ.- ԵՂԵՌ­ՆԻ 98-ԱՄ­ԵԱ­ԿԸ` “ԱԶ­ԳԱ­ՅԻՆ ՄԻ­ԱՍ­ՆՈՒ­ԹԵԱՆ“ ՏԱ­ՐԻ

0 0
Read Time:13 Minute, 17 Second

April-24-logo-1915  ԴՈԿՏ. ՀՐԱՆԴ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ

Աւար­տե­ցան Եղեռ­նի 98 ամ­եա­կի ոգե­կո­չա­կան ձեռ­նարկ­նե­րը-հո­գե­հանգստ­եան արա­րո­ղու­թիւն­ներ, ցոյ­ցեր, քայ­լար­շաւ­ներ, դա­սա­խօ­սու­թիւն­ներ, հա­մերգ­ներ, մշա­կու­թա­յին ելոյթ­ներ…: Ձեռ­նարկ­նե­րը շա­րու­նա­կե­ցին շեշ­տել հա­յուն արթ­նու­թիւնը իր ազ­գա­յին պա­հան­ջա­տի­րու­թեան նկատ­մամբ: 98 ամ­եա­կի այս բո­լոր ձեռ­նարկ­նե­րուն մէջ, եր­կու նոր դրա­կան քա­նա­կա­կան ոս­տում (quantum jump) ար­ձա­նագ­րե­ցինք: Առա­ջի­նը ազ­գա­յին, երկ­րոր­դը` քա­ղա­քա­կան դաշ­տին մէջ:

 

Ա. ԱԶ­ԳԱ­ՅԻՆ ՃԱ­ԿԱՏ

Պատ­մա­կան թուա­կան­նե­րը իմաստ եւ խոր­հուրդ կը ստա­նան նոյն ժա­մա­նա­կին իրա­կա­նա­ցած դէպ­քե­րով եւ արարք­նե­րով, հե­տե­ւա­բար, յի­շա­տա­կե­լի թուա­կան­ներ կը դառ­նան: Այս­պէս, 1918ը կ՛ա­ռանձ­նա­նայ, որ­պէս Հա­յաս­տա­նի Ա. Հան­րա­պե­տու­թեան, 1920ը` որ­պէս Սո­վե­տա­կան Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան, 1991-ը` Հա­յաս­տա­նի Բ. Հան­րա­պե­տու­թեան եւ 1992-ը` Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի   Հան­րա­պե­տու­թեան հիմ­նադ­րու­թեան տա­րի­ներ: Դէպ­քե՛րն են, որ պատ­մու­թեան “մար­մին“ կու տան եւ իրա­րա­յա­ջորդ եւ շղթա­յա­կապ իրա­րա­դար­ձու­թիւն­նե­րով զայն կը դարձ­նեն “կեն­դա­նի“ իրո­ղու­թիւն:

Եղեռ­նի յի­շա­տա­կու­թեան ամ­եակ­նե՛րն ալ այդ ընդ­հա­նուր հո­լո­վոյ­թին հե­տե­ւե­ցան: 50 ամ­եա­կը, օրի­նա­կի հա­մար, այդ յատ­կան­շա­կան թուա­կան­նե­րէն մին էր, որ առանձ­նա­ցաւ նոր շուն­չով: Յիս­նամ­եա­կին էր, երբ Հա­յաս­տա­նի երի­տա­սար­դու­թիւնը ազ­գա­յին մտա­ւո­րա­կան­նե­րուն հետ, Երե­ւա­նի փո­ղոց­նե­րուն մէջ անակն­կալ ցոյ­ցե­րով պոռթ­կաց` “մեր հո­ղե­րը, մեր հո­ղե­րը“: Արթ­նու­թեան կանչ մըն էր, որ` Հո­ղէ՛ն կու գար եւ Հո­ղի՛ն վե­րա­կանգ­նու­մը կը պա­հան­ջէր: Հա­մայն հա­յու­թիւնը ար­ձա­գան­գեց եւ Եղեռ­նի 50 ամ­եա­կը նոր հանգր­ուա­նի մը հիմ­նադ­րու­մը եղաւ: Հասկ­ցանք ազ­գո­վին, որ Եղեռ­նի յի­շա­տա­կու­մը մեր հո­գե­հա­տոր նա­հա­տակ­նե­րը սգա­լու ամ­եակ չէ միայն, այլ անոնց ար­դար դա­տին, կէս մնա­ցած իղ­ձե­րուն, անա­ւարտ պա­հան­ջա­տի­րու­թեան օ՛ր է: 50 ամ­եա­կի այդ շրջա­դար­ձա­յին կեց­ուած­քը եղաւ ազ­գա­յին արթ­նու­թեան շե­փո­րու­մը:

