ԿԱՐԵԼԻ՞ Է ԱԶԳ ԸԼԼԱԼ ԱՌԱՆՑ ԻՏԷԱԼԻ ԵՒ ԱՌԱՆՑ ՂԵԿԱՎԱՐՈՒՄԻ…

Յ. Պալեան

 

Ամբոխավարական խօսքերը շաբաթավերջի զուարճութիւններ են: Հայաստանի վերանկախացումով հայ ժողովուրդի հարցերը չեն լուծուած: Ընդհակառակն. վերանկախացումը անշրջանցելի կը դարձնէ հայրենիքի եւ ազգի զօդուած բազմատեսակ խնդիրները, մէկէ աւելի, եւ անոնք պատասխանատուութիւնն են հայուն, ոչ ուրիշի: Հակազգային ընթացք է այլազան պատրուակ-պատճառաբանութիւններով խուսափիլ պատասխանատուութենէ, որ կ’ենթադրէ մատներու արանքէն դիտուած եւ չստանձնուած յանձնառութիւն: Վատութիւն է սպասել աւելի լաւ օրեր՝ յանձնառու ըլլալու եւ գործելու:

Ազգի եւ հայրենիքի բազմաբնոյթ խնդիրները կը վերաբերին բոլորին, հետեւաբար անոնց լուծման նախաձեռնութիւնը ոչ ոքի մենաշնորհն է: Այս հաստատումը ճիշդ ըլլալով հանդերձ, ենթադրել պէտք չէ տայ, որ լուծումներու որոնումը պիտի մնայ անհատներու, մենաշնորհեալներու եւ ինքնակոչիկներու մակարդակին, լուծումները պիտի ըլլան բազմատեսակ եւ նախաձեռնութիւնները բազմագլուխ: Խնդիրներու քննութեան եթէ չյաջորդէ հաւաքական կամքը, ազգը չի յառաջդիմեր, կը պառակտուի:

Ազգի անդամը, ինչ ալ ըլլան իր ընթերցողի, հանդիսատեսի եւ ուսանողի հետաքրքրասիրութիւնը արթնցնող տեսակէտները, նախասիրութիւնները, խօսքէն անդին իր ներդրումը պիտի ունենայ հաւաքական կամքի մէջ, որպէսզի ուժականութիւն (dynamique) ստեղծուի: Այդ հաւաքական կամքն է, որ կ’առաջնորդէ գործի, մասնակցութեան: Իրաւ հայրենասիրութիւնը եւ ազգի անդամի իրաւ գիտակցութեան արդիւնք հայրենատիրութիւնը կենսագործելու համար անհրաժեշտ է մասնակցութիւնը:

Այս մասնակցութիւնն է ազգի անդամութեան չափանիշը, որ կը զատորոշէ ինքնութիւն ունեցող հայը անինքնութեամբ յատկանշուող ծագումով հայէն, ով որ ալ ըլլայ ան:

Մասնակցութիւն ոչ միայն անվերջանալի վերլուծումներու, յաճախ ամուլ եւ ամլացնող, այլ գործի: Խնդիրներու կարեւորութեան գիտակցիլ օգտակար է դրական, բայց ամէնէն իմաստուն գաղափարները եւ առաջադրանքները պարզապէս միտքի մարզանք կ’ըլլան, շօշափելի ոչինչի ծնունդ կու տան, եթէ չյանգին գործի: Իմաստասիրութեան ուսուցիչները յաճախ կու տան խորիմաստ եւ ուսանողները զուարճացնող «Պուրիտանի իշուն» օրինակը, որ սոված է եւ ծարաւ, եւ իր առջեւ կը գտնէ դոյլ մը ջուր եւ դոյլ մը գարի, բայց կը սատկի ե՛ւ սոված ե՛ւ ծարաւ, քանի որ կը մտածէ, թէ նախ գարի՞ն պիտի ուտէ, թէ նախ ջուրը պիտի խմէ: Կը մտածէ եւ չի կրնար որոշել…

Հեռու ինձմէ մտածելու իրաւունքը դատապարտելու մեղանչումը:

Հիներուն եւ նորերուն կրկին եւ կրկին պէտք է յիշեցնել ՄԵԾ մարդու ՊԱՐԶ խօսքը: Սիմոն Զաւարեան երգի մէջ սոսկ անդիմագիծ եւ անմարմին անուն մը չէ: Հայոց հին եւ նոր ղեկավարներուն մէջէն անջատուող անբասիր անձնդիր դէմքն է: Որքա՜ն լաւ պիտի ըլլար, որ երիտասարդներ, ղեկավարներ, եկեղեցականներ, կարդային եւ ծանօթանային անոր կեանքին եւ պատգամին, առանց զայն թութակաբար կրկնելու: Գիտցողներ կան, բայց մեծամասնութիւնը «ժամանակ չունի» ոչ Սիմոն Զաւարեան կարդալու եւ ոչ ալ լսելու անոր պատգամը: Լսուելու յոյսով կ’արձանագրեմ:

Սիմոն Զաւարեան, 1914-ին, Պոլսոյ «Ազատամարտ» թերթին մէջ լոյս ընծայած է առաջնորդող յօդուած մը, «Գործն է միայն կենդանի» խորագրով: Յօդուածի լոյս տեսած օրն իսկ մեռած է: Այդ խորագիրը, գիտակից հայուն համար պատգամ-կտակ պէտք է ըլլայ, ոչ միայն գիտցողներուն համար ճառ զարդարող խօսք, այլ նաեւ հայ զանգուածներուն, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ): Այսինքն ամէնէն իմաստուն ծրագիր եւ գեղեցիկ խօսք, անէութիւն են, մեռեալ տառ են առանց գործի: Ինքզինք ամլացնելու եւ չգործելու լաւագոյն եղանակը ամէն կացութիւններու դիմաց դրօշի պէս պարզել «իմ կարծիքով» (չ)իմաստութեամբ արտայայտուող խօսքն է,  որ կ’աւազախրի ըսելով, թէ պէտք է մշակել անմիջական, կարճաժամկէտ եւ երկարաժամկէտ ծրագիրներ, ճշդել առաջնահերթութիւններ: Մեր պարագային, Հայաստաններ եւ սփիւռք(ներ), այնքա՜ն բազամազան են «իմ տեսակէտով» սկսող եւ չաւարտող առաջարկները, որոնց ընդունումով մարդիկ կը պայմանաւորեն իրենց մասնակցութիւնը:

Այսպէս, մին կ’ըսէ, թէ առաջնահերթութիւն է հայ դպրոցը, միւսը կ’ըսէ «Հայ Դատը», ուրիշ մը՝ տեղական քաղաքական կեանքին մասնակցութիւնը հայ ազգին ծառայելու համար, կամ տնտեսական հզօրացումը, զինեալ պայքարը, եկեղեցիի կառուցումը, հայ թերթը, հայ մարդուն բարօրութիւնը, հայրենադարձութիւնը, Թուրքիոյ հետ երկխօսութիւնը… Դեռ կարելի է շարունակել թւումը առարկութիւն չվերցնող գերադաս կարծիքներու: Կը զարմանանք, թէ ինչո՞ւ տեղքայլ կ’ընենք եւ հայրենասիրական երգին հետ գետինը կը տոփենք եւ փոշի կը հանենք, եւ այդ կը համարենք ազգապաշտպան գործ:

Հարցերու եւ նախասիրութիւններու մէկտեղումը խառնաշփոթութիւն կը ստեղծէ, չի ստեղծուիր հաւաքական կամք, քանի որ կը բացակայի համախմբող, ուժականութիւն տուող, ճամբացոյց հանդիսացող իտէալը, որուն մէջ իրենք զիրենք կը տեսնեն ազգի անդամները: Ապա միայն կարելի է նպատակ ընտրել եւ գործել: Այսինքն առանց իտէալի ինչպէ՞ս գործել, ինչո՞ւ գործել:

Ճշմարտութեան պահու մը, դիտելով հայ կեանքը Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), միթէ՞ չենք հասնիր այն տխուր եզրակացութեան, որ հայ զանգուածները իտէալ չունին, բացի հաւատաւորներու վերջին բջիջներէն՝ ընդհանուրին բաղդատած: Մօտաւոր անցեալին, նոյնիսկ եթէ պառակտումներ կային, խորհրդային կարգերու թեր, դէմ կամ հանդուրժող, անոնք իտէալի մը հետապնդման խաբկանքը կը ստեղծէին: Ներկայիս, Հայաստաններ եւ սփիւռք(ներ), զանգուածներուն ազգային իտէալի բացակայութիւնը կը բացատրէ տեղատուութիւնները եւ հրաժարումները:

Իտէալը չի վերաբերիր անհատներու ակնկալութիւններուն եւ կենսաոճին, իսկ այսօր հայերու ճնշող մեծամասնութիւնը կը հետապնդէ սպառողական ընկերութեան «բարիքներ»ու ձեռքբերումը եւ անձէն անդին գտնուող «ազգային»ը երկրորդական, անկարեւոր, բախտաւոր պարագային՝ բարեսիրական եւ կամ զբօսաշրջային, ընտանեկան յիշատակի պահ կամ դիրքի եւ երեւելիութեան նուաճում:

Ըստ պահու, կացութեան, դաստիարակութեան, աշխարհագրութեան, խառնուածքի եւ ընկերատնտեսական ընտրանքի, Հայոց Հարցեր կան, անհատական հարցերու կողքին: Եթէ արագ թւումը ընենք անոնց, եւ փորձենք լսել հայերու վերաբերումը ընդհանրական հարցերու մասին, կրնանք իրապէս համահայկական գործնական ծրագիրներ մշակել թուական փրկութեան եւ որակի պահպանման համար: Կայ երկիր՝ իր տիրականօրէն հայ ազգաբնակչութեամբ, մանաւանդ արցախեան ազատամարտի հետեւանքով տեղի ունեցած բնակչութեան տեղափոխութիւններու պատճառով գրեթէ միատարր, կայ հայկական սփիւռք՝ որ ինքզինք խորթ չի համարեր ազգին, հակառակ ձախաւեր ներգաղթի եւ ժամանակակից արտագաղթ-հայրենալքման բացասական հետեւանքներուն:

Սովորաբար կը խօսուի Հայաստանի եւ սփիւռք(ներ)ի հարցերու մասին, ինչ որ մօտեցման ճիշդ ձեւ չէ, պէտք է խօսիլ հարցերու համահայկականութեան մասին, որուն պարզացուած եւ կարգախօսային արտայայտութիւնը այն է, որ Հայաստան հզօր է սփիւռքով եւ սփիւռքը՝ Հայաստանով: Հարցերը պէտք է դնել ամբողջութեամբ, առանց անոնցմէ մէկը կամ միւսը կարեւոր կամ առաջնահերթ համարելու: Բոլոր հարցերը մեր անբնական կացութենէն կը բխին եւ ըստ այնմ պէտք է վերաբերիլ անոնց, որպէսզի ներազգային համախոհութիւնը ձեւական, զգացական եւ ճառային չըլլայ:

Ո՞ւր, ինչպէ՞ս եւ որոնցմով  կազմել ցուցակը հարցերուն, ապա միայն մտածել անոնց իրականացման եւ հերթի մասին, ըստ մեր կարելիութիւններու եւ միջոցներու առարկայական գնահատման: Կրկնութեան գնով արձանագրենք. Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Արցախի Հանրապետութեան տնտեսական վերականգնում, բարգաւաճում եւ բնակեցում, որպէսզի Հայաստան եւ Արցախ մնան հայու հայրենիք, հարցեր՝ որոնք մեր ազգի անդամներէն դուրս ոչ ոք պիտի կատարէ: Հարց է հայ ժողովուրդի զաւակներու համախմբումը, որ վերեւ նշուածն է, բայց նաեւ ստոյգ անհետացումէ փրկելու համար մեր համրանքի կարեւոր  տոկոսը: Բայց կարծէք օրակարգ ըլլալէ դադրած է բռնագրաւեալ Հայաստանը եւ փոխարինուած ցեղասպանութեան ճանաչման համար տարուած աշխատանքներով, առանց յիշելու եւ յիշեցնելու որ այդ ոճիրը գործուած էր հողի համար, եւ Հայրենիքի լրացումը է նաեւ հարց, նաեւ Թուրքիոյ կողմէ լքեալ համարուած ինչքերը: Այսօր սուր կերպով դրուելիք հարցեր են աղէտ-արտագաղթը եւ հայրենադարձութիւնը: Տակաւին, ժառանգուած եւ տեւող բացասականութիւններ կան, ինչպէս եկեղեցական հին, հինցած չմարած տագնապը, եւ մէկ լեզուի երկու ուղղագրութիւն անհեթեթութիւնը: Դեռ շատ լուրջ խնդիր ունինք հիւրընկալ երկիրներուն մէջ, մեր քաղաքացիական պատշաճեցումներու հետեւանքով, մեր սէրերէն եւ ընտրանքներէն բխած հարցերով, որոնք ծնունդ կու տան ազգին հետ չառընչուող տարակարծութիւններու, մրցակից կուսակցութիւններու կողքին դիրքորոշուելով, զիրար մերժելու առաջնորդող:

Այս բոլոր խնդիրները կը կարօտին լուծումներու: Իւրաքանչիւր հայ նախապատուութիւն կու տայ այս կամ այն խնդրին, կը յառաջանայ ուժերու ջլատում, խառնիճաղանճ: Երբ բոլոր խնդիրներով կ’ուզենք զբաղիլ, անոնցմէ ոչ մէկով լաւ կրնանք զբաղիլ: Տեղ մը չ’որոշուիր խնդիրներու համակարգում մը, միասնական կամքով զանոնք հերթի դնելու եւ լուծելու: Այս կարենալ ընելու համար անշահախնդիր, անկողմնակալ եւ բանիմաց ղեկավարում պէտք է, անձերէն վեր: Ղեկավարում՝ որ հետեւի հեռանկարային ընդհանոր ծրագրի մը, մասթըր փլէնի, փլան մեթրի, որպէսզի մարդիկ երբ փոխուին ծրագիրը շարունակուի: Այս ղեկավարումը պէտք չէ շփոթել ընթացիկ վարչութեան մը տնտեսավարութեան հետ:

Այս ղեկավարումը կը պահանջէ հեղինակութիւն ունեցող առաջնորդներ, յաղթահարելով արժեչափերու խախտման  բացասականութիւնները: Պէտք է ընդունինք, որ մենք տկարութիւն ունինք չար հաճոյքով խծբծելու, քննադատելու, իջնելով ըսի-ըսաւներու մակարդակ, որուն հետեւանքով մեր հասարակութեան թեւերը կը հակադրուին եւ ան կը դառնայ անկառավարելի: Եւ կը տուայտինք անել ճամբաներու վրայ:

Ըսուեցաւ դէպի երկիր եւ ծաւալեցաւ զանգուածային աղէտ-արտագաղթը:

Ոչ ոք պատգամեց՝ յո՞ երթաս Թորգոմի տան զաւակ:

Ոչ ոք խորհրդային համակարգին յաջորդած վայրագ փտածութեան դէմ պայքար բացաւ:

Ոչ ոք յայտարարեց ժամն է անսեթեւեթ հարենատիրութեան, որ սնամէջ եղէգ է առանց յանդուգն եւ յանձնառու հայրենադարձութեան:

Այս միտքերու լոյսին տակ, այսօր պէտք է սահմանել ժամանակակից հայուն իրաւ իտէալը եւ պատասխանատուութիւնը, առանց արդարացման խուսանաւումներու:

Եթէ այսօր չսահմանուին հայուն իտէալը եւ կարելիութիւնները չներդրուին անոր իրականացման համար, ափսոս կ’ըլլայ, կը բացակայինք պատմութեան աստեղային ժամէն: Ուշացած զղջումները սոսկ դամբանական են:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*