ՆԻՒ ԵՈՐՔ.- ԱՍՏՈՒԱԾԱՇՈՒՆՉԻ ԱՌԱՋԻՆ ՏՊԱԳՐՈՒԹԵԱՆ 350-ԱՄԵԱԿԻ ՆՇՈՒՄ

 

Հովանաւորութեամբ՝ Բարձ. Տ. Օշական Արք. Չօլոյեանի, Առաջնորդ Ամերիկայի Արեւելեան թեմի, Սբ. Լուսաւորիչ Մայր Եկեղեցւոյ եւ Համազգային Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան կազմակերպութեամբ, վերջերս, Սբ. Լուսաւորիչ Մայր Եկեղեցւոյ Փաշալեան սրահի մէջ տեղի ունեցաւ բանախօսութիւն մը, նուիրուած՝ Աստուածաշունչի առաջին Հայ տպագրութեան 350-Ամեակի առթիւ:
Նախքան օրուայ բանախօսին ներկայացնելը, «Համազգային»ի վարչութեան ատենապետուհի Արմինէ Մինասեանը իր ողջոյնի բացման խօսքով ասաց. «Ուրախ ենք որ ներկայ էք ունկնդրելու այսօրուայ իւրայատուկ դասախօսութիւնը՝ Աստուածաշունչի Հայերէն տպագրութեան 350-Ամեակի առիթով: Մեսրոպ Մաշտոց եւ Սահակ Պարթեւ 406թ. ստեղծեցին Հայ տառերը եւ մի հրաշալի ոսկէդարեան ճամբայ բացին հայ ժողովրդի համար փրկելով՝ մեր ազգը: Եւ ահա, նոյն դարում թարգմանուեց Աստուածաշունչը որ Քրիստոնէական հաւատքի եւ մշակութային արժէքաւոր հիմնական պատուարը եղաւ: Հայերէն առաջին գիրքը՝, «Ուրբաթագիրք»ը տպուեց 1512-ին Վենետիկ, իսկ ա-ին Աստուածաշունչը տպագրուեց 1666-ին Ամսթերտամ, որ քիչ վերջը մեզի կը ներկայացնի Գերշ. Տ. Անուշաւան Եպիսկ. Դանիէլեան:
Արդէն տարիներէ որ մենք մօտիկից ծանօթ ենք Սրբազանին եւ վայելում ենք նրա մատուցած հոգեւոր սնունդը: Սրբազան հայրը հեղինակ է մի քանի գրքերի, բազմաթիւ յօդուածների եւ թարգմանութեանց: Վերջին գիրքը՝ «Խօսք ի Խորոց Սրտի» նուիրուած է երջանկայիշատակ Տէր-Տէր Զարեհ Ա. Կաթողիկոսի վախճանման 50-ամեակին եւ Երջանկայիշատակ Տէր-Տէր Խորէն Ա. Կաթողիկոսի վախճանման 30-ամեակին: Այս տարի լրանում է Սրբազան հօր Սուրբ Խորանին ծառայութեան 45-ամեակը»:
Բեմ բարձրանալով նա ասաց .- Ուրախ եմ որ Սբ. Լուսաւորիչ Մայր Եկեղեցւոյ եւ «Համազգային»ի Նիւ Եորքի Մասնաճիւղի կազմակերպութեամբ, այսօր կը պանծացնենք Աստուածաշունչի տպագրման 350-Ամեակը, յանձինս Ոսկան Վրդ. Երեւանցիի: Հաւանաբար ոմանք ուշ նկատեն այս ձեռնարկը, ուրիշները ըսեն «ուշ լինի անուշ լինի», սակայն չքմեղանքի կարիքը չկայ, որովհետեւ ճիշտ է որ տպագրութեան յանձնուած է 1666-ին, սակայն լոյս ընծայուած է 1668-ին , հետեւաբար երեք տարուան վրայ տարածուած բոլոր ձեռնարկներն ալ կարելի է նկատել պատշաճ եւ օգտակար:
Ոսկան Երեւանցի Վրդ. Ծնած է 1614-ին Սպահան՝ Ղլիճենց տոհմէն, զաւակը Թորոսի եւ Գոհարազիզի, աւագ եղբայրներ ունենալով Յովհաննէսը եւ Աւետիսը: Երեւանցի մականունը վերագրուած է այն պատճառաւ որ Ոսկանի ծնողքը՝ ծնած Երեւան, 1604-05-ի Գարնան տեւող առաջիմ մեծ բռնագաղթի սերունդէն էին, երբ Շահ Աբբաս Արարատեան դաշտէն մինչեւ Արաքս գետի ափին Ջուղայից աւելի քան կէս միլիոն հայութիւն տեղահան ընելով, որոնցմէ շուրջ 300 հազարը վերապրեցան, փոխադրեց Պարսկաստան, նախ Թաւրիզ ապա Իսֆահան, ուր հաստատուեցան Նոր Ջուղայի եւ շրջակից եօթը գիւղերուն մէջ:
Նոր Ջուղան Հայ ժողովրդի, ընդհանրապէս, եւ Պարսկահայ գաղութի պատմութեան մէջ, ի մասնաւորի, ծանօթ է ո՛չ միայն Ծայրագոյն Արեւելքէն մինչեւ եւրոպա երկարող վաճառականութեան մարզէն ներս ունեցած իր որոշադրիչ դերակատարութեամբ, այլ նաեւ ԺԷ դարու Հայ վերածնունդի շարժումի գլխաւոր կեդրոններէն մին հանդիսանալով, Խաչատուր Վրդ. Կեսարացիի հիմնած դպրոցով, եւ առաջին հայ տպարանի հիմնումով:
Ահա Խաչատուր Վրդ.-ի մօտ է որ ուսման ծարաւի մանուկը՝ Ոսկան կը սկսի իր հոգեմտաւոր ուխտագնացութիւնը: Հակառակ իր ծնողաց կամքին որոնք՝ կը փափաքէին իրենց կրտսեր զաւակը կեանքի գործնական ասպարէզին մէջ տեսնել, Ոսկան՝ «ծածուկ ի ծնողաց գնաց առ վարդապետն Խաչատուր սակս ուսման եւ կրօնաւորութեան», ուր կը դասաւանդուէր Սաղմոս, Շարական, Ս. Գրոց մեկնութիւններ՝ յատկապէս Կաթողիկեայ Թուղթերը, Պօղոս Առաքեալի Թուղթերը, Եսայիի Մարգարէութիւնը:
1629-ին Մովսէս Կաթողիկոս կու գայ Սպահան շնորհաւորելու համար Շահ Սաֆին որ յաջորդած էր Շահ Աբբասին, ինչպէս նաեւ խնդրելու որ ջնջուի Էջմիածնի վրայ հաստատուած տուրքը: Աշնան երբ կը վերադառնայ Էջմիածին հետը կը տանի պատանի Ոսկանը: Էջմիածնի մէջ ան կը հետեւի Մելիքսէթ Վժանցի վարդապետի դասաւանդութեանց, որ հմուտ էր քերականական արուեստին, անկէ կը սորվի Լատիներէն եւ Լատին աստուածաբանական եւ իմաստասիրական գիտութեանց, համառօտաբար կը թարգմանէ քերականութեան ձեռնարկներ, լատիներէնէ թարգմանելով աղօթքներ, ծիսական քարոզներ եւ տրամաբանութեան գիրք մը:
1662-ին Յակոբ Կաթողիկոսի հրամանով Ոսկան կը մեկնի եւրոպա, Իտալիոյ Լիվոռնօ քաղաքին մէջ նիւթական փոխատուութիւն կըստանայ Ջուղայեցի երեք վաճառականներէ: ապա կ՛անցնի Հռոմ՝ տպագրական օժանդակութիւն ստանալու յոյսով Հռոմէական եկեղիցիէն, բայց ի զուր՛ այնուհետեւ կ՛ուղղուի Ամսթերտամ 1664-ին: Աստուածաշունչի տպագրութեան հարկ եղած բոլոր պատրաստութիւնները տեսնելէ ետք՝ նոր գիրի կազնութիւն, նկարներու փայտափորագրութիւն, նախ կը տպէ «Այբբենարան» մը որպէս նախափորձ, եւ ապա՝ 1666-ին կը ձեռնարկէ Աստուածաշունչի տպագրութեան որ կ՝աւարտի 1668-ին: «Գիրքը տպուեցաւ իր ժամանակին համար մեծ՝ 5000 տպաքանակով, էջերուն քանակը 838: Այդ շքեղ եւ պատկերազարդ գրքին լոյս ընծայելով հայերը ունեցան իրենց ազգային լեզուով տպագրուած Աստուածաշունչը եւ որի տպագրութեամբ Ոսկան վարդապետը մատուցած է վիթխարի ծառայութիւն»: Նաեւ ըստ բանասէր Գարեգին Լեւոնեանի, «Սա մի հոյակապ գործ է տպագրական տեխնիկական տեսակէտէն եւ աննախընթաց աշխատանք մինչեւ իր ժամանակի հայերէն հրատարակութիւնները:
Ոսկան Վարդապետի առաքելութիւնը չի սահմանափակուիր միայն Աստուածաշունչի տպագրութեամբ, այլ կ՛ընդգրկէ կրօնական, գիտական եւ դաստիարակչական յստակ նպատակ: 1666-1669-ին ան կը տպէ Սաղմոսագիրք, Շարական, Ժամագիրք, Մաշտոց ծիսարան, Աղօթամատոյց, Տոմարագիրք, Քրիստոնէական, ինչպէս նաեւ քերականութեան, աշխարհագրութեան, պատմութեան թանկագին հատորներ: Եւ այս ամէնքը՝ յաղթահարելով նիւթական անձուկ պայմաններու, երբ ո՛չ Էջմիածին եւ ո՛չ ալ այլ աղբիւրներէ օժանդակութիւն կը հասնէր, առաւել ունենալով ներքին եւ արտաքին անասելի ճնշումներ:
Աստուածաշունչի կոթողական տպագրութիւնէն ետք Ոսկան Վարդապետ կը ձեռնարկէ Հայ ժողովրդի սրտի խորերէն առ Աստուած բարձրացող Նարեկ աղօթամատեանի տպագրութեան, բայց աւա՜ղ առաջին մի քանի էջերը տպելէն ետք իր յոգնաբեկ մարմիմը տեղի կու տայ բնութեան օրէնքին եւ 1674-ին խոնաւ ու ցուրտ օր մը իր ժողովուրդի հոգեմտաւոր զարգացման յանձնառու Լոյսի առաքեալը Հայրենիքէն հեռու՝ Մարսիլիոյ մէջ հրաժեշտ կ՛առնէ աշխարհէն: Հայրենի պատմագիր Լէօ հետեւեալը կը գրէ իր մասին .- Առաջին անգամ հայերէն Աստուածաշումչ տպող մարդը կարող էր դեռ շատ հսկայական ու դաժան աշխատութիւն մտցնել իր լուսաւոր գործի մէջ, բայց նա մենակ էր, համարեայ զուրկ նիւթական միջոցներից, եւ որ ամենից վատն է, ճնշուած անիրաւ հսկողութիւնների եւ կասկածի տակ . . . Նա մեռաւ վշտերի եւ յուսահատութեան մէջ, բայց Հայ տպարանը արդէն մի հաստատութիւն էր դարձել, եւ այլեւս կորչելու, անյատանալու վտանգի մէջ չէր: Ճիշտ է նրա տպարանը մաս մաս ցրիւ եղաւ, բայց այդ բեկորները նոր եւ նոր տպարանների կորիզներ դարձան Մարսէյում, Ամսթերտանում, Կ. Պոլսում: Ոսկանը պատրաստեց Հայ տպագրիչների սերունդ, որ նրանից յետոյ շարունակեց գործը»: Իսկ Օրմանեան Պատրիարքը կըսէ «Ոսկանի անձնաւորութիւնը արժանի է մեր ազգին մտաւոր զարգացման տեսակէտէն՝ մեծ երախտաւորներու կարգը դասել, եւ Հայ տպագրութեան իսկապէս մղում տուող ճանչցուիլ»:
Սահիկների միջոցով ցուցադրուեց հնատիպ գրքերի մի շարք որում ըստ կարգի բացատրութիւնը ներկայացրեց Սրբազանը:
Դասախօսութեան վերջում եղան հարցումներ, որոնց լուսաբանեց Սրբազան Հայրը: Ներկաները ըմբոշխնեցին ու հոգեպէս հարստացան սուրբ գրքերի էջերում գրուած կրօնական եւ մշակութային զգացումները:

Թղթակից

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*