ՀԱՅԵՐԸ ԴԱՄԱՍԿՈՍԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

Դամասկոսը (արաբերէն՝ دمشق՝ Տիմաշք: Կը կոչուի նաեւ աշ-Շամ) Սուրիոյ մայրաքաղաքն է: Աշխարհի ամէնէ հին քաղաքներէն մէկն է: Կը գտնուի Սուրիոյ հարաւ-արեւմտեան Ալ Ղութա հովիտին մէջտեղ, Քասիյուն լերան ստորոտը, Պարատա գետի երկու ափերուն, երեք կողմերէն լեռներով շրջապատուած: Կլիման մերձարեւադարձային է: Ծովու մակերեսէն 680 մեթր (2.231 ոտք) բարձրութիւն ունի:
Քաղաքը առաջին անգամ յիշատակուած է Ք.Ա. 2500 թուականին:
Դամասկոսի անունը առաջին անգամ Ս. Գիրքի մէջ յիշուած է Ծննդոց ԺԴ. 15 եւ ԺԵ. 2-ին մէջ:
Հին քաղաքը յայտնի է եօթ դռներով, որոնց մեծ մասը պահպանուած եւ վերանորոգուած է: Անոնցմէ յայտնիներն են Պապ Շարքի (արաբ.՝ باب شرقي‎‎՝ արեւելեան դուռ) եւ Պապ Թուման (արաբ.՝ باب توما‎‎՝ Թովմասի դուռ):
Դամասկոս բարգաւաճ քաղաք մը եղած է, դարերու ընթացքին յաճախակի հրկիզուած, քանդուած եւ կրկին վերաշինուած է:
Զանազան նշանաւոր յատկութիւններ ունեցող է այս քաղաքը, վաճառականական խոշոր կեդրոն համարուած է, իսլամական մշակոյթի ոստաններէն մէկը եղած է, ինչպէս նաեւ քրիստոնէական մեծ օճախ մը, ուր մինչեւ օրս իրենց նստավայրերը կը պահեն արեւելեան կարգ մը եկեղեցիներու Պատրիարքները:
Թերեւս այդ է պատճառը, որ միջնադարեան բանաստեղծներ զայն կոչած են «Արեւելքի մարգրիտ»:
Դամասկոս տարբեր ժամանակներու ընթացքին մաս կազմած է Ասորեստանի, Սելեւկեաններու, Հռոմէացիներու, Թուրքերու եւ Արաբներու տիրակալութեան: Արաբները քաղաքին տիրացած են 634 թուականին սարակինոսներու Օմայի (Օմաուի) խալիֆայութեան իշխանապետութութիւնը եւ կը տարածուի փոքր Ասիոյ մէջ արեւելք եւ հիւսիս: Դամասկոս, Օմաուի խալիֆաներու օրով 661-750 թուականին իրենց մայրաքաղաքը դարձած էր: Այս շրջանին Դամասկոս ընդարձակուած է, դարձած է վաղ մուսլումանական մշակոյթի ու արեւելքի քրիստոնէութեան կարեւոր օճախ: Ապպասեաններու խալիֆայութեան կազմաւորումէն եւ մայրաքաղաքը 762 թուականին Պաղտատ տեղափոխելէ յետոյ Դամասկոս մնացած է, որպէս համանուն նահանգի գլխաւոր քաղաքը: X-VI դարերուն Դամասկոսին տիրացած են ֆաթիմիեանները, սելճուքները, էյուպեանները, մամլուքները, եւ ուրիշներ:
1516 թուականէն մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) վերջը եղած է Օսմանեան կայսրութեան մէջ: 1920-1943 թուականին Դամասկոս ֆրանսական տիրապետութեան տակ Սուրիոյ վարչական կեդրոնն էր: 1943 թուականէն Սուրիոյ անկախ հանրապետութեան մայրաքաղաքն է:
Հայերէն ձեռաքրերու յիշատակարանները կարեւոր աղբիւրներ կը հանդիսանան, որոնք կը վկայեն հայկական համայնքի մասին, մասնաւորապէս արաբական եւ ասորական յիշատակարանները, ինչպէս նաեւ պետական արձանագրութիւնները: Բոլոր այս յիշատակութիւնները կը վկայեն, թէ հայեր բնակութիւն հաստատած են Դամասկոսի մէջ Ք.Ա. 1 թուականին դարէն, Հայոց Տիգրան Մեծ արքայի թագաւորութեան օրով (84-64 թուականներուն ն.ք.):
Դամասկոսի մէջ հայկական համայնքի առաջին յիշատակութիւնը եղած է 7-րդ դարուն, երբ Դամասկոս Օմայյատ պետութեան (խալիֆայութեան) մայրաքաղաքն էր: Իսկ 8-րդ դարու առաջին կիսուն կը յիշատակուի հայ ազգային եկեղեցական պատմութեան մէջ:
702 թուականին երբ Հայաստանը նուաճուած էր արաբներու կողմէ, Սահակ Գ. Ձորափորեցի Հայրապետը հայ նախարարներու հետ իբրեւ գերի բերուեցաւ Դամասկոս: Աւելի ուշ, 719 թուականին, Օմար Բ. Խալիֆայի օրով, Յովհաննէս Գ. Օձնեցի (Իմաստասէր) Կաթողիկոսն ալ Դամասկոս գալով այցելած է արաբ իշխանապետին՝ երաշխաւորելու համար հայերու հնազանդութիւնը Արաբական կայսրութեան, միաժամանակ զերծ պահելու Հայ եկեղեցին ծանր հարկերէ ու սպարիչ հալածանքներէ:
9-րդ դարուն երբ արաբները կը նուաճեն Դուին քաղաքը ու մարտերէն ետք ողջ մնացած 35.000 հայերը գերի Դամասկոս կը բերէն, անոնցմէ ոմանք կրօնափոխ կ’ըլլան, իսկ մեծամասնութիւնը հոն հաստատուելով, թոյլատու խալիֆաներուն ընձեռած արտօնութիւններով կը զբաղին արհեստներով եւ վաճառականութեամբ, այսպէսով Դամասկոսի առաջին հին համայնքը կը կազմուի:
8-12-րդ դարերուն Դամասկոսի մէջ ապրած են հայ պետական պաշտօնեաներ, ռազմական եւ մշակութային գործիչներ:
Մեզի հասած յիշատակարանները ժամանակի ընթացքին աղէտներու հետեւանքով ոչնչացած են ու պատմական տուեալները կը պակսին:
1064 թուականին Դամասկոսի կառավարիչը եղած է հայազգի Պատր էլ-Ժամալին:
Սակայն հին ժամանակ կազմակերպուած համայնք չէ եղած: Սիմոն Լեհացին 17-րդ դարուն Դամասկոսի մէջ կը յիշատակուի միայն 5-6 տուն:
18-րդ դարուն տեղի հայ վաճառականները սերտ կապերը հաստատած են Ռուսաստանի հետ: Ռուսական կառավարութիւնը Դամասկոսի եւ Հալէպի հայ վաճառակնաններուն 1726 թուականին շնորհած է շարք մը առեւտրական մենաշնորհներ:
1740 թուականին Դամասկոսի մէջ կը բնակէր 75-80 հայ ընտանիքներ, Տիգրանակերտի, Վանի, Բաղէշի, Խարբերդի եւ այլ շրջաններէն արտագաղթողներով:
1860 թուականին, տրուզ-մարոնական բախումներու ժամանակ, զոհեր տուած են նաեւ հայերը:
1866 թուականի կարգ մը արձանագրութիւններէն երեւան կու գայ, որ Դամասկոսի հայութեան թիւը եղած է 120 հոգիի մօտ 30 տուն:
Հայեր քաղաքին մէջ բազմացած են Մեծ եղեռնի յաջորդող տարիներուն արեւմտեան Հայաստանէն արտագաղթողներով: Առաջին համաշխարհային պատերազմին Դամասկոս դարձած է հայ աքսորականներու կարեւոր կայան: Հոն մէկտեղուած են շուրջ 30.000 հայ գաղթականներ: Անոնց մեծ մասը 1919 թուականի զինադադարէն յետոյ վերադարձաւ Կիլիկիա, իսկ պատերազմի աւարտին, 1925-1927 թուականին մօտ 15 հազար հայ տեղափոխուեցաւ Պէյրութ, ինչպէս նաեւ Հալէպ եւ ուրիշ շրջաններ: Հետեւաբար, այդ թուականներուն հայութեան թիւը եղած է 7500: Յեղափոխութիւններու եւ քաղաքական աննպաստ պայմաններու հետեւանքով, հայութեան թիւը նաեւ հասած 5-6 հազարի: Իսկ 1989 թուականին՝ շուրջ 6000:
Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին, յատկապէս Առաջին աշխարհամարտի աւարտէն ետք հայկական որբանոցներ բացուած են Մերձաւոր արեւելքի մէջ, բայց որբերու թուաքանակը այնտեղ զգալիօրեն աճած է Կիլիկիոյ պարպումէն յետոյ՝ 1923 թուականին հասնելով շուրջ 20 hաqարի: Առ այդ, հայկական որբանոց բացուած է սուրիական այլ քաղաքներու կողքին Դամասկոսի մէջ եւս:

Հայ ժողովուրդը Մեծ եղեռնին պապենական հողերէն բռնագաղթուեցաւ Սուրիա, մազապուրծ փրկուած հայեր գաղթական դարձան Սուրիոյ մէջ: Գաղթականներու թուաքանակի աճ ապրեցաւ յատկապէս Կիլիկիոյ պարպումէն յետոյ՝ 1923 թուականին: Անոնց առաջին բնակավայրերը եղան վրանաբնակ տարածքները, որ ժողովուրդի մէջ աւելի ծանօթ էր քէմփ անունով: Այդ քէմփերու մէջ ապրեցաւ հայը եւ ժամանակի ընթացքին գոյատեւեց: Վրանները ժամանակի ընթացքին փոխարինուեցան հիւղաւաններու եւ յետագային ալ քարեշէն աւաններու:
Արդարեւ, Հայեր Դամասկոսի մէջ ունեցան նաեւ քէմփեր, թիւով երեք հատ:
ա.- Այդ քէմփերէն առաջինը կը յիշենք Զապլաթանի շրջանի քէմփը, որ հիմը դրուեցաւ 1916-1920 ժամանակաշրջանին: Զապլաթանիի Քէմփը կամ այլ անունով Խաչերը (Խըչեր) կը գտնուի Ս. Խաչ եկեղեցւոյ հարաւէն մինչեւ Պութրոս Պուսթանի փողոցի հիւսիսը, եւ Պըրճ ալ-Ռուսի արեւելքէն Զապլաթանի սեմի արեւմուտքը: Խաչեր անունը տրուած է ի պատիւ Խաչեր Կէօնճեանի, օրին ան եղած է շրջանի բնակարաններու կառուցողն ու թաղապետը:
բ.- Գատամ շրջանի մէջ գոյութուն ունեցած է հայ գաղթականներու քէմփ մը: Այդ շրջանի բնակիչութիւնը, յատկապէս սկզբնական շրջանին ծով կարիք ունեցած է մասնաւորաբար առողջապահական գետնի վրայ զանազան բուժումներու, հետեւաբար Դամասկոսի Կարմիր Խաչի մասնաճիւղի վարչութիւնը վերոնշեալ պարագան նկատի առնելով, 1925 թուականի հոկտեմբերին կը հաստատէ դարմանատուն մը քէմփին մէջ, որ կարճ ժամանակ վերջ հրոյ ճարակ դարձած է:

«Ա. Ահարոնեան» Կեդրոնի մուտքի դուռը

գ.- Պապ Շարքիի քէմփը կամ քէմփ Տիգրանը կը գտնուի Պապ Շարքիի հարաւային կողմը, դէպի Թապպալէ տանող ճամբուն վրայ: Իսկ արեւելք՝ դէպի հանրայայտ պաղպաղակի գործարանը, եւ արեւմուտք՝ Դամասկոսի մածունի գործարանը:
Քէմփի կազմաւորումը յար եւ նման է Խաչեր քէմփի, սակայն կառուցումը աւելի սերտուած, կազմակերպուած յատակագիծով կառուցուած է:
Պէտք է ըսել, որ Պապ Շարքիի քէմփի բնակարանները Խաչեր քէմփի բնակարաններէն աւելի առողջապահական պայմաններ ունէին: Այս քէմփն ալ հանրածանօթ էր Տիգրան անունով, շնորհիւ փռապան Տիգրանի: Քէմփի հինական ձեւը մինչ օրս պահպանուած է: Թէեւ այսօր հոն քանի մը հայ ընտանիք հազիւ կը բնակի, բայց եւ այնպէս դամասկոսցիներ շրջանը կը ճանչնան, իբրեւ «հարեթ ալ-Արման» («حارة الأرمن», Հայերու թաղը):
Դամասկոսի Հայոց թեմը կազմաւորուած է 15 դարու կէսին` Երուսաղէմի հայոց պատրիարքութեան կողմէ եւ գործած է անոր ենթակայութեան ներքեւ մինչեւ 1929-ը:
Երուսաղէմի Պատրիարքական փոխանորդ Տէր Մկրտիչ Եպիսկոպոս Աղաւնունի Սրբազանի գրի առած տեղեկութիւնները կը հաստատեն, թէ հին Առաջնորդներէն կարելի եղած է նշել միայն Ստեփանոս Աբեղայ (1694) Պետրոս վարդապետ (1786):
Յիշատակարաններէն կարելի եղած է կազմել ցանկ մը նոյն Առաջնորդներուն, սկսելով 1822 թուականէն եւ մինչեւ 1929-ը ունեցած է 30 Առաջնորդ: Ստորեւ կը ներկայացնենք քանի մը Առաջնորդներու անուններ, սկսելով Առաջին Առաջնորդէն, որ եղած է Յակոբ վարդապետ Կարնեցի (1822): Մկրտիչ վարդապետ Քէյֆսիզեան Մարաշցի (1854, ապա կաթողիկոս Սսոյ): Բառնաբաս Վարդապետ Տ. Յովսէփեան Գանձակեցի (1865): Եղիշէ եպիսկոպոս Չիլինկիրեան (երկու անգամ): Վահան վարդապետ Գէորգեան, Հաճի Հապիպլիցի (1922): Սուրէն վարդապետ Քէմհաճեան:

«Ա. Ահարոնեան» Կեդրոնի «Քրիստափոր» գրադարան

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան վերակազմաւորման ընթացքին (Մեծ եղեռնի եւ 1921 թուականին Կիլիկիայի հայաթափումէն յետոյ անոր ենթակայութեան տակ մնացած էր միայն Հալէպի թեմը) 1929 թուականին, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գէորգ Ե Սուրենեանցի օրհնութեամբ, Երուսաղէմի միաբանութեան ընդհանուր որոշումով Պէյրութի (Լիբանան), Դամասկոսի եւ Լաթաքիոյ հոգեւոր տեսչութիւններու հետ փոխանցումը կատարուեցաւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան: Այսուհետեւ «տեսուչ» վարդապետներու փոխարէն պաշտօնի կը կոչուին կաթողիկոսական փոխանորդներ եւ ապա առաջնորդներ:
Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան որոշումով 1933 թուականի ամրան թեմական եւ վարչական նոր փոփոխութիւններու դասաւորումներ տեղի կ’ունենան: Բերիոյ թեմին պատկանող Համայի եւ Հոմսի շրջանները Դամասկոս թեմին կը կցուին:
Դամասկոսի թեմը կը վերակազմուի շուտով եւ կը ստեղծուին սահմանադրական մարմիններ, վարելու համար ազգային գործերը:
Դամասկոսի թեմի Առաջնորդներ եղած են Խադ Արքեպիսկոպոս Աջապահեանը (1929-1932), Դամասկոսի Կաթողիկոսական փոխանորդ՝ Գերաշնորհ Տ. Եփրեմ Եպիսկոպոս Տոհմունի (Սսեցի, 1933-1946: Սուրիական կառավարութեան կողմէ արժանանացած է Բ. կարգի շքանշան), Ռուբէն Արքեպիսկոպոս Մանասեանը (1946-1948), Շաւարշ Վարդապետ Գույումճեանը (1949-1956, Հաճընցի):
1956 թուականին թեմը չէ ճանչցած Մեծի Տանն Կիլիկիոյ ՆՍՕՏՏ Զարեհ Ա. Փայասլեան կաթողիկոսի ընտրութիւնը, հետեւաբար հրաժարած է ենթարկուիլ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան եւ միացած է Մայր աթոռ Ս. Էջմիածինին:

Գերաշնորհ Տ. Եփրեմ Եպիսկոպոս Տոհմունիի գերեզմանը

Վերոնշեալ եկեղեցական տագնապէն յետոյ թեմի վարչական պատկանելութեան հարցը մնացած է անորոշ:
Արդարեւ, 1956-1969 թուականին թեմը առաջնորդ չէ ունեցած: Այնուհետեւ թեմի առաջնորդական փոխանորդ եղած է Տարօն Վարդապետ Ճերէճեանը (1969-1971), Կորիւն Ծ. Վարդապետ Մանուէլեանը (1971-1972), Ոսկան Արքեպիսկոպոս Գալփաքեանը (1973-1991, Այնթապցի) Առաջնորդ:
Դամասկոսի եւ շրջակայքի (Հոմս) հայ առաքելական համայնքի կեդրոնը կաթողիկոսական փոխանորդութիւնն է: Դամասկոսի թեմի առաջնորդական տեղապահ նշանակուած է Գնել արքեպիսկոպոս Ճէրէճեանը (1991-2001), որ Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածնի միաբանութեան անդամ էր:
1995 թուականէն Դամասկոսի թեմը կը գործէ իւրայատուկ կարգավիճակով: 2001-2004 Եփրեմ Աբեղայ Սարգիսեան (Առաջնորդական փոխանորդ, ապա Տեղապահ):
Դամասկոսի թեմի առաջնորդը ներկայիս ներքին կարգով կը նշանակուի էջմիածնի կողմէ: 12 յունուար 2004 թուականէն ի վեր Դամասկոսի Հայոց թեմի առաջնորդն է Տ. Արմաշ եպս. Նալպանտեանը:
Համայնքի ներքին գործերը կը վարէ օրենսդիր մարմին հանդիսացող Գաւառական ժողովը, որ կ’ընտրէ գործադիր մարմնի նշանակութիւն ունեցող Ազգային վարչութիւնը, որ կը գործէ 1853 թուականէն կազմուած եւ 1863 թուականին սուլթանական կառավարութեան կողմէ վաուերացուած ազգային սահմանադրութեան հիման վրայ:
Դամասկահայ առաքելական համայնքը Սուրիոյ պետութեան կողմէ կը նկատուի իբրեւ կրօնական փոքրամասնութիւն՝ Էջմիածնին պատկանող թեմ: Փաստօրեն, եկեղեցին պետութեան մօտ իր համայնքի ներկայացուցիչն է:
Հայաստանէն կամ Կիլիկիայէն Երուսաղէմ ուխտի գացող բարեպաշտ ուխտաւորներուն համար Դամասկոսը կարեւոր կայան մը եղած է: Այդ պատճառով ալ շատ հին ժամանակներէն սկսեալ, Երուսաղէմի Միաբանութիւնը անոր հոգատարութիւնը ստանձնած է: Ուխտաւորներուն յատուկ, հոն կառուցելով Ս. Սարգիս վանքը, համանուն եկեղեցիով, որ այն ատեն փոքրիկ մատուռ մըն էր, անոր կողքին կար նաեւ հոգետուն եւ մասնաւոր սենեակներ եւ այլն: Կառուցումի թուականները կարելի չէ եղած ճշդել յիշատակարաններու չգոյութեան պատճառով, որոնք 1860 թուականի Դամասկոսի աղետալի եւ մեծ հրդեհին ամբողջութեամբ այրած են:
Տիգրան Հ. Թ. Սաւալանեանց, նախկին դասատու Երուսաղէմի ժառանգաւորաց վարժարանին եւ քարտուղար Պատրիարքարանի Սրբոց Յակոբեանց Վանուցն Սուրբ Երուսաղէմի, գրաբար գրած է «Պատմութիւն Երուսաղէմի» աշխատասիրութիւնը (Ա եւ Բ հատոր), զոր գրաբար բնագրէն աշխարհաբարի վերածած է Մեսրոպ Եպս. Նշանեան, եւ տպագրել տուած է զայն Երուսաղէմի մէջ 1931 թուականին: Անոր մէջ յիշատակուած է, որ Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց Միաբանութեան Աբրահամ Պատրիարքը Մեքքէ գացած ու տեսակցութիւն ունեցած է Մուհամմէտ մարգարէին հետ: Հանդիպումը տեղի ունեցած է 629 թուականին («Միաբանք եւ այցելուք հայ Երուսաղէմի», Մկրտիչ Եպս. Աղաւնունի, 1929, էջ 5): Պատրիարքին ընկերացած են քառասուն հոգի: Տիսակցութիւնը եղած է արդիւնաւոր: Տեսակցութեան իբրեւ արդիւնք Մուհամմէտ մարգարէն հաւատարմագիր մը հրապարակած է: Ստորեւ կը ներկայացնենք հաւատարմագրին պատճէնը.-
«Ես Մուհամմէտ, որդի Ապտուլլահի, մարգարէ եւ առաքեալ Աստուծոյ, Աբրահամ Պատրիարքին Երուսաղէմ եւ Դամասկոս ու Արաբիոյ միւս սահմանները գտնուող Հայոց Եպիսկոպոսներուն եւ Վարդապետներուն եւ իրենց հպատակ ժողովուրդներուն այսինքն՝ Երուսաղէմ բնակող Եթովպիացիներուն, Ղպտիներուն եւ Ասորիներուն շնորհեցի բոլոր իրենց վանքերը, եկեղեցիները, դպրոցները, կալուածներն ու արտերը» (Սաւալանեանց, Ա հատոր, էջ 261):
«Մուհամմէտ այս հաւատարմագիրը հաստատելէ ետք՝ իր ապագայ յաջորդներուն վրայ ալ պարտք դրաւ հաստատուն պահել անոր ամէն պայմանները: Այնտեղ ներկայ էր նաեւ Խաթթապի որդին Օմար, որ այդ գիրը կարդալով՝ ինք ալ իր ձեռքով կը հաստատէ զայն…: Մուհամմէտի՝ Աբրահամ Պատրիարքին ու անոր յաջորդներուն տուած այս հաւատարմագիրը Սալահէտտին Էյուպի ալ կը յիշատակէ հայ միաբանութեան տուած իր հրովատակին մէջ» (Սաւալանեանց, Ա հատոր, էջ 262):
Հետաքրքրական է Երուսաղէմի հետ «Դամասկոսի ու Արաբիոյ միւս սահմանները գտնուող» Հայոց Եպիսկոպոսներուն եւ Վարդապետներուն անուններուն միատեղ յիշատակումը:
«Այժմ, սակայն, Պատրիարքարանի դիւանատան մէջ չի գտնուիր յիշեալ հաւատարմագիրը, այլ անոր փոխան………Մուհամմէտի հին թուղթի վրայ գրուած հրովարտակ մը կայ, որ բնագիրին պատճէն ըլլալ կը թուի, եւ երեսուն վկաներու ստորագրութիւնը կը կրէ, որոնց մէջ նաեւ Օմարի անունը» (Սաւալանեանց, Բ հատոր, էջ 261):

Դամասկոսի Ազգ. Առաջնորդարանի մէջ

Արդարեւ, Դամասկոսի Հայոց Ս. Սարգիս վանքը, որ կը գտնուի քաղաքին արեւելեան կողմը Պապ Շարքիի դրան կողքի պարիսպին կից գոյութիւն ունեցած է 1400ականներու սկիզբէն ի վեր: Վանքը, սկզբնական շրջանին իր կալուածներով եւ հոգետունով կը պատկաներ Երուսաղէմի Հայոց Միաբանութեան: Ան եղած է Երուսաղէմ ուխտի գացող հաւատացեալներու կայան: Հոս էր, որ կ’իջեւանէին Հայաստանի, Միջագէտքի եւ Կիլիկիոյ շրջաններէն եկող հայ ուխտաւորները, որոնք քանի մը օրուան հանգիստէն ետք կը շարունակէին իրենց ուխտագնացութիւնը դէպի Երուսաղէմ:
Ս. Սարգիս Վանքը ժամանակի ընթացքին ենթարկուած է նորոգութիւններու, սակայն մեզի հասած տեղեկութիւններուն հիման վրայ եւ զանազան աղբիւրներէն կը հետեւցնենք, թէ ամէն մէկ աղբիւր մեզի կը ներկայանայ նորոգութեան թուականով մը այսպէս, օրինակ՝ «Սիւրիահայ Տարեգիրք», Ա. Տարի, 1929, Սուրէն Վրդ. Քէմհաճեան, «Դամասկոսի Հայոց Ս. Սարգիս Վանքը եւ Հին ու Նոր Գաղութը» յօդուածին, էջ 219-ին մէջ կը յիշէ, որ Ս. Սարգիս Վանքը նորոգուած է 1617 թուականին, Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք Գրիգոր Է. Գանձակեցիի (Պարոնտէր) կողմէ (1613-1645): Իսկ Տիգրան Հ. Թ. Սաւալանեանց, «Պատմութիւն Երուսաղէմի» առաջին հատորին էջ 574-575-ին մէջ կը նշէ, որ նորոգուած է՝ 1632 թուականին:
Ս. Սարգիս Վանքի այլ նորոգութեան համար, Տիգրան Հ. Թ. Սաւալանեանցի, «Պատմութիւն Երուսաղէմի», առաջին հատորի, էջ 574-575-ին մէջ նշուած է, որ վերանորոգուած է 1731 թուականին, Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք Գրիգոր Զ. Շիրուանցիի (Շղթայակիր) կողմէ (1715-1749 թթ.): Սակայն, նոյն նորոգութեան մասին՝ «Սիւրիահայ Տարեգիրք», Ա. Տարի, 1929, Սուրէն Վրդ. Քէմհաճեանի «Դամասկոսի Հայոց Ս. Սարգիս Վանքը եւ Հին ու Նոր Գաղութը» յօդուածի, էջ 222-ին մէջ կը կարդանք, որ Գրիգոր Շղթայակիր պատրիարքի վախճանումէն վերջ, Պետրոս Վարդապետի տեսչութեան ժամանակ 1786 թուականին երկրորդ անգամ ըլլալով նորոգուած է:
1838 թուականին Իզմիրցի Յովհաննէս Վարդապետի օրով ալ տեղի ունեցած են մասնակի նորոգութիւններ:
1860 թուականին եկեղեցին հրոյ ճարակ եղած է: Անոր տեղը 1867 թուականին, թեմի առաջնորդ Բառնաբաս Վարդապետ Տեր-Յովհաննէսեանի (Գանձակեցի) ջանքերով կառուցուած է նոր` ներկայիս առաջնորդանիստ եկեղեցին:
Մկրտիչ Եպիսկոպոս Աղաւնունի, «Յայսմաւուրք» աշխատութեան, էջ 82-ին մէջ նշուած է, որ պատմական վանքը վերանորոգուած է 1867 թուականին, Պատրիարք Եսայի Դ. Կարապետեանի (1864-1885) օրով: Նախնական մատուռը անվթար պահպանուած է եւ կառուցուած է ներկայի Ս. Սարգիս եկեղեցին, որուն արձանագիր-յիշատակարանը մայր դրան վրայ պահպանուած է: 1906 թուականին կառուցուած է առաջնորդարանի երկյարկանի շէնքը:
1860 թուականին Դամասկոսի մէջ տեղի ունեցած աղետալի դէպքերու ժամանակ, քրիստոնեայ վանքերուն եւ եկեղեցիներուն հետ կողոպտուեցան եւ հրոյ ճարակ դարձան նաեւ Ս. Յակոբայ միաբանութեան Ս. Սարգիս վանքն ալ, իր հոգետունով, խուցերով եւ տուներով միասին: Վանեցի Գաբրիէլ վարդապետ (1852-1865) մեծ ճիգերով կը վերաշինէ տուները, խուցերը եւ վանքապատկան կալուածները, 1864 թուականին կը ձեռնարկէ եկեղեցւոյ վերաշինութեան, սակայն վարպետներու ապիկարութեան պատճառաւ նորաւարտ եկեղեցին քիչ ժամանակէն կը սկսի խախտիլ իր հիմէն: Գաբրիէլ վարդապետ զգացուած իրենց այս վիճակէն 1865 թուականին յանկարծ վախճանելով կը թաղուի եկեղեցւոձ գաւիթը, պատրիարքարանի հրահանքով: Իրեն կը յաջորդէ իբրեւ առաջնորդ Բառնաբաս վարդապետ Տ. Յովսէփեան Գանձակեցին, փլելու վտանգին տակ եղող շէնքը քակուելով կը վերաշինուի 1866 թուականին միաբանութեան նպաստով: Սոյն վերանորոգութեան արձանագրութիւնը կը զարդարէ մինչեւ օրս եկեղեցւոյ մայր դուռը:
Եկեղեցւոյ խորանին վերը գտնուող «Թագաւոր Քրիստոս»ի պատկերը նկարուած է արդեամբ Վանեցի Դաւիթ Վարդապետի, 1874 թուականին:
Աւագ Սուրբ Սեղան սրբանկարին վրայ պատկերուած է Սուրբ Աստուածածինը Յիսուս Մանկան հետ, եւ իր երկու կողմերուն Սուրբ Վարդան Զօրավարն ու Սուրբ Սարգիսը: Նուիրատու Սրբոց Յակոբեանց Աթոռոյն միաբան, վանեցի՝ Գաբրիէլ վարդապետ 1864: Նկարեց Կարապետ Յ.Մ.Արաբկիրցի, Երուսաղեմէն: Սուրբ Սեղանին վրայ սրբապատկերին շուրջ տախտակամած զարդարանքները շինուած են 4 յունուար 1887 թուականին ժողովրդային հանգանակութեամբ, արդեամբ պղնձագործ Կարապետի:
1906 թուականին կը կառուցուի առաջնորդարանի երկյարկանի շէնքը, Յարութիւն Վեհապետեան Պատրիարքի օրով, արդեամբ եւ ծախիւք Վահան Վարդապետ Քէշիշեանի (Սեբաստացի):
Եկեղեցին ունի բիւզանդական ճարտարապետութեան իւրայատութ ոճ, յար եւ նման Երուսաղէմի Սուրբ Յակոբ տաճարին, ուր վեղարաձեւ գմբեթը փոխարինուած է կլոր գմբէթով:
Եկեղեցին ունի երեք խորաններ, մկրտութեան աւազան, վերնատուն եւ զանգակատուն:
Մկրտութեան առաջին աւազանը, որ մինչեւ օրս պահպանուած է, շինուած է 16 դեկտեմբեր 1903 թուականին, արդեամբ դամասկահայ Գրիգորեան ընտանիքի, միաժամանակ նուիրուած է վերի սրբանկարը 1901 թուականին (նկարիչ Մինաս Գալայճեան):
1927 թուականին Պօղոս Աւագեան նախաձեռնած է Աւագ Սուրբ խորանի խճանկարներով (մոզայիք) շրջապատուած մարմարէ քարը: Շինել տալով յիշեալ Սեղանին վերեւի կամարաձեւ ելեկտրական բոլոր լոյսերը, երեք սեղաններուն մետաքսէ վարագոյրները:
Վանքին գլխաւոր մուտքը շինուած է 10 օգոստոս 1910 թուականին, Պօղոս Վարդապետ Շահպազեանի կողմէ:
1990 թուականին կառուցուած է Սուրբ Սարգիս եկեղեցւոյ գաւիթը եւ հոն փոխադրուած է բանկալը: Շինութիւնը կատարուած է Ոսկան Արք. Գալփաքեանի օրով: Հիմնովին նորոգուած են եկեղեցւոյ արտաքին պատերը եւ քարապատուած: Վերանորոգուած է նաեւ զանգակատունը, բարերարութեամբ դամասկահայ եւ հաճընցի տիար Նուպար Քէլէշ-Թորոսեանի:
Դամասկոսի թեմի առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս հայկական եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ 1991-1992 թուականին զետեղուած է Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի արձանը:

Զօրավար Հրանդ Պէյ Մալոյեան

1995 թուականին Մեծ եղեռնի 80-ամեակին առիթով եկեղեցւոյ գաւիթի աջ կողմը կառուցուած է Հայոց ցեղասպանութեան յուշահամալիրը: Յուշահամալիրը կառուցուած է Գնէլ Արք. Ճերէճեանի օրով, սուրիահայ համայնքի ջանքերով՝ երեւանցի քանդակագործ Սուրիկ Կիւլնազարեանի հեղինակութեամբ եւ ձեռքով, բարերարութեամբ տիար Նուպար Քէլէշ-Թորոսեանի: Յուշահամալիրը բաղկացած է քանի մը կոթողներէ, որոնցմէ հիմնականը կենդրոնը տեղադրուած խաչքարն է, որուն վրայ մակագրուած է. «Ի յիշատակ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու 80-ամեակի, 1915-1995»:
Իսկ պատմական մատուռը հիմնովին վերանորոգուած է 1997 թուականին, Գնէլ Արք. Ճերէճեանի օրով, քանդակագործ՝ երեւանցի Սուրիկ Կիւլնազարեանի եւ Հրազդան Թոքմաքճեանի (գծագրիչ) ձեռքով, բարերարութեամբ՝ Լեւոն եւ Թագուհի Սեմէրճեաննրու:
Եկեղեցւոյ Մկրտութեան Աւազանը կամարակապ ու քանդակազարդ պաճուճուեցաւ 1997 թուականին, Գնէլ Արք. Ճերէճեանի օրով, բարերարութեամբ՝ Ժիրայր եւ Սրբուհի Գրիգորեաննրու, նախագիծ եւ իրագործում՝ Սուրիկ Կիւլնազարեանի, համակ մարմարակերտ:
1997 թուականին, Գնէլ Արք. Ճերէճեանի օրով, Աւագ Սեղանի տախտակաշէն չորս աստիճանները փոխարինուած են մարմարէ աստիճաններով, որոնց վրայ քանդակուեցան 12 Առաքեալներու եւ չորս Աւետարանիչներու կենդանագիրները (նկարներ), բարերարութեամբ՝ Գէորգ եւ Լուսին Գէորգեաններու, քանդակագործ՝ Սուրիկ Կիւլնազարեանի կողմէ:
2002 թուականին, եկեղեցւոյ յառաջամասը վերանորոգուած է, արդեամբ՝ դամասկահայ Գրիգոր Գասպարեանի, նախագիծ եւ իրագործում՝ Սուրիկ Կիւլնազարեանի:
11 ապրիլ 2004 թուականին Սուրբ Խորանի բեմը մարմարակերտ կը նորոգուի եւ կը զարդարուի Սուրբ Մարիամ Աստուածամօր եւ 12 Առաքեալներու նկարներով, բարերարութեամբ՝ տիար Րոժէ Պարութճեանի, ի յիշատակ իր մօր՝ Սօֆի Շալլահ Պարութճեանի հոգւոյն: Քանդակագործ՝ Սուրիկ Կիւլնազարեան:
Ուշագրաւ են եկեղեցւոյ գմբէթին ներքնամասը զարդարող չորս Աւետարանիչներու որմնանկարները, նկարուած՝ 15 մայիս 1874 թուականին, արդեամբ՝ Աւետիսի որդի դերձակ Պ. Սարգիսի, ինչպէս նաեւ Մայր Խորանի կամարին որմնանկարները: Սրբնկարներու ճոխ հաւաքածոյէն յիշարժան են «Աստուածամօր Վերափոխման» (15 օգոստոս 1927), «Վերջին ընթրիքը» (30 մարտ 1928 թուականին), «Սբ. Գրիգոր Լուսաւորիչ» (1934) պատկերները, նկարիչ՝ Գրիգոր Մ. Խաշմանեան (Ատաբազարցի), արդեամբ՝ Կարապետ Վարդապետեանի, «Մկրտութիւն» սրբապատկերը, արդեամբ՝ Յակոբ Գոզանլեանի, նկարիչ Ալի Օսման, եւ ուրիշներ: Եպիսկոպոսական Գահը նուիրուած է 1934 թուականին, արդեամբ՝ դամասկահայ Պօղոս Աւագեանի:

Հայ Կաթողիկէ Առաջնորդարան

Քրիստոնէութեան ընդունման 1700 ամեակին առիթով վանքի շրջափակին մէջ կառուցուած է նաեւ յուշարձան-աղբիւր մը, որուն վրայ քանդակուած խաչքար մը կայ, արդեամբ՝ դամասկահայ Երուանդ Միսաք Միսիրեանի, նախագիծ եւ իրագործում՝ Սուրիկ Կիւլնազարեանի: Յուշարձան-աղբիւր կոթողին օծումը կատարած է Գնէլ Արք. Ճերէճեանը, 24 յուլիս 1999 թուականին:
Գոյութիւն ունեցած է Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ աղքատախնամ յանձնախումբը, որ հիմնուած է 1890-ական թուականներուն:
1929 թուականէն ի վեր Դամասկոսի մէջ յաջորդաբար քահանայգործած են ստորեւ տրուած քահանաները.-
Արժանապատիւ Տ. Արսէն քահանայ Տէր Յովհաննէսեանը, Արժ. Տ. Թաթուլ քահանայ Անդրէասեանը, Արժ. Տ. Սարգիս քահանայ Պետրոսեանը, Արժ. Տ. Յովհաննէս քահանայ Նաճարեանը, Արժ. Տ. Գրիգոր քահանայ Փայասլեանը, Արժ. Տ. Պարգեւ քահանայ Պարտագճեանը, Արժ. Տ. Ռուբէն քահանայ Սահակեանը, Արժ. Տ. Մաշտոց քահանայ Թիւֆէնքճեանը, Արժ. Տ. Գրիգոր քահանայ Օհանեանը, Արժ. Տ. Շաւարշ քահանայ Աւագեանը, Արժ. Տ. Սահակ քահանայ Աշակերտեանը, Արժ. Տ. Աբգար քահանայ Քահքէճեանը, Արժ. Տ. Տրդատ քահանայ Քիրէճեանը եւ Արժ. Տ. Հայարի քահանայ Թանաշեանը:
Ազգ. գերեզմանատունը կը գտնուի Տուելաայի շրջանը: Հոն կառուցուած է Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած յուշարձան:
Կարեւոր կը նկատենք նշել, թէ վերջին 60 տարիներուն մէջ Դամասկոսի հայ առաքելական համայնքի ամենաբարթ խնդիրներէն մէկը համարուած է թեմական հարցը:
Սակայն, այսօր յատկապէս Սուրիոյ պատերազմի ու անկէ յառաջացած Դամասկոսի Շտապ Օգնութեան Մարմնի (ԴՇՕՄ) պատճառով, ինչպէս նաեւ Հայոց ցեղասպանութեան 100 ամեակին միասնական ջանքերով իրագործուած նախաձեռնութիւնները, եղան այն գործօնները, զոր եթէ ոչ արմատական գէթ մասամբ մը գոնէ կողմերը եւ այլ կազմակերպութիւններ իրար մօտ պիտի բերէր եւ համախմբեր:
Այստեղ, մեծ է դերը նաեւ դոկտ. Նորա Արիսեանի Սուրիոյ խորհրդարանի երեսփոխանական ընտրարշաւի երեւոյթը, որ անուղակիօրէն համախմբեց դամասկահայերը:
Դամասկոսի մէջ կարեւոր ու մնայուն ներկայութիւն է Հայ կաթողիկէ համայնքը, ըստ 1763 թուականի մեզի հասած կարգ մը փաստաթուղթերուն, որոնք կը հաստատեն Դամասկոսի մէջ Հայ Կաթողիկէ հասարակութեան մը ներկայութեան մասին, կազմուած զանազան վայրերէ ժամանած ու Դամասկոս հաստատուած հայ կաթողիկէ ընտանիքներէ: Այդ ժամանակներու տուեալները կը հաստատեն, թէ շատ մը Դամասկոսի հայ կաթողիկէ ընտանիքներ ժամանած են Անգարայէն եւ անոր մօտ գտնուող շրջաններէն, փախուստ տալով հալածանքներէն:
Սկզբնական շրջանին եղած են այցելու հոգեւորականներ, որոնք զանազան առիթներով այցելած են Դամասկոս, հոգալու տեղւոյն հաւատացեալներու հոգեւոր պէտքերը: Առաջին մնայուն վարդապետը՝ Հայր Յովսէփ վարդապետ Թոքաթլեան շուրջ 5 տարի (1778-1782) վարած է իր առաքելութիւնը, որուն անմիջական յաջորդող չէ եղած մինչեւ 1820: Այնուհետեւ, համայնքը ունեցած է յաջորդական վարդապետներ:
1800 թուականին Հայ Կաթողիկէ համայնքի մօտաւոր թիւը եղած է 40 ընտանիք, 1860 թուականին՝ 84 ընտանիք:
1863 թուականին մեծ դժուարութիւններով կառուցուած է առաջին եկեղեցին Պապ Թումա շրջանին մէջ Լազարիսդ վարդապետներու վանքին եւ դպրոցին կից, այդ օրուան ժողովրդապետ Հայր Վրթանէս Իւսիւքճեանի ջանքերով: Եկեղեցին կոչուած է «Անարատ Յղութեան» եկեղեցի: Եկեղեցւոյ կառուցումէն ետք ու մնայուն հոգեւորականներ ունենալով համայնքը սկսած է ծաղկիլ:
1778 թուականէն 1870 Դամասկոս ունեցած է 10 ժողովրդապետներ: 1881 թուականին 11-րդ ժողովրդապետը Հայր Սերոբ վարդապետ Սարաֆեան Դամասկոսի ծնունդ, 40 տարիներ կատարած է իր առաքելութիւնը Դամասկոսի մէջ, մինչեւ իր վախճանումը 1922 թուականին, ինչ որ հազուադէպ պարագայ մըն է համայնքի պատմութեան մէջ: Ան ապրած է 1915-1922 պատերազմի ու սարսափի տարիները: Դամասկոսի հայ կաթողիկէ ընտանիքները չեն ենթարկուած Թուրքերու պարտադրած տարագրութեան, ինչպէս Օսմանեան պետութեան այլ շրջաններու հայերը, սակայն բազմաթիւ հայորդիներ, որոնց մէջ հայ կաթողիկէներ, Հայոց ցեղասպանութենէն ու Կիլիկիոյ պարպումէն ետք հաստատուած են Դամասկոս ու բնականաբար նոր ժամանած հայ կաթողիկէները, մանաւանդ Մարաշէն եւ Մարտինէն՝ մաս կազմած են արդէն իսկ գոյութիւն ունեցող հասարակութեան: 1922 թուականէն ետք Դամասկոս կը կցուի Հալէպի Հայ կաթողիկէ թեմին, մինչ այդ ենթակայ եղած է Զմմառու Պատրիարքական աթոռին, Լիբանան: 1946 թուականին անգամ մը եւս կը կցուի Լիբանանի Պատրիարքական աթոռին, իսկ 1984 թուականին Պատրիարքական Էքզարքութիւն կը դառնայ:

ՀԵԸ-ի Դամասկոսի ֆութպոլի խումբը 1937-ին

1865 թուականին, Տէր Յակոբ վարդապետ Ճէօհէրճեան կը հիմնէ համայնքի առաջին դպրոցը, ուր կը դասաւանդուին հայերէն, թրքերէն, ֆրանսերէն եւ արաբերէն լեզուները:
1959 թուականին կը կատարուի գնումը Դամասկոսի Պապ Թումա շրջանի Յիսուսեան հայրերու վանքին ու եկեղեցւոյ: Այս կարեւոր իրադարձութիւնը իրագործուած է համայնքի մեծանուն բարերար Քուտսի ընտանիքի զաւակներէն Հապիպի ու Ժանի իշխանական նուիրատուութեամբ ու համաձայնութեամբ Հռոմի ու Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութեան: Այսպիսով համայնքը կ’օժտուի մեծ եկեղեցիով, որ Յիսուսեան հայրերու օրով կոչուած է Ս․ Յովհաննէս դամասկացիի անուամբ, ապա վերանուանուած է «Թագուհի տիեզերաց»:
1960 թուականի վերջաւորութեան համայնքի կեդրոնը վերջնականապէս կը փոխադրուի նոր եկեղեցի ու վանք, մինչ հին եկեղեցին կը փակուի: 2004 թուականին հին եկեղեցին կը վերանորոգուի Յովսէփ եպիսկոպոս Առնաութեանի ջանքերով ու կը վերաբացուի: Համայնքը կ’ապրի ծաղկում այդ տարիներուն: Գերյարգելի Եդուարդ ծ․ վարդապետ Գորդիկեան պատրիարքական փոխանորդն էր այդ շրջանին:
Հայր Անդրանիկ վարդապետ Կռանեան նշանակուելով Դամասկոս թափ կու տայ մշակութային շարժման համայնքին մէջ:
Իր հիմնադրութեան օրերէն Հայ Կաթողիկէները ունեցած են 25 հոգեւոր առաջնորդներ ու բազմաթիւ վարդապետներ, որոնք իրենց առաքելութիւնը կատարած են քրիստոնեայվայել ու մանաւանդ ազգային բարձր գիտակցութեամբ:
1997 թուականէն ի վեր Հայ Կաթողիկէ դամասկոսի Թեմի առաջնորդն է Արհի. Յովսէփ եպիսկոպոս Առնաութեան: Իսկ Ժողովրդապետն է Հայր Գէորգ վարդապետ Պահէեան, որ կը գործէ 2010 թուականէն ի վեր:
Եկեղեցւոյ ծիրէն ներս երկար տարիներէ ի վեր անխափան կը գործեն բարեսիրական միութիւնը, արաբախօսներու սկաուտական խումբը ու քանի մը հոգեւոր եղբայրակցութիւններ:
Միւս կողմէ, նշենք թէ Դամասկոսի մէջ գոյութիւն ունի նաեւ Հայ Կաթողիկէ «Անարատ Յղութեան» քոյրերու միաբանութիւնը, որոնք ունին իրենց վանքը: Բարերարներ Հապիպ եւ Ժան Քուտսի եղբայրները գնած են տուն մը Պապ Թումայի մայր ճամբուն վրայ ու նուիրած հայ քոյրերուն: Անոնք հաստատուած են Դամասկոս 1951 թուականին:
Ստորեւ կը ներկայացնենք Հայ Կաթողիկէ Համայնքի Դամասկոսի Ժողովրդապետներուն եւ Պատրիարքական Փոխանորդներուն անուանացանկը, անոնց ծառայած ժամանակաշրջանով միասին:
Տէր Յովսէփ Թոքաթլեան (1778-1782)
Տէր Տիմոթէոս Ասթարճեան (1820-1822)
Տէր Պետրոս Ահարոնեան (1822-1828)
Տէր Գաբրիէլ Սրապեան (1828-1831)
Տէր Յովսէփ Աւգերեան (1831-1842)
Տէր Գրիգոր Պետիկեան (1842-1853)
Տէր Գաբրիէլ Սրապեան (1853-1854)
Տէր Ներսէս Պոյաճեան (1854-1859)
Տէր Յովսէփ Ֆերահեան (1859-1860)
Տէր Վրդանէս Իւսուքճեան
Կարուցանող Դամասկոսի եկեղեցւոյն Անարատ Յղութեան, անուան տակ, օծում եկեղեցւոյն 1863, Գրիգոր Պետրոս Ը. Աստուածատուրեան Կաթողիկոսին օրով (1843-1866):
Տէր Յակոբ Ճէօհէրճեան (1864-1878)
Տէր Գէորգ Մեթրեան (1870-1871)
Տէր Յովսէփ Թերզեան (1878-1881)
Տէր Սերոբ Սարրաֆեան (1881-1922)
Գերապայծառ Գէորգ Գորդիքեան (1922-1928)
Գերպծ. Գաբրիէլ Գասպարեան (1928-1929)
Գերպծ. Գերովբէ Գատէեան (1929-1938)
Տէր Սարգիս Հալաճեան (1938-1941)
Տէր Գաբրիէլ Շատարեւեան (1941-1946)

Պատրիարքական Փոփանորդներ:
Գերպծ. Գերովբէ Գատէեան (1946-1957), առաջին պատրիարքական փոխանորդ:
Գերպծ. Եդուարդ Գորդիքեան պատրիարքական փոխանորդ (1957-1966)
Գերպծ. Յովսէփ Տըպս, պատրիարքական փոխանորդ (1966-1969)
Գերպծ. Պօղոս եպիսկ. Գուսան (1969-1983) Առաջին Եպիսկոպոս:
Գերպծ. Գէորգ Թագադիր Ծայրագոյն Վարդապետ (Թ.Ծ.Վ.) Թայրոյեան (1983-1997)
Գերպծ. Յովսէփ Եպիսկ. Առնաութեան (1997-մինչեւ օրս)
Դամասկոսի Կաթողիկէ Համայնքը այսօր ունի մեծ թիւով արաբախօս ընտանիքներ, սակայն հայախօս տարրը տարիներու ընթացքին միշտ առնչուած եղած է հայկական համայնքային կեանքին ու գործունէութիւններուն:

Ինչ կը վերաբերի հայ աւետարանականներուն, ապա անոնք ըստ 1922 թուականի տուեալներուն կը հաշուէին 450 հոգի, որոնք մեծաւ մասամբ տարագրուած էին Արեւմտեան Հայաստանէն եւ Կիլիկիոյ շրջանէն: 26 օգոստոս 1922 թուականին, վերապատուելի Կարապետ Հասէսեան ստանձնեց Դամասկոսի հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ ղեկը եւ ծառայեց 15 ամիսներ, մինչեւ 1 նոյեմբեր 1923:
1924 թուականին, վերապատուելի Ներսէս Սարեան կը ստանձնէ եկեղեցւոյ բեմը: Վեր. Սարեան կիրակի օրերը պաշտամունքը կը կատարէր արաբական եկեղեցւոյ մէջ ժամը 8-ին, իսկ 10-ին դպրոցին մէջ կ’ունենային կիրակնօրեայ դպրոցը, նաեւ տեղի կ’ունենային աղօթաժողովներ եւ Ս. Գիրքի սերտողութիւններ հաւատացեալներու համար եւ տիկնանց աղօթաժողովները կը մատուցանէր տիկիններուն: Տիկին Նուրիձա Սարեան, որ կ’օգնէր եկեղեցւոյ հոգեւոր աճումին: 1925 թուականի ամառը համայնքին կէսէն աւելին Պէյրութ եւ ԱՄՆ գաղթեցին:
1930 թուականին համայնքը մօտ 125 ընտանիք ունեցած է: 1943 թուականին վերապատուելի Յարութիւն Պալեօզեան կը ստանձնէ բեմը, սակայն 1946 թուականի ներգաղթի շրջանին նորէն բաւական մեծ թիւով ընտանիքներ կը մեկնին Հայրենիք ու մաս մըն ալ Լիբանան եւ տարիներու ընթացքին նաեւ մաս մըն ալ կը գաղթեն դէպի Միացեալ Նահանգներ, Գանատա եւ Եւրոպա, մեծ բաց մը թողելով համայնքին:
Այդ շրջանին Վեր. Յարութիւն Պալեօզեան պատասխանատու էր, թէ՛ եկեղեցիին եւ թէ՛ դպրոցին:
Վեր. Յարութիւն Պալեօզեանի մահէն ետք եկեղեցւոյ բեմը կը ստանձնեն յաջորդաբար ստորեւ տրուած հովիւները.-
Պատուելի Ճեմս Գարնուզեան
Պատ. Արմենակ Սարաճեան
Պատ. Մանուէլ Ասըրլեան
Վեր. Ասատուր Պէրպէրեան
Պատ. Վահան Թութիկեան
Աստուածաբանականի ուսանողներ
Պատ. Մանուէլ Ճինպաշեան
Վեր. Էմմանուէլ Տարագճեան
Վեր. Արամ Հատիտեան
Վեր. Աբրահամ Ճիզմէճեան
Վեր. Յովհաննէս Ակներեան
Պրն. Յովհաննէս Եագուպեան
Պրն. Կարապետ Խաչգըզեան (շուրջ 15 տարի)
Աստուածաբանականի ուսանողներ
Պրն. Զօհրապ Սէմէրճեան
Աւելի ուշ եկեղեցին կը հաշուէր մօտ 20 ընտանիք, որ կը պատկանէր Մերձաւոր Արեւելքի Հայ Աւետարանական եկեղեցիներու Միութեան: Աւետարանական հօտը շրջան մը մնացած է առանց հովիւի եւ այս բացը գոցած է Այնճարի հովիւը, ամիսը անգամ մը այցելելով:
Հայ աւետարանական եկեղեցւոյ վերջին հովիւը եղած է պատուելի Տաթեւ Պասմաճեանը, որ հովուած է իր հօտը 2005 թուականէ 2010 թուական:
Երկար տարիներ համայնքը սեփական եկեղեցաշէնք չունենալով, պաշտամունքը կատարած է տեղացի աւետարանականներուն եկեղեցաշէնքին մէջ:
Պաշտամունքերը ընդհանրապէս կատարուած են հայերէն, բայց եղած են օրեր, որ տեղացիներու յաճախակի ներկայութեան պատճառով տեղի ունեցած են նաեւ արաբերէն կատարումներ:
Համայնքը ունեցած է Տիկնանց միութիւն մը, որ ամէն շաբթուան մէջ կազմակերպած է աղօթաժողովներ եւ այլ տեսակի գործունէութիւններ, պատգամաբեր ունենալով այդ օրուան հովիւը, ինչպէս նաեւ տեղական ուժեր: Գոյութիւն ունեցած է նաեւ Երիտասարդաց-պատանեաց վարչութիւն:
Դամասկոսի քրիստոնէական երիտասարդաց Ջանից ընկերակցութիւնը հիմնուած է 1953 թուականին, պատուելի Ճեմս Գառնուզեանի կողմէ: Պատուելի Ճեմս, Մերձաւոր Արեւելքի Աստուածաբանական ճեմարանի ուսանող, ղրկուած էր Դամասկոսի բեմին երկու տարուան համար: Վեր. Յարութիւն Պալեօզեանի մահէն ետք, պատուելի Ճեմս կրցաւ համախմբել Աւետարանական համայնքի զաւակները ու սկսաւ գործել Ջանիցը: Նոյն ժամանակաշրջանին վեր. Յակոբ Սաղրեան, Քրիստոնէական Ջանից գործադիրին կողմէ ղրկուած էր երկու շաբթուան համար, յանձնախումբ մը կազմելով հաւաքեց 25-30 երիտասարդներ, սկսաւ Ջանից աղօթաժողովները, այնուհետեւ իրերայաջորդ գործող հովիւները ստանձնած են Ջանից պաշտամունքները:
Կ’արժէ նշել, որ Ջանիցի գործունէութեան մէջ մեծ դերակատարութիւն ունեցած է օրդ. Պրիսկէ Լուսարարեանը, որ ծառայած է եօթը տարի, որմէ ետք առաջնորդութիւնը ստանձնած է Սերոբ Սերոբեանը: Սերոբեան 1983 թուականին կը հիմնէ «Կենաց» նուագախումբը, որուն նպատակը կ’ըլլայ Աւետարանչութիւն արդի երաժշտութեամբ, մանաւանդ երիտասարդներուն մէջ: Նուագախումբը կ’ունենայ բաւական ելոյթներ, իսկ վերջին գործունէութիւնը կ’ըլլայ 28-30 յունիս 1986 թուականին, Փարիզի մէջ Հայ Աւետարանական համայնքին հիմնադրութեան 150ամեակին իր մասնակցութիւնը բերել:
Ցաւով պէտք է նշել, որ այսօր Հայ Աւետարանական եկեղեցին եւ դպրոցը դժբախտաբար զուրկ է հայերէ:

ՀՄԸՄ-ի Դամասկոսի Ա ֆութպոլի խումբը 1925-ին

Դամասկոսի հայերը կազմակերպած են իրենց զուտ ազգային կեանքը. ունին իրենց դպրոցները, ակումբներն ու մարզական միութիւնները: Անոնք այն կարեւոր ազդակներն են, որոնք հայ աշխատաւորներուն, անոնց զաւակներուն կ’օգնէին պահպանելու լեզուն, մշակոյթն ու աւանդութիւնները: Հասկնալի է, որ վերոնշեալ աշխատանքները մեծ զոհողութիւններ կը պահանջեն ու ամէն մէկ հայ չի խնայեր իր եռանդն ու նիւթական միջոցները ազգային հաստատութիւնները կանգուն պահելու համար:
Այսօրուան դրութեամբ դամասկահայերը կ’աշխատին պետական ու հասարակական հիմնարկներու մէջ: Առաւելաբար կը զբաղին վաճառականութեամբ, արհեստներով եւ գործարարութեամբ:
Դամասկահայերը, միահիւսուած ըլլալով սուրիական հասարակութեան, միաժամանակ կը ձգտին պահպանել իրենց ազգային դիմագիծը:
Ազգային դաստիարակութիւնը կը շարունակուի ինչպէս մշակութային եւ մարզական միութիւններու մէջ, այնպէս ալ ընտանիքի երդիքի տակ:
Դամասկոսի հայ համայնքի ազգային, հասարակական, մշակութային կեանքը կազմակերպած են «Ներսէսեան» (1849), «Հայկազեան» (1875) ընկերութիւնները:
Դամասկոսի առաջին հայերէն թերթը 1916 թուականին, հրատարակուիլ սկսած է «Փորձանք» թերթը, գաղտնօրէն հայ կղերի մը ջանքերով: Թերթը յետագային դադրած է լոյս տեսնելէ: Նշենք, թէ թերթի օրինակներէն պահուած են Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան արխիւները:
Դամասկոսի մէջ 1918-1919 թուականի ժամանակաշրջանին լոյս տեսած է նաեւ «Ազգային խամաճիկներ» հայերէն պարբերականը, վիմատիպ: Պարբերականի խմբագիր՝ Արմենակ Տէր Յակոբեան:
1922 թուականին հրատարակուած է «Յոյս»ը: Ինպէս նաեւ լոյս ընծայուած է «Տոտօ»ն:
Միւս կողմէ, եռամասեայ կրօնական պարբերական «Կրօնաբարոյական ուղղեցոյց»ը լոյս տեսած է 1937 թուականին:
Կարեւորութեամբ պէտք է նշել նաեւ Լութֆիկ Երիքեանի հրատարակած «Դամասկահայ ամէնուն տարեգիրքը»ը, 1936-1940 եւ 1958 թուականին, զոր Դամասկոսի մէջ լոյս աշխարհ կու գար Երիքեան տպարանէ:
Հետեւաբար, տեղին է նշել, որ օրին Երիքեան հրատարակչատունը շնորհալի աշխատանք ծաւալեց Դամասկոսէն ներս. Լութֆիկ եւ իր որդին՝ Վահէն բաւական բծախնդիր եւ բարձրորակ հրատարակութիւններ լոյս ընծայած են: Դամասկահայերու ուրախ, տխուր եւ միութենական ու այլ ձեռնարկներու ազդեր, ծանուցումային թռուցիկներ կը տպագրէին:
Խմբագիր Հեղինէ Տէր Ստեփանեանի ջանքերով լոյս տեսած է «Նոր գիրք» ամսաթերթը:
Խմբագիր եւ հրատարակիչ Անդրանիկ Արարատ (Նաճարեան), 1967-1974 ժամանակաշրջանին հրապարակած է կեանքի, գրականութեան եւ մշակութային նիւթերով քառահատոր մը:

Դամասկոսի Հայ համայնքին մէջ ներկայութիւն եւ աշխուժ գործունէութիւն կը ծաւալեն մարզական, բարեսիրական, մշակութային, հայրենակցական միութիւններ եւ այլ հաստատութիւններ, սակայն այսօր անոնցմէ քանի մը հատը գործելէ դադրած է:
Քաղաքի քրիստոնեաբնակ շրջաններու մէջ կը գտնուին կարգ մը հայկական կեդրոններ, որոնց մէջ կը գտնուի զանազան միութիւններու գրասենեակները: Ինչպէս «Աւետիս Ահարոնեան» Կեդրոնը, որ կը գտնուի Պապ Թումա շրջանը, կեդրոնին մէջ մեկտեղուած են ՀՄԸՄ-ը, ՍՕԽ-ը, Համազգայինը, ՍԵՄ-ը, ՊՄ-ը: Կեդրոնը ունի «Տգրան Ստեփանեան» սրահ եւ «Քրիստափոր» գրադարան:
«Կիլիկիա» ակումբը նաեւ կը գտնուի Պապ Թումա շրջանը, կեդրոնին մէջ կը գործեն ԹՄՄ-ի զանազան միաւորները, ուր կ’անդրադարնանք վարը աւելի մանրամասն:

ՀՄԸՄ-ի Դամասկոսի մասնաճիւղի ֆութպոլի երբեմնի անպարտելի խումբը

Այստեղ, նախ պէտք է նշենք որբերու միութիւնը, որուն հիմնադիրը ու սոյն միութեան վարչութեան ատենապետը եղած է Լութֆիկ Երիկեանը:
– Սուրիահայ Օգնութեան Խաչի (ՍՕԽ) Դամասկոսի «Էրեբունի» մասնաճիւղը հիմնադրութեան թուականի մասին քանի մը տուեալներ կան: Սակայն մեր ուսումանսիրական աշխատութենէն կը հաստատենք, թէ ան հիմնուած է 1922 թուականին:
Միւս կողմէ, 1929 թուականին, «Սուրիահայ տարեգիրք»ին մէջ լոյս տեսած «Դամասկահայ կեանք» վերնագիրը կրող յօդուածէն նաեւ կը տեղեկանանք, որ 1922-1924 օգոստոս, գոյութիւն ունեցած է առժամեայ երկու վարչութիւն:
Սկզբնական շրջանին գործած է իբրեւ Հայ Կարմիր խաչ, եւ բաւական բեղուն եւ օգտաշատ գործունէութիւն ունեցած է 1924-1927 թուականի տարիներուն: Իր նպատակը բնականաբար եղած է օժանդակել կարօտեալներուն, խնամել կարիքաւորներուն եւ այլ բարեսիրական աշխատանքներ: Նիւթական ապահովելու համար ճարպիկ միտք մը մտայղացած են՝ Դամասկոսի հնութիւններու պատկերները լուսանկարներու միջոցաւ քոքարտներ պատրաստած են եւ վաճարած են զբոսաշրջիկներու: Այսպէսով կրցած են բաւական գումար ապահովել միութեան ծրագիրները աւելի լաւ իրագործելու համար: Արդարեւ, մասնաճիւղը կրցած է յատկապէս հիւանդներու դարմանումներու ծախսերը ապահովել:
Նկատի առնելով, որ Գատամ շրջանի մէջ գտնուող քէմփի հայ բնակչութիւնը կը զրկուի Կարմիր Խաչի բարիքներէն, 1925 թուականի հոկտեմբերին վարչութիւնը կը հաստատէ դարմանատուն մը, երկրորդ մըն ալ Պապ Շարքիի քէմփին մէջ, որ կարճ ժամանակ վերջ հրոյ ճարակ դարձած է:
Տարիներ անց անունի փոփոխութիւն կրելով կը ստանայ այսօրուան անունը՝ Սուրիահայ օգնութեան խաչ:
1939-1940 թուականին սուրիական կառավարութեան կողմէ պաշտօնական վաւերացում կը ստանայ: Այնուհետեւ 1959 թուականին նաեւ, պաշտօնապէս պետական ճանաչում ստացած է:
1939-1940 թուականի տուեալներով, մասնաճիւղը ունեցած է 165 երկսեռ անդամներ, 1940-1941 թուականին՝ 216 նոյնպէս երկսեռ անդամներ, 1946 թուականին՝ 300 երկսեռ անդամներ, 2004-2005 թուականին՝ 373 անդամուհիներ, 2006-2007 թուականին՝ 385 անդամուհիներ, իսկ 2008-2009 թուականին՝ 389 անդամուհիներ: Մասնաճիւղը ունեցած է մշակութային, տնտեսական, կրթական, առողջապահական ու խնամատարական յանձնախումբեր: Մասնաճիւղը յաճախ կը կազմակերպէ դասախօսական ժողովներ եւ հասութաբեր ձեռնարկներ:
– Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան (Համազգային) «Լեւոն Շանթ» Մասնաճիւղը, հիմնուած է 1930 թուականին, պետական ճանաչում ստացած է, արաբերէն Ճամիէյէթ ալ-Թարաքքի ալ-սաքաֆիյէ (جمعية الترقي الثقافية) կը կոչուի: Կարճ ժամանակ մը ան կը դադրի գործելէ:
1952 թուականին, մասնաճիւղը կը վերակազմուի, որուն մաս կը կազմեն շուրջ 40 անդամներ: Այդ շրջանին կը հիմնուի «Գուսան» սենեկային երգչախումբը, գեղարուեստական ղեկավարութեամբ Գրիգոր Պոյեաճեանի: Այնուհետեւ, խումբին անունը փոխուած է «Ախթամար»ի:
Միութեան երաժշտական բնագաւառին մէջ մեծ դերակատարութիւն ունեցած է Սուրիոյ սիմֆոնիք նուագախումբի անդամներէն Գարուն Պաղպուտարեանը, որ իր ժրաջան ջանքերով մասնաճիւղը յաջողած է երաժշտական զանազան նուագարաններու դասընթաք նախաձեռնել:
«Լ. Շանթ» Մասնաճիւղը խանդավառած է տեղւոյն հայկական համայնքը դասախօսական երեկոներով, ազգային եւ կրօնական տօներու նուիրուած հրապարակային հանդիսութիւններով, գեղարուեստական ձեռնարկներով թատերական ելոյթներով եւ երգչախմբային համերգներով: Թատերական խումբը «Լեւոն Շանթ» անունով, հիմնուած է բեմադրիչ Վարուժան Մելքոնեանի ջանքերով 1960 թուականին: այսօր սակայն այս խումբը դադրած է գործելէ:

ՀՄԸՄ-ի Դամասկոսի փողերախումբը

Մասնաճիւղը անցեալին ունեցած է պարախումբ, նախաձեռնած է գծագրութեան դասեր եւ ցուցահանդէսներ, կը կազմակերպէ գրական երեկոներ հայ մեծ գրագէտներու նուիրուած: Ինչպէս նաեւ Սուրիոյ քոյր մասնաճիւղերէ եւ Հայաստանէն մայրաքաղաք հրաւիրած է բազմաթիւ արուեստագէտներ՝ երգիչներ, երգչախումբեր, պարախումբեր եւ այլն:
Միւս կողմէ, մասնաճիւղի անդամներ իրենց մասնակցութիւնը բեռած են համայնքի զանազան ձեռնարկներուն եւ մեծ դերակատարութիւն ունեցած են գեղարուեստական յայտագիրներու հարստացման մէջ:
Գնահատանքով կարելի է յիշատակել նաեւ մասնաճիւղի վարչութեան նախաձեռնութիւնը Համալսարանականներու Յանձնախումբի յառաջացման մէջ, նկատի ունենալով, որ իր շուրջ համախմբած է մշակութասէր երիտասարդ ընտրանինը:
Խիստ կարեւորութեամբ կը նշենք, թէ Սուրիոյ ազգային սիմֆոնիք նուագախումբին դամասկահայ երաժիշտները ներդրում ունեցած են Համազգայինէն ներս, ուր 2003-2011 տարիներուն երաժշտական դասընթացքներ կազմակերպած ու համայնքի երեխաներուն համար իրականացուցած են ջութակի եւ սոլֆեժի դասընթացքներ, նաեւ հանդէս եկած են միութենական ձեռնարկներուն` հայկական կտորներ նուագելով:
– Հայ Մարմնամկրթական Ընդհանուր Միութեան (ՀՄԸՄ, نادي السوري) Դամասկոսի հիմնադրութենէն առաջ տեղւոյն վրայ կը գործէին Վահագն պատանեկան միութիւնն ու Շանթ, Արծիւ եւ Մասիս ֆութպոլի խումբերը: Անմիջապէս յետոյ կը կազմակերպուին նաեւ՝ Դրօ, Կայծակ եւ Տալւորիկ մարզական խումբերը: 1925 թուականէն սկսեալ, Վահագնի պատասխանատուները կը մտածեն մէկ ակումբի մէջ միացնել վերոյիշեալ բոլոր կազմերը՝ ունենալու համար գլխաւոր մէկ զօրաւոր ֆութպոլի կազմ: 1925 թուականի օգոստոսին, խումբերը կը հաւաքուին եւ կ’որոշեն հիմը դնել ՀՄԸՄ-ի Դամասկոսի մասնաճիւղին: Եռանդով սկսած այս գործունէութիւնը, դժբախտաբար, ակամայ կանգ պիտի առնէր ՀՄԸՄ-ի դէմ տարուած պայքարին պատճառով:

ՀՄՄ-ի փողերախումբը

Միւս կողմէ, 1925 թուականի օգոստոսին հազիւ իր Ա. Ողիմպիականը տուած, տեղւոյն քաղաքական դէպքերու բերումով, իր նախաքայլերուն մէջ կը լուծուի: 1927 թուականի մայիսին, քաղաքը իր բնականոն վիճակը ստանալէ ետք, նախկին անդամներու ջանքերուն շնորհիւ կը վերակազմուի:
Մասնաճիւղը նախաձեռնած է քանի մը ներկայացում եւ հանդէսներ ի նպաստ միութեան, վարձելով հաւաքաւավայր եւ խաղավայր մը:
1928 թուականի գարունէն սկսեալ, մասնաճիւղի վարիչները նոր թափով կը վերսկսին աշխատանքի: 1936-1937 տարեշրջանը կազմակերպչական եւ հիմնական հաստատումներու տարեշրջանն է:
Դամասկոսի մասնաճիւղի հիմնադրութեան օրերէն սկսեալ կը ծրագրուի սկաուտական խումբի կազմակերպումը: Ծրագիրը շուտով կ’իրականանայ եւ Դամասկոսի մասնաճիւղը կ’ունենայ սկաուտական խումբ մը: Գլխաւոր դժուարութիւնը կը հանդիսանայ կարող խմբապետի մը չգոյութիւնը: 1936 թուականին, վարչութիւնը կը նշանակէ սկաուտական խորհուրդը: 1937 թուականէն սկսեալ, Սուրիոյ սկաուտական շարժումի վերակազմակերպումին առիթով, ՀՄԸՄ-ի սկաուտներն ալ կը կրեն միօրինակ տարազ եւ մաս կը կազմեն սուրիական նորակազմ ֆետերասիոնին: Միաժամանակ՝ կը դիմեն Շրջանային Վարչութեան, որպէսզի ՀՄԸՄ-ը ունենայ այցելու կարող սկաուտ մասնագէտ գործիչ մը, որուն պարտականութիւնը պիտի ըլլայ շրջիլ բոլոր մասնաճիւղերը եւ պատրաստել գոյութիւն ունեցող սկաուտական կազմերը:
1939 տարեշրջանին, մասնաճիւղը վարչական ընտրութիւնը յաջողցնելու դժուարութիւններ կ’ունենայ: Շրջանային Վարչութիւնը կը նշանակէ առժամեայ վարչութիւն մը:
Ժամանակի ընթացքին սկաուտական խումբերու կողքին ունեցած է նաեւ զանազան մարզական խումբեր եւ փողերախումբ, որոնք կ’ունենան շաբաթական հերթականութեամբ դասախօսութիւն եւ մարզանք: Անոր ֆութպոլի խումբը յատկապէս սկզբնական ժամանակաշրջանին տարիներ շարունակ պահած է Սուրիոյ եւ Լիբանանի ախոյանութիւնը եւ մեծ հռչակի տիրացած՝ Միջին Արեւելքի մէջ: 1948 թուականին ունեցած է 270 անդամներ, որոնց 100-ը՝ սկաուտներ: Մասնաճիւղը կը մասնակցի միջ-մասնաճիւղային մարզախաղերուն, կը կազմակերպէ դասախօսութիւններ, սեմինարներ, բանակումներ եւ այլն: Միութիւնը «Աւետիս Ահարոնեան» կեդրոնէն ներս ունի իր յատուկ գրասենեակը, ուր վարչութիւնը, սկաուտական խորհուրդը հոն կը գործեն:
ՀՄԸՄ-ի Դամասկոսի մասնաճիւղը Քեսապի Չագալճըգ շրջանին մէջ ունի իր սեփական բանակավայրը:
Այսօրուան տուեալներով մասնաճիւղը կենսունակ եւ աշխուժ կազմակերպչական գործունէութիւն կը վարէ, շնորհիւ իր երիտասարդ եւ նուիրեալ անդամներուն:

ՀՅԴ-ի 125ամեակի նշում

– Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան (ՀԲԸՄ) Դամասկոսի մասնաճիւղը հիմնուած է 1913 թուականին: Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին կարճ դադարէ ետք վերակազմուած է 1918 թուականին:
«Ն. Եագուպեան» ակումբը 2006 թուականին օժտուեցաւ «Լեւոն Եագուպեան» արդիական գրադարանով: Գրադարանը ունի բազմաթիւ թանկարժէք գիրքեր: «Լեւոն Եագուպեան» գրադարանի յանձնախումբի գլխաւոր նպատակը քանի որ եղած է տարածել գիրքը եւ սիրել տալ ընթերցանութիւնը, առ այդ հիմնած է՝ ա.- Գրական շրջանակ մը եւ բ.- վիճաբանական շրջանակ մը:
– Հայ Երիտասարդաց Ընկերակցութեան (ՀԵԸ, نادي الأمل) Դամասկոսի մասնաճիւղը հիմնուած է 1935 թուականին: Ունեցած է իր սեփական ակումբը: Սալհիէի ակումբին մարզական գործունէութիւնը ֆութպոլով կը սկսի 1937 թուականին: ՀԵԸ-ի խումբը կը դառնայ Դամասկոսի լաւագոյն կազմերէն մէկը: 1943 թուականին, Պապ Թումայի մասնաճիւղն ալ կ’ունենայ ֆութպոլի իր ուժեղ խումբը:
Սալհիէի եւ Պապ Թումայի ակումբներու միացումէն ետք, թենիսի եւ փինկ-փոնկի խաղերն ալ կ’ունենան խանդավառ հետեւորդներ: Ամարնային շրջաններուն ալ տեղի կ’ունենան լողարշաւներ:

Մոմավառութիւն. Հայոց Գեղասպանութեան 100-ամեակին առիթով

1956 թուականին, պասքէթպոլի խումբը կը վերանուանուի Նետի Ամալ եւ կ’արձանագրէ յաջողութիւններ: Յաճախակի յաջողութիւններու իբրեւ արդիւնք կը կազմուի նաեւ պասքէթպոլի աղջկանց խումբ:
Սկաուտական շարժումը կազմաւորուած վիճակ ստացած է 1941-1942 թուականին: Յետագային երբ պետութիւնը վերակազմակերպեց սկաուտական շարժումները, ՀԵԸ-ի խումբը դարձաւ թիւ 8 սկաուտական վաշտը:
Գործադիր Մարմնի ջանքերով կ’իրագործուին ընկերային եւ մարզական ձեռնարկներ՝ դասախօսութիւններ, հանդիպումներ, ցուցահանդէսներ, ճաշկերոյթներ, ընդհանուր զարգացման մրցումներ եւ այլն:
Նշենք, որ մարզական բնագաւառի մէջ գոյութիւն ունեցած են ծանրափառձնութեան եւ լողի խումբեր եւս:
Աւելցնենք, թէ ՀԵԸ-ի Դամասկոսի մասնաճիւղը ունի նաեւ Ասպետներու վարչութիւն, որ կազմուած է միութեան երէց անդամներէն: Իբր գործունէութիւն այս վարչութիւնը ստանձնած է տարին անգամ մը ձեռնարկ կազմակերպել, 24 դեկտեմբերի (Christmas Eve):
– Հայ համալսարանականներու միութիւնը հիմնուած է 1966 թուականին: Յետագային գործելէ դադրած է:
– Թէքէեան մշակութային միութիւնը (ԹՄՄ), արաբերէն ճանչցուած է (جمعية أبي العلاء المعري الثقافية) անունով: Պէտք է նշել, որ ԹՄՄ-ը Դամասկոսի մէջ ծնունդ առած է 1922 թուականին, Կիլիկիա ակումբի հիմնումով: 1946 թուականին կազմուած «ներգաղթ կոմիտէի» յանձնախումբին մասնակից ըլլալով, Կիլիկիա ակումբը ամէն ջանք թափած է այս գործի յաջողութեան:
Կիլիկիա ակումբը եղած է հիմնադիրներէն մէկը 11 սեպտեմբեր 1965 թուականին ծնունդ առած «Սուրիահայ յառաջդիմական ճակատ»ին:
Կիլիկիա ակումբի հովանիին տակ ծնունդ առած է Թէքէեան մշակութային միութիւնը, որ ճանաչում գտած է Սուրիոյ պետութեան կողմէ 1971 թուականին: Դամասկոսի ԹՄՄ-ը ունի իր գլխաւոր ղեկավար մարմինը, որ նոյն ինք Կիլիկիա ակումբի վարչութիւնն է՝ «Վերին մարմին», ինչպէս նաեւ գործունէութեան բնագաւառի համապատասխան ենթակայ վարչութիւններ՝ «Տեղական Վ.», «Տիկնանց Վ.», «Երիտասարդաց Վ.», «Պատանեկան Վ.», «Կրտսերաց Վ.», «Մարզական Վ.» եւ «Արիական սկաուտական Վ.»:
ԹՄՄ-ը ունեցած է բեղուն գործունէութիւն: Կազմակերպած է բազմաթիւ մշակութային ձեռնարկներ՝ դասախօսութիւններ, զրոյցներ, գեղարուեստական յայտագրեր եւ այլն:
Տարբեր ժամանակներու ընթացքին՝ տարբեր տարիքի եւ մակարդակի թատերախումբեր, պարախումբեր, երգչախումբեր, նուագախումբեր, որոնց մեծ մասը կը շարունակեն գործել մինչեւ օրս: Ինչպէս նաեւ կազմակերպած է նկարչական դասընթացքներ, հայկական ձեռագործներու ցուցահանդէս-վաճառքներ եւ այլն: Արաբախօս հայերուն համար ձեռնարկած է յատուկ հայերէն դասընթացքներ:
Հայաստանէն հրաւիրած է բազմաթիւ արուեստագէտներ՝ բանաստեղծներ, երգիչներ, երգչախումբեր, պարախումբեր, նուագախումբեր:
Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատան բացման առիթով ԹՄՄ իր նիւթական եւ բարոյական մասնակցութիւնը բերած է:
– Հայ Մարմնամարզական միութեան (ՀՄՄ, نادي الفيحاء الرياضي) Դամասկոսի մասնաճիւղը՝ ՀՄՄ-ՏԱԼՒՈՐԻԿ հիմնուած է 1922 թուականին: Խումբ մը նուիրեալ երիտասարդներ գեղեցիկ գաղափարը կը յղանան համախմբելու հայ երիտասարդները եւ կը կազմեն ՀՄՄ-ՏԱԼՒՈՐԻԿ մարզական միութիւնը համանուն ֆութպոլի խումբով: Նշենք, որ Դամասկոսի միութեան ՀՄՄ-ՏԱԼՒՈՐԻԿ անուանումը կը միտէր նոր սերունդը պահել անխզելի իր ազգային ու տոհմական արմատներուն:

Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ կից հրապարակի «Հայոց ցեղասպանութեան սրբոց նահատակաց» անուանակոչման հանդիսութիւնը

Պէտք է ըսել, որ 1922 թուականին Այնթապի ընդհանուր գաղթին, կարգ մը այնթապցիներ կը հաստատուին Դամասկոս: Այնթապի «Արարատ» եւ «Համազասպ»ի նախկին վարիչներէն ու մարզասէրներէն ոմանք, ապրիլ 1-ին կը հիմնեն ՏԱԼՒՈՐԻԿ մարզական ակումբը:
ՀՄՄ-ՏԱԼՒՈՐԻԿ ֆութպոլի խումբը, հիմնադրութենէն տարի մը ետք, արդէն կը սկսի Դամասկոսի մէջ յաղթանակներ ապահովել: Այնուհետեւ, ան կ’ունենայ ցրուած շրջան մը, բայց կը վերակազմուի 1925 թուականին: 1929 թուականին հիմը կը դրուի սկաուտական շարժումին, երկու տարի ետք կը կազմուի փողերախումբը: Սկաուտական խումբը ունեցած է իր սեփական խաղադաշտը:
1937-1945 թուականին Տալորիկ իր ամենափայլուն շրջանը կ’ապրի: 1950 թուականին ՏԱԼՒՈՐԻԿ կ’ունենայ իր հոյակապ ակումբը:
1957 թուականին միութիւնը կը բոլորէ կենսունակ նոր շրջան մը: ՀՄՄ-ՏԱԼՒՈՐԻԿի յաջորդող վարչութիւնը կ’անցնի փայլուն գործունէութեան, ֆութպոլի կողքին աստիճանաբար կը կիրարկուին տարբեր մարզաձեւեր՝ պասքէթպոլ (աղջկանց եւ տղոց), փինկ-փոնկ, վոլէպոլ:
ՀՄՄ կ’առաջնորդուի ազգային ժողովրդական հիմքերով եւ ապակեդրոնացման սկզբունքով:
Անոնք զգալի յաջողութիւններու հասած են, որոնք բազմաթիւ յաղթանակներ ձեռք բերած են քաղաքի եւ երկրի մակարդակով: ՀՄՄ մեծ աւանդ ունի հայրենիք-սփիւռք մարզական կապերու սերտացման բնագաւառին մէջ: 1959 թուականին, միութեան հրաւէրով առաջին անգամ Սուրիա եւ Լիբանան այցելած է Երեւանի «Սպարտակ» ֆութպոլային խումբը:
1980ականներուն վերստին կենդանացաւ մարզական գործունէութիւնը, սակայն մնաց, իբրեւ պարզ խումբ մը:

Սուրիահայ Երաժիշտները Սուրիոյ Ազգային Սիմֆոնիք Նուագախումբին Մէջ

– 1924 թուականին Դամասկոսի մէջ հիմնուած է Ատանայի Հայրենակցական միութիւնը, ինչպէս նաեւ միութեան համանուն մարզական միութիւնը:
– Նոր սերունդ մշակութային միութեան (ՆՍՄՄ), Դամասկոսի մասնաճիւղը հիմնուած է 1957 թուականին: Կարճ դադարէ մը ետք կը վերակազմուի 1971 թուականին, արաբերէն կը կոչուի «Ճամիյէթ ալ-ճիլ ալ-ճատիտ լիլսաքաֆէ ուալ-ֆունուն (جمعية الجيل الجديد للثقافة والفنون): Մասնաճիւղը պարբերաբար կը կազմակերպէ գրական եւ մշակութային հարցերուն նուիրուած հանդիպումներ:
ՆՍՄՄ-ն հայապահպան գործունէութիւն կը ծաւալէ մշակոյթի տարբեր բնագաւառներու մէջ՝ գրականութիւն, թատրոն, երաժշտութիւն, պարարուեստ՝ «Մեղրի» պարախումբը: Մասնաճիւղը ծաւալած է նաեւ երաժշտական գործունէութիւն:
Նշանակալի իրադարձութիւն էր նաեւ մասնաճիւղի երգի-պարի համոյթի կազմակերպումը: Երգի-պարի համոյթը յաջող ելոյթներ ունեցած է արժանանալով դամասկահայ հանդիսատեսի բարձր գնահատանքին:
ՆՍՄՄ-ի նախաձեռնութեամբ կը նշուին հայ մշակոյթի նշանակալի տարեթիւերը, գրողներու յոբելեանները, կը կազմակերպուի նոր լոյս տեսած գիրքերու շնորհահանդէսներ, քննարկումներ, երգահանդէսներ, գեղարուեստական երեկոներ, ոգեկոչումներ, ինչպէս նաեւ Արցախին նուիրուած ձեռնարկներ:
– Ճինիշեան Յիշատակի Ձեռնարկի (ՃՅՁ) Դամասկոսի մասնաճիւղը հիմնուած է 8 յունուար 1971 թուականին, մասնակցութեամբ եւ հովանաւորութեամբ երեք հայ համայնքապետերու:
Ձեռնարկին գրասենեակը նախապէս կը գտնուէր Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ կից դպրոցի բակէն ներս, հետագային փոխադրուած է Հայ Առաքելական Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ շրջափակը, որ մինչեւ օրս կը գտնուի այնտեղ: Իր զանազան գործունէութեան կողքին յաջողցուցած է զանազան ընկերային նախաձեռնութիւններ, որոնք նպաստած են համայնքի զաւակներուն բարգաւաճման, որոնցմէ կարելի է նշել ֆրանսերէնի եւ անգլերէնի ուսուցման, համակարգիչներու զանազան դասընթացքներ, վարսայարդարման, ձեւաքիտութեան, եւ այլն:
Հիմնարկը հաստատուած օրէն սկսեալ ունեցած է հետեւեալ ծրագիրները:
Առողջապահական: Դպրոցներու առողջապահական ծրագիր (կը շարունակուի մինջեւ օրս):
Բարգաւաճման Ծրագիրներ: Համակարգիչի եւ Բուրդի դասընթացքներ:
Ներկայի ծրագիրներու շրջածիրի մէջ «Մնայուն շարունակական ծրագիրներ» ենթագլուխի տակ կան հետեւեալ նախաձեռնութիւնները.-
ա.- Առողջապահական ընկերային ծառայութիւն: Տարիներ շարունակ Ճ.Յ.Ձեռնարկի գործունէութեան գլխաւոր ծիրը եղած է ամէն տեսակի բժշկական օգնութիւն, ինչպէս դեղագիրներու, հիւանդանոցէն ներս դարմանումի, վիրահատման, ախտաճանչումի եւ այլ անհրաժեշտ բուժումներու ծախսերու համար: Պաշօնէութիւնը կ’այցելէ գրասենեակ դիմող կարգ մը հիւանդներուն, հիւանդանոց կամ տուները:
բ.- Ընտանեկան օժանդակութիւն: Ճ.Յ.Ձեռնարկը մշտապէս նեցուկ կանգնած է հայ կարօտեալ ընտանիքներուն, առաւել եւս ներկայ պայմաններուն իր կարելին կ’ընէ թեթեւցնելու օրէ օր ծանրացող մեր հայրենակիցներուն բեռը, հիմնարկը իրեն դիմող ընտանիքներու վիճակը հետապնդելէ եւ ուսումնասիրելէ ետք կու տայ իր նիւթական նպաստը միշտ հետեւելով անոնց կեանքի գործընթացին:
«Ընտանեկան օգնութիւն» անուան տակ կայ բազմաճիւղ եւ այլաբնոյթ նիւթական օգնութիւններ: «Տան վարձքի», «դրամատնային մասնավճարներու», «ընթացիկ անհրաժեշտ ծախսերու», «անգործութենէ եւ հիւանդութենէ ծագած պարտքերու մարման» եւ այլն:
Մէկ խօսքով ընտանեկան օգնութեան ծրագիրը կ’ընդգրկէ այլազան օգնութիւններ ըստ դիմորդի վիճակին ու կարիքին:
– Ծերերու օժանդակութիւն: Անտէր կարիքաւոր ծերերու ամիջական նիւթական նպաստ եւ դեղօրայքի յատկացումներ:
Վերոյիշեալ ծրագիրներներէ զատ Դամասկոսի մէջ հիմնարկը ունի երկու տարբեր ծրագիրներ եւս:
1.- Դպրոցական առողջապահական ծրագիր (Դամասկոսի հայկական չորս դպրոցներուն աշակերտներուն):
2.- Տարեկան սննդեղէնի բաշխում:
– Սուրիահայ պատանեկան միութեան (ՍՊՄ) «Ռոստոմ» մասնաճիւղը կը համախմբէ համայնքի պարման-պարմանուհիները: Անոնք, Պատանեկան միութեան յատուկ դաստիարակչական Ծրագրով կը կազմաւորուին, ազգային շունչով տոգորուած եւ հայրենասիրութեամբ շաղախուած կը պատրաստուին վաղուան նուիրեալները:

Սուրիոյ Պատանեկան Միութեան «Ռոստոմ» Մասնաճիւղ

ՊՄ «Ռոստոմ» մասնաճիւղի պատանիները բաժնուած են տարիքային ձեւով խումբերու մէջ, հոն իրենց յատուկ դաստիարակներու անմիջական հսկողութեամբ կը տրուի դասախօսութիւններ՝ Հայոց Պատմութիւն, յեղափոխական դէմքեր, դէպքեր երգի ուսուցում, տեղի կ’ունենան խաղեր, արշաւներ, այցելութիւններ եւ այլն:
Մասնաճիւղը կը գործէ Վարիչով եւ օգնական վարիչներով:
Մասնաճիւղը կը մասնակցի ՍՊՄ Ընդհանուր Վարիչ Մարմնի (ԸՎՄ) կազմակերպած տարեկան բանակումներուն, միջ-մասնաճիւղային զանազան արշաւներուն եւ այլ նախաձեռնութիւններուն:
– Սուրիահայ երիտասարդական միութեան (ՍԵՄ) «Դրօշակ» մասնաճիւղը հիմնուած է 1980ականներուն: Մասնաճիւղը ազգային, յեղափոխական գաղափարական դրուածքով իր շուրջ համախմբած է բազմաթիւ երիտասարդութիւն:
Մասնաճիւղը բաժնուած է խումբերու: Անոնք իրենց դաստիարակչական ծրագրի շնորհիւ կը թրծուին, եւ կը պատրաստուին ազգին ծառայող նուիրեալ վաղուան ղեկավարները: Մէկ կողմէն խումբերը առանցին-առանցին, միւս կողմէ մասնաճիւղը կը կազմակերպեն արշաւներ, զրոյցներ, դասախօսութիւններ, քանի մը օրեայ բանակումներ եւ այլն:
Մասնաճիւղին մէջ գոյութիւն ունեցած են զանազան յանձնախումբեր, որոնց շնորհիւ հայ համայնքին ներկայացուած են ազգային եւ յեղափոխական դէմքերու եւ դէպքերու ձեռնարկներ: Մասնաճիւղի իրերայաջորդ վարչութիւնները հրատարակած են հատուկենտ պռոշիւրներ, երգարան: Առիթով մը հրապարակուած է «Թիրախ» պարբերաթերթը:
Մասնաճիւղը կը մասնակցի ՍԵՄ-ի Կեդրոնական Վարչութեան կազմակերպած տարեկան բանակումներուն, միջ-մասնաճիւղային սեմինարներուն, խորհրդաժողովներուն ու այլ նախաձեռնութիւններուն:
– Հայ կաթողիկէ միութիւնը (ՀԿՄ) նախ գործած է Հայ կաթողիկէ երիտասարդաց անունով իր սկաուտական խումբով, հետագային վերանուանուած է Հայ Կաթողիկէ Միութիւն՝ հիմնուած է 1944 թուականին: Մշակութային, մարզական ու սկաուտական գործունէութիւններով հարուստ գործունէութիւն ունեցած է Դամասկոսի հայ համայնքի կեանքին մէջ:
Դամասկոսի ՀԿՄ-ի գերագոյն մարմինը՝ Խորհուրդի ժողովն է: 1972 թուականին կը վերակազմուի Ս. Վարդան սկաուտական խումբը, ուստի կը ստեղծուի Խորհուրդի ժողովը: Անոր մաս կը կազմեն պատասխանատուներ, հոգեւոր վարիչն ու խմբապետները: Այս Խորհուրդի կից՝ Խմբապետական Կազմ մը կը վարէ սկաուտական խումբը:
1974 թուականին, երբ ՀԿՄ-ի գաղափարը կը վերարծարծուի, իբրեւ Համայնքին զանազան մշակութային, ընկերային, երիտասարդական եւ այլ գործունէութիւնները միաւորող շարժում, Խորհուրդի Ժողովը կը ստանձնէ Միութեան Վարչութեան աշխատանքները: Ժամանակի շրջանին Խորհուրդի Ժողովին կը միանան թատերական շարժումը, մարզականը, ընկերային յանձնախումբը, «Քնար» երգչախումբի յանձնախումբը, Տիկնանց վարչութեան ներկայացուցիչը: Արդարեւ, ՀԿՄ-ի Խորհուրդը վերոնշեալ բնագաւառներուն աշխատանքները կը համադրէ ու կը կազմակերպէ, անոնց տրամադրելով նաեւ անհրաժեշտ նիւթականը:
Մեծ գործունէութիւն կը ծաւալէ ՀԿՄ-ի Տիկնանց վարչութիւնը: ՀԿՄ-ի կողքին գործօն դեր կ’ունենայ Տիկնանց միութիւնը, ուր կ’աշխատին համայնքին բարոյական, նիւթական ու մշակութային վերելքին համար: Տիկնանցի գործունէութիւնը մինչեւ օրս քանի մը ընդհատումներով կը շարունակուի, անոր հիմնական նպատակներն են՝ հետապնդել հայ կանանց յատուկ նախաձեռնութիւններ, առողջապահական, ընկերային, մշակութային, եւ բարեգործական բնագաւառներէն ներս եւ զօրավիգ կանգնիլ եկեղեցւոյ եւ անոր շուրջ համախմբուած հայորդիներուն:
Միութեան մշակութային բնագաւառէն ներս կարեւոր իրագործում է «Քնար» երգչախումբի ներկայութիւնը: 1961-1962 տարիներուն Հայր Անդրանիկ վարդապետ Կռանեանի ջանքերով ծնունդ առած երգչախումբը կը գործէ մինչեւ օրս: Երգչախումբի ղեկավարն է տիար Շանթ Քէշիշեան:
Քաղաքին մէջ կը գործեն երեք յարանուանութիւներու եւ միութիւններու պատկանող ազգային վարժարաններ: Դամասկոսի մէջ յայտնի են հետեւեալ դպրոցները.-
– Ազգ. Սուրբ Թարգմանչաց ճեմարան
Սուրիոյ տարածքին հնագոյներէն մէկն է, իսկ Դամասկոսի մէջ առաջին կրթական հաստատութիւնն է Թարգմանչաց ճեմարանը, արաբերէնով կը կոչուի ալ-Րիսալէ: Հիմնուած է 1898 թուականին, իբրեւ հիմնադիր, կը յիշատակուի Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք Յարութիւն Արք. Վեհապետեանը, որ նախաձեռնողը եղած է հայկական կրթարանի հաստատման:
Ս. Թարգմանչացը կը գտնուի դամասկոսի արեւելեան կողմը, Պապ Շարքիի դրան մօտիկ, հայոց Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ կից:
Դամասկահայոց օրուան Առաջնորդ՝ Գաբրիէլ Վրդ. Անուշեանի ջանքերով կը հիմնուի սոյն վարժարանը: Առաջին քանի մը տարին իբրեւ մանկապարտէզ գործելէ ետք, անոր կ’աւելնայ նախակրթարան ալ: Սկզբնական շրջանին քիչ թիւով աշակերտներով կը շարունակէ իր առաքելութիւնը մինչեւ 1915՝ Առաջին Աշխարհամարտի սկսիբը, զոր այդ պատճառով ալ կը փակուի մինչեւ 1918, սակայն 1919 թուականին կը վերաբացուի: Այս թուականը կարելի է սկիզբը նկատել վարժարանի նոր հանգրուանին, քանի որ Եղեռնի հետեւանքով կը նուազի դամասկահայութեան թիւը ու դպրոցը ամէնօրեայ ժամադրաւայրը կը դառնայ հարիւրաւոր հայ երեխաներու:
Նիւթական պայմանները եղած են շատ սահմանափակ եւ ծանր, աշակերտութեան զգալի մասը իր ուսումը ստացած է ձրիաբար, նիւթական բացը ընհանրապէս փակուած է Ազգ. Առաջնորդարանի բարերար ազգայիններու, բարեսիրական, ազգային կազմակերպութիւններու եւ վարժարանի կողմէ կազմակերպուած ձեռնարկներու միջոցով:
Ուսումնական ծրագիրը եղած է ազատ, բոլոր նիւթերը դասաւանդուած են հայերէն, իբրեւ օտար լեզու ներառուած են արաբերէնն ու անգլերէնը:
1961 թուականին վարժարանը կ’օժտուի երեք լրացուցիչ միջնակարգ դասարաններով եւ կը կոչուի ճեմարան, ուր կը կիրարկուի սուրիական պետական կրթական ծրագիրը արաբերէնով, նոյնպէս կը դասաւանդուի հայերէն եւ կրօն:
Ազգ. Թարգմանչաց վարժարանը յետագային օժտուած է նոր շէնքով մը՝ 2000 քռ. մեթր տարածութեան հողաշերտի մը վրայ, հին շէնքին կողքին կառուցուած է եռայարկ շէնք մը: Նոր համալիրը ընդգրկած է իր մէջ, կրթական արդիական հաստատութեան մը բոլոր յարմարութիւններով:
Երկար աշխատանքներէ ետք վարժարանը կը համալրուի նորակառոյց արդիական սարգաւորումներով ճեմարանը, բոլոր յարմարութիւններով օժտուած, բարեսիրութեամբ՝ նախկին սաներէն՝ տիար Գեղամ Օհանեանի, իսկ նախագիծը՝ տիար Մովսէս Հալլաճեանի:
Ազգ. Թարգմանչաց վարժարանի ըստ 1924 թուականի տուեալներուն՝ աշակերտութեան թիւը եղած է 450 երկսեռ աշակերտ: 1930 թուականին՝ 600: Իսկ ներգաղթի տարիներուն (1947-1948) աշակերտութեան թիւը նուազելով հասած է 160-ի: 1989 թուականին՝ 385 աշակերտ:
Ներկայիս, Ազգ. Թարգմանչաց ճեմարանը ունի մանկապարտէզի, նախակրթարանի եւ երկրորդականի (1961 թուականէն ի վեր) երեք բաժիններ: Ըստ 2008-2009 ուսումնական տարեշրջանի տուեալներուն աշակերտութեան թիւն էր` 350 (15 առ հարիւրը ոչ հայեր):

– Ազգ. Միացեալ վարժարան

Դամասկոսի Ազգային Միացեալ Վարժարանը

1920-ական թուականներու երկրորդ կիսուն դպրութեան լոյսին հաւատացող խումբ մը ազգայիններու կողմէ, իրենց իսկ բարոյական եւ նիւթական աջակցութեամբ, 1929 թուականին Դամասկոսի կեդրոնական հրապարակին մօտերը գտնուող հայաբնակ Սալհիէ թաղամասին մէջ կը յաջողին հիմնել վարժարան մը, որ առաջին օրէն իսկ կ’ունենայ մանկապարտէզ մը եւ նախակրթարանի առաջին երկու կարգերը, մօտ 60 երկսեռ աշակերտներով:
Վարժարանը կը մկրտուի «Միացեալ» անունով, նկատի առնելով, որ այս հիմնարկը իրականացած է միասնական համագործակցութեամբ՝ թաղեցի հայ ընտանիքներու միահամուռ ճիգերով եւ հայ երեք յարանուանութեան պատկանող կրթանուէր անձերու անձնազուհութեամբ: Միացեալի արաբերէն անունն է ալ-Նիզամ:
«Միացեալ»ի անդրանիկ խնամակալութեան գլխաւոր նպատակակէտը կ’ըլլայ յարմար շէնքի մը ապահովումը, զոր այդ մասին աշխատանքներ կը տարուին: Կը կազմուի հոգաբարձական մարմին մը:
1932 թուականին վարժարանի բուն հիմնաւորումը եւ վերելքը կը սկսի երբ Արմէն Մարաշլեանը (բանաստեղծ Արմէն Անոյշ) պաշտօնի կը կոչուի իբրեւ տնօրէն: Վարժարանը հետզհետէ յառաջանալով կը հասնի լրիւ նախակրթարանի աստիճանին, իսկ կրթական այս տարեշրջանին միջնակարգի առաջին հունձքը պիտի քաղէ:
1933 թուականին վարժարանը կը փոխադրուի այժմու իր վայրը եւ 1934-1935 դպրոցական տարեշրջանին երբ հասած էր լրիւ նախակրթարանի աստիճանին, կու տայ շրջանաւարտներու իր անդրանիկ հունձքը՝ 9 հոգի:
Ազգ. Միացեալ վարժարանի դպրութեան բերած իր մեծ յաջողութիւններուն իբրեւ հետեւանք եւ ընդառաջելով քաղաքի արեւելեան շրջանի հայ ընտանիքներու փափաքին, 1937-1938 ուսումնական տարեշրջանին, Պապ Թումա թաղամասին մէջ, Միացեալը կ’ունենայ իր մասնաճիւղը՝ Ազգային Զաւարեան վարժարան՝ մանկապարտէզով եւ նախակրթարանի երեք կարգերով: Զաւարեան վարժարանը կ’արձանագրէ յաջողութիւններու շարք մը՝ իր ուրոյն տեղը գրաւելով դամասկահայ համայնքի առօրեային մէջ: Ազգ. Զաւարեան վարժարանը գործած է մինչեւ 1970ական թուականներուն:
1950 թուականէն միչեւ օրս, Ազգ. Միացեալ վարժարանի աշակերտութեան թիւը տարուբերած է 175-230-ի միջեւ:
Ազգ. Միացեալ վարժարանը ինչպէս ըսինք 1929 թուականին ունեցած է 60 աշակերտ, ըստ 1950 թուականի տուեալներուն՝ 175-230, 1989 թուականին՝ 232, 1992 թուականին՝ 250 (90-ը մանկապարտէզ, 160-ը նախակրթարան), 1997 թուականին՝ 242, 2008-2009 թուականի ուսումնական տարեշրջանին 170 աշակերտ:
Ազգ. Միացեալ վարժարանը 2009-2010 ուսումնական տարեշրջանին Դամասկոսի Մլեհա արուարձանին մէջ օժտուեցաւ նորակառոյց եւ արդիական կահաւորումով շէնքի մը եւ այդ տարեշրջանը գործեց այդ շէնքին մէջ, սակայն քանի որ այդ արուարձանները դարձան բիրտ բախումներու գօտի, հետեւաբար աշակերտութիւնը տեղափոխուած է մայրաքաղաքի կեդրոնը համարուող «Սալհիէ» շրջանը` «Ապետ» փողոցի վրայ իր նախկին շէնքը: Իսկ 2013 թուականի տուեալներով Ազգ. Միացեալ վարժարան յաճախած են 182 աշակերտներ` մանկապարտէզ (36), նախակրթարան (89) եւ միջնակարգ (57):
Վարժարանին մէջ հայերէն լեզուն կը դասաւանդուի շաբաթական 5 դասապահերով իսկ կրօնը 2 դասապահով, երեք ուսուցչուհիներու կողմէ նախակրթարանին եւ միջնակարգին, եւ երկու ուսուցչուհիներու կողմէ մանկապարտէզին:
Պէտք է նշել, որ մայրաքաղաքին ապրած իրավիճակը պարտադրեց, որ որոշ արուարձաններ բնակող Միացեալի կարգ մը հայ աշակերտներ յաճախեն իրենց բնակարաններու մօտակայ վարժարանները: Կարեւոր է նշել, թէ զանազան պատճառներով, այսօրուան աշակերտութեան թիւի հազիւ մէկ երրորդը հայ է:
Միւս կողմէ, դպրոցը վարչականօրէն ենթակայ է Բերիոյ Թեմի Ազգ. Առաջնորդարանին:

– Կիւլլապի Կիւլպէնկեան-Սահակեան Յառաջապահ վարժարան
1929 թուականին իբրեւ մանկապարտէզ կեանքի կոչուած է նախ իբրեւ Սահակեան Յառաջապահ վարժարան: Մինչեւ 1967-ը վարժարանը պահած է իր անունը, իբրեւ Ազգ. Սահակեան վարժարան, 1967 թուականէն՝ վերամկրտուած Կիւլլապի Կիւլպէնկեան, որուն կտակով ծնունդ առած համանուն հաստատութիւնը եղած է գլխաւոր նուիրատուն վարժարանի շէնքին:
Աւելի քան 25 տարի իբրեւ ազգային վարժարան գոյատեւելէ եւ խարխափումի մէկէ աւելի շրջաններ դիմագրաւելէ ետք, «Սահակեանը» սեփականութիւնը կը դառնայ ՀԲԸՄ-ին, 1956 թուականին:
1947 թուականին, դպրոցի աշակերտութեան թիւը եղած է 60: 1963 թուականին՝ 200, 1968 թուականին՝ 235, իսկ 1989 թուականին՝ 150 երկսեռ աշակերտ: 1992 թուականին՝ 136 աշակերտ (51-ը մանկապարտէզ, 85-ը՝ նախակրթարան): Ըստ 2008-2009 թուականի ուսումնական տարեշրջանի տուեալներուն վարժարանը ունէր 160 աշակերտ: Վերջին շրջանին դժբախտաբար աշակերտութեան կէսէն աւելին հայ չեն:
Սահակեան-Կիւլլապի Կիւլպէնկեան Յառաջապահ վարժարանը արաբերէնով կը կոչուի ալ-Թալիհա:

– Հայ Կաթողիկէ վարժարան
1865 թուականին, Տէր Յակոբ վարդապետ Ճէօհէրճեանի ջանքերով կը հիմնուի համայնքի առաջին դպրոցը, ուր կը դասաւանդուին հայերէն, թրքերէն, ֆրանսերէն եւ արաբերէն լեզուները: Դպրոցը կը կոչուի «Ս․ Գրիգոր Լուսաւորիչ»: Շրջան մը դադրելէ ետք 1930 թուականին կը վերսկսի գործել այդ օրերու ժողովրդապետ Հայր Գերովբէ Գատէեանի ջանքերով ու կը շարունակուի մինչեւ 1945-1946 թուականները:
1925 թուականի տուեալներով կաթողիկէ համայնքը ունեցած է աղջակաց յատուկ վարժարան մը 120 աշակերտներով:
Հայ Կաթողիկէ համայնքի յայտնի բարերարներէն՝ Քուտսի ընտանիքի զաւակները շարունակելով իրենց սկսած մեծ գործը իրենց վերանորոգած «Թագուհի տիեզերաց» վանքին տարածքին մէջ 1965 թուականին կը կառուցեն նոր դպրոց մը ու հանդիսասրահ մը: Դպրոցը կը կոչուի «Ալիշան» վարժարան իսկ սրահը «Ամինեան» սրահ, մեծ բարերար Ժան Քուտսիի որդիին անունով:
1967 թուականին, կառավարութեան հրամանով փակուած են Սուրիոյ տարածքին գտնուող կաթողիկէ բոլոր դպրոցները, անոնց մէջ նաեւ «Ալիշան» վարժարանը: 1972 թուականին պետական նոր հրամանագրով մը վերաբացուած են կաթողիկէ դպրոցները, որոնց շարքին՝ Հայ Կաթողիկէ վարժարանը, բայց այս անգամ «Փարոս» անունով, իսկ արաբերէնով կը կոչուի ալ-Մանար:
Համայնքի «Թագուհի տիեզերաց» առաջնորդարանիստ եկեղեցւոյ կողքին գտնուող «Փարոս» վարժարանը, կարճ ժամանակի ընթացքին կ’արձանագրէ յաջողութիւններ, ուր 1981 թուականին կը բացուի միջնակարգի եւ երկրորդականի բաժինները:
Վերը նշած էինք աղջկանց վարժարանը, որ Հայ քոյրերու կողմէ հիմնուած էր անոնք հիմնած են նաեւ մանկապարտէզ մը, ջամբելով քրիստոնէական ու ազգային դաստիարակութիւն: Ներկայիս կը գործէ մանկապարտէզը, որ կը կոչուի «Ծաղկանց» վարժարան:
Վերջապէս, Հայ Կաթողիկէ վարժարանը իր երեք բաժիններով՝ «Ծաղկանց» մանկապարտէզով, «Փարոս» նախակրթարանով եւ «Լոյս» ճեմարան երկրորդականով 1989 թուականին աշակերտութեան թիւը հասած է 1470-ի: Աշակերտութեան ընդհանուր թիւին մէջ հայ ուսանողութեան թիւը կը կազմէ քսան առ հարիւր համեմատութիւն մը: Մնացեալները ոչ-հայ ընտանիքներէ:
Հայ Կաթողիկէ վարժարանը իր արձանագրած յաջողութիւններուն համար արժանացած է Սուրիոյ կրթական նախարարութեան գնահատանքին:

– Հայ Աւետարանական երկսեռ վարժարան
1923 թուականին դպրոցը մէկ մեծ սենեակ մը եղած է, ուր համախմբուած են 40-50 աշակերտներ, առանց տախտակամածի հողին վրայ քանի մը նստարաններ գործածելով, թէ՛ նստելու, թէ՛ ծունկի գալով իբր գրասեղան:
1925 թուականին ունեցած է 90 աշակերտ: 1928 թուականին, աշակերտութեան թիւը կրկնապատկուած է եւ եղած 178:
Աւետարանական համայնքը մեծ տուն մը վարձած է «Ապպարա» թաղին մէջ, ուր կը փոխադրուի դպրոցը 250 աշակերտներով: Դպրոցի տնօրէնի պաշտօնը կը վարէ պրն. Տիգրան Մեսրոպեան, իսկ Վեր. Ներսէս Սարեան կը դասաւանդէ Աստուածաշունչը:
1930 թուականին դպրոցին ղեկը յանձն կ’առնէ Վեր. Սարեան:
1950 թուականին Մերձաւոր Արեւելքի Հայ Աւետարանական եկեղեցիներու Միութեան օժանդակութեամբ եւ տեղական վարչութեան աշխատանքով համայնքը կ’ունենայ իր սեփական այժմու դպրոցի շէնքը, քաղաքին արեւելեան կողմը գտնուող շրջանին մէջ:
Վեր. Յարութիւն Պալեօզեանի առաջնորդութեամբ եւ վեր. Ենովք Հատիտեանի նախաձեռնութեամբ, իր շուրջ համախմբելով 50 Աւետարանական ընտանիքներ:
Այս շէնքը բաւական հին բակով տուն մըն է, ուր մինչեւ այսօր կը մնայ Հայ Աւետարանական համայնքի հոգածութեան միակ կառոյցը:
Հայ Աւետարանական երկսեռ վարժարանը մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի զոյգ բաժիններով աշակերտութեան թիւը 1950-ական թուականի առաջին կիսուն կը հաշուէր մօտ 100 աշակերտ, 1970 թուականին՝ 250:
Վարժարանը արաբերէնով կը կոչուի ալ-Հայաթ:
Դպրոցի հովանաւորութիւնը հետագային կը ստանձնէ Սուրիոյ Հայ Աւետարանական համայնքի համայնքապետ վերապատուելի Պարգեւ Աբարթեանը:
Ըստ 1989 թուականի տուեալներով աշակերտութեան թիւն էր 408 երկսեռ աշակերտ, որոնց աւելի քան երկու երրորդը ոչ-հայեր են: Հայերէնի ուսուցման համար հայ ուսանողները կը մէկտեղուին դասարանի մը մէջ, ուր հոն կը դասաւանդուի իրենց յատուկ հայերէն դասեր:
Կարեւորութեամբ պէտք է, նշել, որ այսօր ոչ մէկ հայ կը յաճախէ հոն:
Արդարեւ, դամասկահայերը ինչպէս միշտ, աշխուժ ներդրում ունեցած են քաղաքի, ինչպէս նաեւ Սուրիոյ քաղաքական, զինուորական, ընկերա-ծառայութեան, տնտեսական, մշակութային եւ տարբեր բնագաւառներուն մէջ, ինչպէս՝ ելեկտրական ընկերութեան, հրշէջներու վաշտի, ծառայողական նախարարութեան, կապալառուներ, ճարտարապետներ, երկրաչափներ, լուսանկարիչներ, արհեստաւորներ եւ այլն:
Ստորեւ կը նշենք վերոնշեալ բնագաւառներու մէջ անուանի դամասկահայերէն քանի մը հատը միայն.-
– Պատր ալ-Ճամալի (արաբ.՝ بدر الجمالى, 1015-1094) կամ Ամիր ալ-Ճույուշ (արաբ.՝ أمير الجيوش,‎‎‎‎ թարգմանաբար՝ զօրքերու հրամանատար), ազգութեամբ հայ ականաւոր ռազմական եւ պետական գործիչ, Ֆաթիմեան խալիֆայութեան վեզիր:
Յայտնի չէ Պատրի Սուրիոյ մէջ սկզբնական գործունէութեան շրջանի մասին մինչեւ անոր նշանակումը Ֆաթիմեան ռազմական կառավարիչ Սուրիոյ մէջ 1063 թուականին: Պատր ալ-Ճամալիի մասին տեղեկութիւններ կը հաղորդեն պատմիչներ Ըպըն մուասսարրին, ան կը գրէ, որ Պատր հայ գերի էր, որ հետագային համբաւ ունեցաւ Ամիր ալ-Ճույուշ անունով: Մատթէոս Ուռհայեցին այն հազուադէպ հայ պատմիչներէն է, որ տեղեկութիւններ կը հաղորդէ Պատր ալ-Ճամալիի մասին:

Սուրբ Սարգիս եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ զետեղուած Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի արձանը եւ այլ յուշաքար

– Էտիպ Իսհաք կամ Էտիպ Զալմանեան, (1856-1885) սուրիահայ լրագրող, հրապարակախոս, գրող: Ծնած է Դամասկոս: Ան կը գրէր ստեղծագործութիւններ, գրական եւ հրապարակախօսական թեմաներով յօդուածներ, ֆրանսերէնէ թարգմանութիւններ կատարած է:
Էտիպ Իսհաքի հրապարակախօսական եւ լրագրական գործունէութեան ծաղկումը կը համընկնի 1870-1880ական թուականներու հետ:
Իբրեւ երախտիք, Դամասկոսի քաղաքապետարանի կողմէ թաղամասի մը անունը կոչուեցաւ Էտիպ Իսհաք:
– Զօրավար Հրանդ Մալոյեան (ծնած է 1896 թուականին Կ․Պոլիս, մահացած՝ 1978 թուականին, Դամասկոս): Ան իր զինուորական փայլուն ծառայութեամբ ու ոստիկանական ուժերու հրամանատարութեամբ, մանաւանդ Սուրիոյ անկախութեան առաջին օրերուն վայելած է պետութեան ու բանակի մեծ վստահութիւնը ու պարգեւատրուած բազմաթիւ շքանշաններով:
– Վահան Աւետիսեան (մշեցի), Դամասկոսի մէջ հանրածանօթ էր փոլիս Վահան անունով: Ան անբաժան ոստիկանն ու վարորդն էր Սուրիոյ վարչապետ Սուպհի Պերէքէթին: Վահան եղած է ազգասէր, համեստ, ծառայասէր, հանդուքն: Ոյեւէ հայու մը կնճռոտ հարցը, որ իրեն կը դիմէին, այդ պարագային իրեն համար արժանապատուութեան հարց էր:
– Դամասկահայ համայնքը մինչեւ օրս ունեցած է երեք երեսփոխաններ.
ա.- 1943 ամառը, Նազարէթ Եագուպեան, Առաքելական, Դամասկոս:
բ.- 28 մայիս 1947 թուականին, Ֆրէտ Արսլանեան, աւետարանական, Դամասկոս:
գ.- Յունիս 2016 թուականին, դոկտ. Նորա Արիսեան, Առաքելական, Դամասկոս:
– Սուրիոյ ժամանակակից պատմութեան մէջ իբրեւ կապալառու տասնեակ երեւելի կառոյցներու հեղինակ է Եագուպեան գերդաստանը, որուն տոհմապետը Նազարէթ աղա Եագուպեանն է (երեսփոխան), որ Հայոց ցեղասպանութենէն մազապուրծ փրկուած եւ հաստատուած է Դամասկոս: Սուրիոյ եւ յատկապէս դամասկոսի մէջ տասնեակ մը կառույներու հեղինակ են:
– 1968 թուականին Վահէ Տէմիրճեան հիմնած է ժամանակակից երաժշտութեան «Թայկըրզ» («Tigers») խումբը, հեղինակ է ֆիլմերաժշտութեան, արժանացած է մրցանակներու (ինչպէս՝ «Ornina» երաժշտական մրցանակ, 1966 թուականին):
– Պօղոս Ապաճեան դասաւանդած է Դամասկոսի երաժշտանոցը:
– Միհրան Եուսեֆ (Խըտրլեան, 1936-2013) պատկերասփիւռի կայանի հաղորդավար:
– Լիզա Շալճեան-Արսլանեան, պատկերասփիւռի կայանի հաղորդավարուհի եւ լրագրող:
– Երատօ Գրիգորեան, պատկերասփիւռի կայանի հաղորդավարուհի:
– Մարիա Գույումճեան, պատկերասփիւռի կայանի հաղորդավարուհի, գլխաւոր խմբագիր եւ պատրաստող:
– Վահէ Թեմիզճեան (1945-2011) վարած է ձայնասփիւռի եւ պատկերասփիւռի կայանի երաժշտական հաղորդումներ, յատկապէս սեմֆոնիք նուագախումբերու եւ օփերայի մասին:
– Իմաստուհի Պայնաճեան, երկար տարիներ Դամասկոսի ձայնասփիւռի կայանը աշխատած է. հիմնած է «Հայկական ժամ» ձայնասփիւռային հաղորդաշարը:
– Լենա Շալճեան, Սուրիոյ պետական ձայնասփիւռի եւ պատկերասփիւռի կայաններու մարմնի Արտաքին զանգուածային լրատուամիջոցներու բաժնի տնօրէն:
– Վանուհի Կէօնճեան, հաղորդավարուհի, լուրերու գլխաւոր խմբագիր եւ բանաւոր թարգմանիչ:
– Գարուն Քիւրքճեան, հաղորդավարուհի եւ յայտագիրներու պատրաստող:
– Թենի Յարութիւնեան, 1971 թուականին ձայնասփիւռի ֆրանսերէն բաժնի լրագրող, որմէ ետք մաս կը կազմէ Սուրիոյ նախագահական Պալատի փրոթոքոլային կազմին:
– Իրմա Յարութիւնեան, լրագող եւ հաղորդավարուհի, ինչպէս նաեւ նախագահական պալատի մամլոյ գրասենեակի անդամ:
– Խաչիկ Թոփալեան (1950-1995), քանդակագործ եւ գծագրիչ:
– Խաչիկ Թասլաքեան, քանդակագործ:
– Հրայր Ճիւանեան, արաբական զանազան թերթերու մէջ մարզական լրագրող:
– Րուպա ալ-Ճամալ, բուն անունով Ծովինար Կարապետեան (ծնած Հալէպ 1966-2005), սքանչելի ձայնի տէր, բարձրորակ արաբերէն մեկնաբան-կատարող:
– Սեդրակ Օվիկեան, հանրածանօթ երգիչ-մեկնաբան:
– Արմենուհի Սիմոնեան, խմբավարուհի:
– Այտա Մոմճեան, Սուրիոյ Ազգային սիմֆոնիք նուագախումբի (ՍԱՍՆ) դաշնակահար:
– Դրօ Սգայեան, ջութակահար Սուրիոյ Ազգային սիմֆոնիք նուագախումբի (ՍԱՍՆ):
– Ժոզեֆ Թրթռեան, մեկնաբան:
– Դաւիթ Բարսեղեան (Տաուտ ալ-Շամի), դերասան: Շարժապատկերներու, ֆիլմաշարերու մէջ զանազան դերերով հանդէս եկած է:
Սուրիոյ ժամանակակից պատմութեան երաժշտական բնագաւառէն ներս, յատկապէս Սուրիոյ Ազգային սիմֆոնիք նուագախումբի (ՍԱՍՆ) մէջ իւրայատուկ տեղ կը գրաւէ Պաղպուտարեան եղբայր եւ քոյրերը:
Սուրիոյ տարածքին ընդհանրապէս եւ Դամասկոսի մէջ յատկապէս յայտնի անուն է ՍԱՍՆ ղեկավար Մայեսթրօ Միսաք Պաղպուտարեանը:
Մայեսթրօ Պաղպուտարեան իր մասնագիտական ասպարէզը սկսած է ՍԱՍՆ-ին հետ, 1994 թուականին. Իտալիոյ մէջ 1997-2002 ուսանած է խմբավարութիւն:
Ան ղեկավարած է աշխարհի տարբեր երկիրներու նուագախումբեր: Աշխատակցած է նաեւ համաշխարհային մենակատարողներու հետ:
Պաղպուտարեան ՍԱՍՆ-ը ղեկավարած է տարբեր քաղաքներու եւ երկիրներու մէջ, ինչպէս` Լիբանան, Պահրէյն, Յորդանան, Օման, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ, Թուրքիա, Իտալիա, Ալճերիա եւ այլն:
Սուրիոյ ազգային սիմֆոնիք նուագախումբը, մայեսթրօ Միսաք Պաղպուտարեանի ղեկավարութեամբ, կը շարունակէ ձեռնարկել շարք մը նուագահանդէսներու, նոյնիսկ` Սուրիոյ մէջ տիրող ներկայ պայմաններուն մէջ, մասնակից դառնալով Սուրիոյ մէջ տուժած ընտանիքներուն օժանդակութեան բարեսիրական շարժումին:
2015 թուականին, Հայոց ցեղասպանութեան 100 ամեակին առիթով, Մայեսթրօ Պաղպուտարեանի ջանքերով եւ ղեկավարութեամբ Սուրիոյ ազգային սիմֆոնիք նուագախումբի եւ Դամասկոսի երաժշտական սենեկային երգչախումբի մասնակացութեամբ Դամասկոսի «Տար ալ-Ասատ» օփերայի «Տրամա» սրահին մէջ տեղի ունեցաւ «Կոմիտաս նահատակ հանճարը» երաժշտական ձեռնարկը:
ՍԱՍՆ-ի սուրիահայ երաժիշտներէն է նաեւ ջութակահար Ծովակ Պաղպուտարեանը, որ մեծ փորձառութիւն ունեցած է երեխաներու ուսուցման, իսկ վերջին տարիներուն 6 տարեկանէն սկսեալ երեխաներու յատկացուած երաժշտական դասերու ծրագիրի ձեռնարկած է:
Ծովակ Պաղպուտարեան մասնագիտացած է ջութակի գործիքին եւ հարուածային գործիքներու մէջ: Միեւնոյն ժամանակ աւարտած է Ֆրանսերէն գրականութեան բաժինը` տիրանալով նաեւ բարձրագոյն վկայականի: 1988-1992 մասնակցած է Երաժշտութեան արաբական ուսումնարանի սենեկային նուագախումբի ելոյթներուն, որ ապագային դարձաւ ՍԱՍՆ, իսկ 1997 թուականէն ի վեր ան կ’ընկերակցի այդ նուագախումբին բոլոր ելոյթներուն` իբրեւ ջութակի երկրորդ նուագող:

Մաէսթրօ Միսաք Պաղպուտարեան

Որպէս ծրագիրի պատասխանատու եւ համակարգող` 2008-2012 աշխատած է Սուրիոյ երեխաներու նուագախումբին հետ, որուն սուրիացի երեխաները կը մասնակցին առ ի պատրաստութիւն խումբի նուագելաոճին: 2011 թուականէն ի վեր ֆրանսերէնի դասախօս է Երաժշտութեան բարձրագոյն ուսումնարանին մէջ:
Իւրայատուկ իր դրոշմը ունի ՍԱՍՆ-ի կազմին մէջ դամասկահայ թաւջութակահար Գարուն Պաղպուտարեանը, ան աշխատակցած է նուագախումբին հիմնադրութեան օրէն: Գարուն մարզուած է համաւ վայելող դասատուներու հետ: Մասնագիտանալով թաւջութակ գործիքին եւ սոլֆեժի մէջ` աշխատակցած է Արաբական ուսումնարանի նուագախումբին հետ եւ միեւնոյն ժամանակ աւարտած է ֆրանսերէն գրականութեան բաժինը:
Երեխաներուն երաժշտութիւն դասաւանդման ծիրին մէջ Գարունին փորձառութիւնը խորացած է եւ գիտական հիմք ունի, ան Լիոնի երաժշտութեան ազգային ուսումնարանէն ստացած է երաժշտութեան ուսումնասիրութեան մասնագիտական վկայական` 2009 թուականին, ուր նաեւ մասնակցած է երեխաներու երաժշտութեան դասաւանդման դասընթացքներուն: Միւս կողմէ` ան մասնակցած է «Քոտայ մեթոտ»-ի ոճով երաժշտութեան աշխատանքային դասընթացքներու:
Գարուն Պաղպուտարեանը թաւջութակ կը դասաւանդէ «Սուլհի Ուատի»-ին մէջ եւ սոլֆեժ՝ Երաժշտութեան բարձրագոյն ուսումնարանին մէջ: Մնայուն մասնակցութիւն կը բերէ ՍԱՍՆ-ի եւ «Վիոլոնչելլիսիմու» խումբին ելոյթներուն, Սուրիայէն ներս թէ դուրս:
ՍԱՍՆ սուրիահայ երաժիշտներէն է սրինգի երկրորդ նուագող Ռուբինա Արթինեան: Ան ռուս եւ հունգարացի դասատուներ ունենալով` 2009 թուականին աւարտած է Դամասկոսի երաժշտութեան բարձրագոյն ուսումնարանը` մասնագիտանալով իբր սրնգահար եւ ստանալով համապատասխան վկայական:
2007 թուականէն ան սրինգի ուսուցչուհի է Դամասկոսի երաժշտութեան բարձրագոյն ուսումնարանին մէջ, ինչպէս նաեւ «Երաժշտութեան Շապիպէի ուսումնարան»-ին եւ Փաքիստանեան դպրոցին մէջ` իբրեւ երաժշտութեան տեսուչ:
ՍԱՍՆ-ի դամասկահայ երաժիշտներէն է ջութակահար` Փաթիլ Խաճարեանը, որ դասաւանդած է ռուս ուսուցիչ Եւկենի Լոկինովի հետ: Սիմֆոնիք նուագախումբին մէջ սկսած է նուագել 2009 թուականէն` հիմնական անդամ դառնալով, իբրեւ երրորդ շարքի առաջին ջութակ, անոր ընկերակցած է շարք մը նուագահանդէսներու: Ելոյթներ ունեցած է նաեւ սպանական խումբի մը հետ եւ աշխարհահռչակ օտար խմբավարներու հետ:
Խաճարեան ջութակի դասատու է Սուլհի Ուատի ուսումնարանին մէջ` մօտէն հետեւելով աշակերտներուն:
Փաթիլ Խաճարեան մինչեւ օրս նաեւ հանդէս կու գայ դամասկոսի հայ համայնքի ձեռնարկներուն՝ հարստացնելով գեղարուեստական յայտագիրները:
Միւս կողմէ, կարեւորութեամբ պէտք է արձանագրել Հայոց ցեղասպանութեան 100 ամեակին առիթով, կիրակի 26 ապրիլ 2015 թուականին, Սուրիոյ նախագահ Պաշշար ալ-Ասատի հովանաւորութեամբ, Դամասկոսի Հին քաղաքի՝ Պապ Շարքի հայ առաքելական Ս. Սարգիս եկեղեցւոյ կողքին Դամասկոսի նահանգապետարանի կողմէ յատկացուած հրապարակի «Հայոց ցեղասպանութեան սրբոց նահատակաց» անուանակոչումը:
Նկատի առնելով, որ Սուրիոյ հիմնական կրթական կեդրոն Դամասկոս քաղաքի մէջ է ամենամեծ եւ ամենահին համալասրանը Դամասկոսի համալսարանը Սուրիոյ մէջ: Առ այդ, 2014 թուականին Դամասկոսի Պետական Համալսարանին մէջ կը բացուի Հայագիտական ամպիոն մը, որուն ղեկավարն է դոկտ. Նորա Արիսեանը:

Սուրիոյ Նախագահ Պաշշար ալ-Ասատ կը շնորհաւորէ երեսփոխան դոկտ. Նորա Արիսեանը

Չորեքշաբթի, 13 ապրիլ 2016 թուականին Սուրիոյ Խորհրդարանի Օրենսդրկան երկրորդ նստաշրջանի ընտրութիւնները տեղի ունեցան, շաբաթ, 16 ապրիլ 2016 թուականին յայտարարուեցաւ ընտրութիւններու արդիւնքը: Այդ օրը Դամասկահայ համայնքին համար անկիւնադարձային օր մըն էր, քանի որ Դամասկոսէն ազատ մասնակցած պատմաբան, թարգմանիչ, արաբ գրողներու միութեան անդամ, դոկտ. Նորա Արիսեան ոչ թէ Սուրիոյ պատմութեան մէջ առաջին սուրիահայուհին եղաւ, որ ընտրուեցաւ Սուրիոյ Խորհրդարանի երեսփոխան, այլ արաբական աշխարհին մէջ առաջին հայուհին: Այսպիսով շուրջ 70 տարի ետք դամասկահայ մը կրկին անդամ կը դառնայ Սուրիոյ Խորհրդարանին:
Դոկտ. Նորա Արիսեան երեսփոխան ընտրուելէ ետք մաս կազմած է Խորհրդարանի Արտաքին ու արաբական հարցերու յարաբերական Յանձնաժողովին եւ Ազատութիւններու ու Մարդու իրաւունքներու Յանձնաժողովին: Իսկ 6 մարտ 2017 թուականին, դոկտ. Արիսեան Սուրիա-Հայաստան խորհրդարանական բարեկամական յանձնաժողովի նախագահ նշանակուած է:
Դոկտ. Նորա Արիսեան ծանօթ է Սուրիոյ պետական վերնախաւի մօտ իբրեւ նախագահական պալատի թարգմանիչ եւ Հայոց ցեղասպանութեան թեմայի հաւաստի աղբիւր:
Դոկտ. Արիսեան հեղինակ է հինգ արաբերէն եւ մէկ հայերէն գիրքերու: Ինչպէս նաեւ արաբերէնի թարգմանած շուրջ տասը հրատարակուած գիրքեր: Հրապարակած է զանազան լեզուներով մասնագիտական յօդուածներ եւ թարգմանութիւններ շատ մը երկիրներու մէջ լոյս տեսած մամուլին մէջ: Խմբագիրն է «Ազդակ» օրաթերթի արաբերէն կայքին: Ան Սուրիոյ մշակութային նախարարութեան «Ճուսուր Սաքաֆիեէ» եւ Արաբ գրողներու միութեան «Ատապ Ալամիյէ» պարբերկաններու խմբագրական կազմերու մաս կը կազմէ:
Դամասկահայ համայնքին մէջ ազգային կեանքը աշխուժացնելու տեսանկիւնէն շատ կարեւոր դեր կը կատարէ երեսփոխան դոկտ. Նորա Արիսեանի ջանքերով «Ֆարահ FM» ձայնասփիւռի տնօրէնութեան հետ համաձայնութիւն ձեռք բերուած շաբաթական մէկ հաղորդումով «Եան» խորագիրը կրող հաղորդումը, որ նուիրուած է հայկական թեմաներուն, հայկական երգերուն եւ երաժշտութեան:
«Եան» խորագիրը կրող հաղորդումին առաջին սփռումը սկիզբ առաւ կիրակի, 4 սեպտեմբեր 2016 թուականի, ժամը 2:00-ին: Նշենք, որ «Եան» խորագիրը կրող հաղորդումը ունկնդիրին կը ներկայացնէ հայկական մշակոյթը, պատմութիւնը, ինչպէս նաեւ Սուրիոյ մէջ ապրող հայերուն մասին տեղեկութիւններ: Հաղորդումներու ընթացքին ցայտուն են Հայոց ցեղասպանութեան մասին ակնարկութիւնները:
Անշուշտ տեղին է նշել, որ կան նաեւ դամասկահայ բժիշկներ, դեղագործներ, երկրաչափներ եւ համալսարանի դասախօսներ, որոնց թիւը շատ չեն:
Հայաստանի անկախութենէն յետոյ 1992 ապրիլին Դամասկոսի մէջ բացուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանութիւնը: Այժմ դեսպանութիւնը կը գտնուի Մազզէ Ղարպիյէ թաղամասը:
Դեսպանութիւնը մեծ դերակատարութիւն ունեցած է Սուրիա-Հայաստան յարաբերութիւնները զարգացնելու եւ դիւանագիտական յարաբերութիւններ մշակելու մէջ: Համակարգելով համայնքի հետ իր կապերը Սուրիոյ մօտ ՀՀ Արտակարգ եւ Լիազօր դեսպան փրոֆ. դոկտ. Արշակ Փոլատեանի գլխաւորութեամբ, ՀՀ դեսպանութիւնը կը փորձէ օժանդակել ամէն գնով համայնքը Հայաստանի հետ կամրջել: Հալէպի մէջ գլխաւոր հիւպատոսութեան արկայութիւնը նոյնպէս կը նպաստէ Սուրիոյ պատերազմական ժամանակաշրջանին հիւպատոսական խնդիրները հեզասահ ընդանալու:
Կ’արժէ նշել, որ հայաստանցի ուսանողներ հերթականութեամբ կը յաճախեն Դամասկոսի Համալսարանը արաբերէն լեզուի ուսուցման ճիւղը:
2009 թուականին ծնունդ առած է Սուրիա-Հայաստան գործարարներու խորհուրդը: Նշեալ Խորհուրդը Դամասկոսի մէջ կը կազմակերպէ ժողովներ, ինչպէս նաեւ հանդիպումներ կ’ունենայ նախարարներու հետ, ուր կը քննարկուին երկկողմանի ծրագիրներ, որ կը միտի հզօրացնել երկու երկիրներու գործարարներու միջեւ գործի այլ աշխատանքները: Միւս կողմէ, խորհուրդի գործունէութիւնը մեծ դերակատարութիւն կ’ունենայ արաբ-հայ յարաբերութեան անքակտելիութեան մէջ:

Դամասկոսի հրդիռակոծումի պայթումէն զոհուծ երկու փոքրիկներու յուղարկաւորութեան եկեղեցական արարողութիւնը

2011 թուականին սկիզբ առած Սուրիոյ ներքաղաքական պատերազմական իրավիճակի մէջ, հայահոծ բնակչութեամբ քաղաքներէն Դամասկոսը, մինչեւ 2012 թուականի սկիզբները լուրջ ընդհարումներու թատերաբեմ չէր: Անկախ զարգացման հաւանականութեան մտահոգութենէն, տագնապը միայն տնտեսական իր անդրադարձով սկսած էր ճնշելու ընտանիքներն ու հաստատութիւնները:
Յետագային պատերազմական վիճակ տիրեց նաեւ Դամասկոսի մէջ, որքան ալ չնմանի Հալէպի եւ կարգ մը այլ քաղաքներու, բայց եւ այնպէս տուժեց: Քաղաքը թիրախ դարձաւ հրթիռակոծումներու, պայթումներու, որոնց պատճառով արձանագրուեցան զոհեր, վիրաւորներ, եւ քանդումներ: Նշուած պայթումներէն եւ արձանագրուած մարդկային վնասներէն բնականաբար Դամասկոսի Հայ համայնքն ալ իր բաժինը ստացաւ:
Հայկական կարգ մը կառոյցներ վնասուեցան: Կարգ մը հաստատութիւններ առժամաբար փոխադրուեցան համեմատաբար աւելի ապահով վայրեր, ինչպէս՝ Ազգ. Միացեալ Վարժարանը, նորակառոյց շէնք-Համալիրը կը գտնուէր Ժարամանա շրջանին մէջ, քանդուեցաւ եւ կողոպտուեցաւ ընդհանրապէս:
Վերջին շրջանին Դամասկահայութեան մէջ բազմացած է արաբախօս ընտանիքներու թիւը, որոնց մէջ հայկական շրջանակի մէջ մնալու զգացողութիւնը աստիճանաբար նուազած է, որոշակիօրէն շատցած են նաեւ խառն ամուսնութիւնները (հիմնականին մէջ` քրիստոնեայ արաբներու հետ):
Արդարեւ, դամասկահայութիւնը կը գոյատեւէ իր երթը, որքան ալ ծանր պայմաններու մէջ յայտնուի, ըլլայ ան արաբախօսութիւն, առաքելական թեմի հարց, օտար ամուսնութիւն, ազգային կամ հայրենաշունչ դաստիարակութեան պակաս եւ այլն:
Հուսկ՝ վերջին տարիներուն դամասկահայ պատասխանատուներ իրենց խոհեմ ու իրապաշտ ու շրջահայեաց մօտեցումով կը միտին համախմբուած եւ համերաշխ տեսնել Դամասկոսի հայութիւնը իր բոլոր շերտերով անխտիր՝ հեռու ամէն տեսակի զգացական պոռթկումներէ եւ ժամանակաւոր շահեր ապահովելու վատառողջ մտածելակերպերէ ու գործելակերպերէ: Մէկ խօսքով ուշագրաւ երեւոյթ է ՄԻԱՍՆԱԿՈՒԹԵԱՆ ՈԳԻՆ, որ միայն ան է, որ շահ կը բերէ դամասկահայութեան, որքան ալ Դամասկոսի հայը սուրիահայութեան կիզակէտը ըլլայ:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*