Ազ­գա­յին ճա­կա­տի այս հսկայ շրջա­դար­ձին եկաւ զու­գորդ­ուիլ Ու­րուկ­ուէ­յի` Եղեռ­նի ճա­նաչ­ման հռչա­կու­մը 1965-ին: Այդ թուա­կա­նէն մին­չեւ 2007 թուա­կա­նը, Մ.Ա.­Կ.ի 193 եր­կիր­նե­րէն, 21 եր­կիր­ներ (11% տո­կո­սը) մի­ա­ցան ցան­կին: Եր­կիր­նե­րու ցան­կին վրայ աւել­ցան 16 շրջա­նա­յին քա­ղա­քա­կան բա­ժա­նում­ներ: Ա.Մ.­Ն.ի մէջ 50 նա­հանգ­նե­րէն, 43-ը, այ­սինքն 86% տո­կո­սը, պաշ­տօ­նա­պէս Եղեռ­նը յայ­տա­րա­րած են Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն:

Սա­կայն 2007-էն մին­չեւ 2012, քա­ղա­քա­կան դաշ­տին մէջ, Ցե­ղաս­պա­նու­թեան նոր պե­տա­կան ճա­նա­չում չե­ղաւ. երաշտ մը տի­րեց:

Բա­րե­բախ­տա­բար ար­տա­քին քա­ղա­քա­կան այս երաշ­տի  շրջա­նին զու­գըն­թաց, նե­րազ­գա­յին ճա­կա­տի վրայ, Հա­յաս­տա­նը իր պե­տու­թեամբ եւ ժո­ղո­վուր­դով, եւ հար­ուած­ուած  Սփիւռ­քը`  հայ­կա­կան քա­ղա­քա­կան իր կազ­մա­կեր­պու­թիւ­ննե­րով եւ ար­բան­եակ միու­թիւն­նե­րով ու մար­մին­նե­րով, չդադ­րե­ցու­ցին իրենց հե­տապնդ­ման գոր­ծու­նէ­ու­թիւն­նե­րը: Ընդ­հա­կա­ռա­կը, ամէ՛ն շրջա­նի մէջ, ու­ժե­րու առա­ւե­լա­գոյն չա­փով, Հա­յը հրա­պա­րա­կա­յին, նե­րազ­գա­յին եւ ար­տա­ազ­գա­յին ձեռ­նարկ­նե­րով ար­թուն պա­հեց իր պա­հան­ջա­տի­րու­թեան հար­ցը եւ հա­կադ­րեց Թուրք­իոյ կա­ռա­վա­րու­թեան ու­րաց­ման ժխտա­կան ճի­գե­րը: Եղեռ­նի պա­հան­ջա­տի­րա­կան ոգին շղթա­յա­կա­պեց Հա­յը, Հա­յաս­տա­նէն մին­չեւ Սփիւռ­քի ծայ­րա­մա­սի կեդ­րոն­նե­րը:

Վե­րը նշուած բո­լոր ոգե­կո­չում­նե­րուն հետ, 2013 թուա­կա­նը եւ Եղեռ­նի 98-րդ ամ­եա­կը պի­տի մե­ծա­տառ եւ ար­դար հպար­տու­թեամբ յիշ­ուի որ­պէս ԱԶ­ԳԱ­ՅԻՆ ՄԻ­ԱՍ­ՆԱ­ԿԱ­ՆՈՒ­ԹԵԱՆ ԱՄ­ԵԱԿ:

Ապ­րիլ 24, 2013-ին Ամե­նայն Հա­յոց Կա­թո­ղի­կոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գա­րե­գին Բ. եւ Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կոս Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա., ԱՌԱ­ՋԻՆ ԱՆ­ԳԱՄ ըլ­լա­լով, մի­աց­եալ յայ­տա­րա­րու­թիւն մը հրա­պա­րա­կե­ցին, որով կ՛ար­ձա­գան­գէ­ին մեր ազ­գա­յին ար­դար դա­տին պա­հանջ­նե­րուն:

Մի­աց­եալ յայ­տա­րա­րու­թեան հիմ­նա­կան երեք կէ­տե­րը, ամ­բողջ ազ­գի մը ան­տես­ուած եւ անարգ­ուած ար­դա­րու­թեան շե­փո­րումն են:

Կ՛ը­սեն Վե­հե­րը-

 

“Կոչ կ՛ուղ­ղենք Թուրք­իոյ պե­տու­թեան եւ կը պա­հան­ջենք.-

1)    Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նա­չում:

2)    Ամ­բող­ջա­կան հա­տու­ցում հայ ժո­ղո­վուր­դի կրած կո­րուստ­ներուն եւ մարդ­կա­յին ու ազ­գա­յին բռնագ­րաւ­ուած իրա­ւունք­նե­րուն:

3)    Հայ­կա­կան եկե­ղե­ցի­նե­րուն, վան­քե­րուն ու եկե­ղե­ցա­պատ­կան կալ­ուած­նե­րուն եւ հո­գե­ւոր ու մշա­կու­թա­յին ար­ժէք ներ­կա­յաց­նող իրե­րուն ան­յա­պաղ վե­րա­դար­ձը հայ ժո­ղո­վուր­դին, որ­պէս անոնց իրա­ւա­տէ­րը“:

Վե­հա­փառ Հայ­րե­րու այս կեց­ուած­քը, Զի­րենք կը զե­տե­ղէ Հա­յոց Պատ­մու­թեան հպարտ պատ­ուան­դա­նին վրայ: Ժո­ղո­վուր­դին ուղղ­ուած իղ­ձե­րու պա­հան­ջա­տի­րու­թեան կո­չը, Զի­րենք պի­տի դա­սէ մեր ազ­գա­յին ճա­կա­տի վրայ այն կա­թո­ղի­կոս­նե­րու շար­քին, որոնք Հայ Ազ­գի դառ­նու­թեա՛ն օրե­րուն, տկա­րու­թեա՛ն օրե­րուն, պա­տե­րա՛զ­մի օրե­րուն, վհա­տու­թեա՛ն օրե­րուն, կե­ցան ազ­գին պայ­քա­րի առա­ջին շար­քե­րուն վրայ: Եղան թէ՛ ղե­կա­վար­նե­րը, թէ՛ հրահ­րող­նե­րը, թէ՛ գի­տակ­ցու­թեան հրա­ւի­րող­նե­րը, թէ՛ պայ­քա­րող­նե­րը:

Ամե­նայն Հա­յոց Կա­թո­ղի­կոս Գա­րե­գին Բ. եւ Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կոս Արամ Ա., 98 ամ­եա­կը վե­րա­ծե­ցին “ԱԶ­ԳԱ­ՅԻՆ ՄԻ­ԱՍ­ՆԱ­ԿԱ­ՆՈՒ­ԹԵԱՆ ՏԱ­ՐԻ“ի մը: Անոնք, ՆՈ՛Ր ակօս մը բա­ցին մեր ազ­գա­յին պա­հան­ջա­տի­րու­թեան պայ­քա­րի ճա­նա­պար­հին հա­մար: Մի­աս­նա­բար գոր­ծե­լու ՆՈՐ ուղ­ղու­թիւն մը տուին: ՆՈՐ մտայ­նու­թեան հիմ­քը դրին: ԱԶ­ԳԸ ՄԻ­Ա­ՒՈ­ՐԻ վե­րա­ծե­ցին:

Կը մնայ որ` ազ­գա­յին ՄԻ­ԱՍ­ՆԱ­ԿԱ­ՆՈՒ­ԹԵԱՆ այս գի­տակ­ցու­թիւնը դառ­նայ վիթ­խա­րի ու յոր­դող ալիք մը, եւ կո­հակ առ կո­հակ տա­րած­ուի ամե­նու­րէք, կլա­նէ եւ հրահ­րէ մեզ եւ խարսխ­ուի մեզ­մէ ամէն մէ­կուն մտքին մէջ եւ դառ­նայ ազ­գա­յին գոր­ծե­լա­կեր­պի մը հիմ­նա­քա­րը…:

 

Բ. ԹՐՔԱ­ԿԱՆ ՃԱ­ԿԱՏ

Երկ­րորդ ոս­տու­մը կու գայ պատ­մա­կան Տիգ­րա­նա­կեր­տէն:

Տիգ­րա­նա­կերտ-Տի­ար­պէ­քիր, Թուրք­իա: Տի­ար­պէ­քի­րի բնակ­չու­թեան 99 տո­կո­սը Քիւրտ են: Վեր­ջերս Եղեռ­նին նուիր­ուած  Ձեռ­նարկ մը կազ­մա­կերպ­ուե­ցաւ տեղ­ւոյն քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նի եւ իրա­ւա­բան­նե­րու միու­թեան կող­մէ:

“Ար­մինի­ըն Ուիքլի“ի թղթա­կից Կո­լի­սար Աք­քում Տի­ար­պէ­քի­րէն կը հա­ղոր­դէ (տես Armenian Weekly April 24, 2013) թէ` “Ապ­րիլ 23-ին մեծ թիւով հա­սա­րա­կու­թիւն մը հա­ւաք­ուած էր Տի­ար­պէ­քի­րի քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նի կեդ­րո­նին մէջ յի­շա­տա­կե­լու Հայ­կա­կանՑե­ղաս­պա­նու­թիւնը: (Ընդգ­ծու­մը Հ.Մ.): Քա­ղա­քի հայ­կա­կան հա­մայն­քի ոչն­չաց­ման 98-ամ­եա­կի ոգե­կո­չա­կան ձեռ­նար­կը կազ­մա­կերպ­ուած էր Տի­ար­պէ­քի­րի Իրա­ւա­բա­նա­կան Կազ­մա­կեր­պու­թեան եւ Տի­ար­պէ­քի­րի Քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նին կող­մէ: Վի­ճար­կու­մին կը մաս­նակ­ցէ­ին պատ­մա­բան Արա Սա­րաֆ­եան եւ ՏԻ­Կի ատե­նա­պետ Թա­հիր Էլ­սի: Իր բաց­ման խօս­քին մէջ, Էլ­սի ըսաւ որ “Ապ­րիլ 24, 1915-ին Իս­թան­պու­լի հայ մտա­ւո­րա­կան­նե­րու եւ հա­մայն­քի ղե­կա­վար­նե­րու ձեր­բա­կա­լու­մէն քա­նի մը շա­բաթ ետք, նման ձեր­բա­կա­լում­ներ տե­ղի ու­նե­ցան Տի­ար­պէ­քի­րի մէջ: Շեշ­տե­լով քիւր­տե­րուն մաս­նակ­ցի­լը Ցե­ղաս­պա­նու­թեան, ան նկա­տել տուաւ, որ Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը դի­մա­կա­լե­լը քիւր­տե­րուն կող­մէ, ան­խու­սա­փե­լի է: Աւե­լին, ան առար­կեց` որ քիւր­տե­րը պէտք է աջակ­ցին հա­յե­րու պայ­քա­րին ընդ­դէմ պե­տա­կան ու­րաց­ման քա­ղա­քա­կա­նու­թեան եւ գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան: Մենք մեծ­ցանք մեր մեծ հայ­րե­րու` Հայ­կա­կան ջար­դե­րու պա­տում­նե­րով: Ու­րա­ցող­նե­րու բռնած ըն­թաց­քը չի դի­մա­նար իրա­ւա­կան եւ պատ­մա­կան լուրջ քննար­կում­նե­րուն: Այ­սօր մենք Տի­ար­պէ­քի­րի մէջ, առա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով կ՛ո­գե­կո­չենք Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը: Այ­սօր շատ կա­րե­ւոր օր մըն է մե­զի հա­մար: Մենք յար­գան­քով կը խո­նար­հինք յի­շա­տա­կին առ­ջեւ մեր Հայ եղ­բայր­նե­րուն, որոնք սպանն­ուե­ցան 1915ին եւ կը դա­տա­պար­տենք Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը“ եզ­րա­փա­կեց Էլ­սին:

Սա­րաֆ­եան կեդ­րո­նա­ցաւ 1915-ին Տի­ար­պէ­քի­րի հա­յե­րու բնաջն­ջու­մի ատեն գոր­ծադր­ուած մի­ջոց­նե­րու մա­սին: Ըսաւ, որ Տի­ար­պէ­քիր եկած է հա­յե­րու բնաջն­ջու­մի մա­սին հե­տա­զօ­տու­թիւն կա­տա­րե­լու եւ տե­ղա­ցի­նե­րը շատ օգ­տա­կար եղած են:

Ժո­ղո­վէն ետք, ներ­կա­նե­րը ուղղ­ուե­ցան Տիգ­րիս Գե­տի ափը եւ ծա­ղիկ­ներ նե­տե­ցին գե­տին մէջ ի յի­շա­տակ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ատեն սպանն­ուած հա­յե­րուն:

Պէտք է ար­ձա­նագ­րել, որ այս հա­ւա­քը եզա­կի՛ դէպք է Թուրք­իոյ պատ­մու­թեան մէջ: Առա­ջի՛ն ան­գամն է, որ պե­տա­կան մար­մին մը, թէկուզ քա­ղա­քա­պե­տա­րան մը, քա­ջու­թիւնը կ՛ու­նե­նայ` 1915ի դէպ­քե­րը Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն որա­կե­լու: Պէտք է նա­եւ նշել, որ, Թուրք­իոյ մեջ կան ան­հատ­ներ, պատ­մա­բան եւ գրող, որոնք Եղեռ­նը որա­կած են Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն: Լրա­տու­նե­րը եւ ակ­նարկ գրող­նե­րը աւե­լի զգոյշ են: Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն բա­ռը չա­կեր­տի մէջ կ՛առ­նեն, ըս­ուա­ծը ու­րի­շի՜ն վե­րագ­րե­լով:

Այս գրու­թեան նպա­տա­կը այդ մօ­տե­ցում­նե­րուն վեր­լու­ծու­մը եւ անոնց ծալ­քե­րուն անդ­րա­դառ­նա­լը չէ: Սա­կայն Տի­ար­պէ­քի­րի մէջ կա­տար­ուա­ծը, քրտա­կան շա­հե­րէն թե­լադր­ուած, քրտա­կան ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի մը դրսե­ւոր­ման ծալ­քե­րը կ՛ար­ձա­գան­գէ: Ի՛նչ որ ալ ըլ­լան դրդա­պատ­ճառ­նե­րը, խի­զախ քայլ մըն է ուղղ­ուած Թուրք­իոյ պե­տու­թեան դէմ: Տի­ար­պէ­քի­րի քիւր­տե­րը այս քայ­լով նա­եւ կը յի­շեց­նեն Թուրք­իոյ պե­տու­թեան, որ ՏԵՂ­ԵԱ՛Կ  են պատ­մու­թեան, եւ որ 98 տա­րի ետք, եթէ Տի­ար­պէ­քի­րի քիւր­տե­րը Եղեռ­նը որա­կե­ցին Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն, Տի­ար­պէ­քի­րէն դուրս գտնուող­նե՛րն ալ կրնան նոյ­նը ընել: Այլ խօս­քով` հար­ցը հա­մաքր­տա­կան հարց է եւ սահ­մա­նա­փակ­ուած չէ Տի­ար­պէ­քի­րով:

Արդ­եօք Եղեռ­նի 99-րդ ոգե­կոչ­ման Թուրք­իոյ մէջ, ու­րիշ նա­հանգ­ներ ալ պի­տի մաս­նակ­ցի՞ն ար­դա­րու­թեան կան­չին:

***

Նշուած եր­կու իրա­գոր­ծում­նե­րը` Վե­հա­փառ Հայ­րե­րու մի­աց­եալ յայ­տա­րա­րու­թիւն-կո­չը եւ Տիգ­րա­նա­կեր­տի ձեռ­նար­կը, ՆՈՐ մա­կար­դա­կի մը վրայ դրին Եղեռ­նի 98 ամ­եա­կը:

Իսկ Եղեռ­նի գա­լիք ամ­եակ­նե­րու նա­խօր­եա­կին, պա­հանջ­կոտ պատ­մու­թիւնը մե­զի լուրջ հար­ցադ­րում­նե­րու առ­ջեւ կը դնէ-

– Յա­ջոր­դող ամ­եակ­նե­րուն պի­տի անդ­րա­դառ­նա՞նք Վե­հե­րու ան­կիւ­նա­դար­ձա­յին այս կո­չին:

– Պի­տի գի­տակ­ցի՞նք, որ Եղեռ­նը` հատ­ուա­ծա­կան, յա­րան­ուա­նա­կան, կու­սակ­ցա­կան դէպք մը չէ, այլ ազ­գա­յի՛ն է` խոր­քո՛վ, բո­վան­դա­կու­թեա՛մբ եւ պա­հան­ջա­տի­րու­թեամբ:

– Պի­տի կա­րե­նա՞նք պատ­մու­թեան պա­հանջ­կոտ մար­տահ­րա­ւէ­րին մօ­տե­նալ ազ­գո­վինՄԻ­ԱՑ­ԵԱԼու­ժե­րով եւ շա­րու­նա­կել նոր նուա­ճում­ներ ար­ձա­նագ­րել:

– Պի­տի կա­րե­նա՞նք մի­ջազ­գա­յին առու­մով ծրա­գիր­ներ մշա­կել, ճշդել մեր ու­ղին եւ յա­մա­ռօ­րէն, գի­տակ­ցօ­րէն, առանց ընկր­կե­լու յա­րա­տե­ւել:

– Պի­տի կա­րե­նա՞նք…

Պատ­մու­թիւնը մե­զի կը սպա­սէ:

 

Քան­կըրս, Նիւ Եորք

Ապ­րիլ 25, 2013

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ԱՅՍ ԿԻ­ՐԱ­ԿԻ.- ԵՐԵ­ՒԱ­ՆԻ ԱՒԱ­ԳԱՆԻԻ ԸՆՏ­ՐՈՒ­ԹԻՒՆ
Next post ՊՈՍ­ԹԸ­ՆԻ ԵՒ ՓՐՈ­ՎԻ­ՏԵՆ­ՍԻ ՄԷՋ…ՀԱ­ՅՈՑ ՑԵ­ՂԱՍ­ՊԱ­ՆՈՒ­ԹԵԱՆ 98-ԱՄ­ԵԱ­ԿԻ ՈԳԵ­ԿՈ­ՉՈՒՄ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles