ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ-ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ   ԲԱՐՈՅԱԿԱՆԱՑՈՒՄ  ԵՒ ՄԱՐԴԿԱՅՆԱՑՈՒՄ ԿԱՐԵԼԻ՞ ԵՆ

 

Յ. Պալեան

Բարոյականացում եւ մարդկայնացում:

Ֆրանսացին կ’ըսէ moralisation եւ humanisation:

Զանգուածային լրատուամիջոցներու (media) եւ համակարգչային-համացանցային հաղորդակցութեան հիւսած ցանցը մոլորակի եւ մարդոց շուրջ այնպէս է, որ տեղեկութիւնները կը շրջին ձայնի արագութեամբ, կարծիքներ, իրականութիւններ, անոնց խարդախումը՝ ապատեղեկատուութիւն, մաս կը կազմեն մեր առօրեային: Շարքային քաղաքացին, որ իր քուէով ընտրութիւն կը կատարէ, սկզբունքային ազատութեամբ, խաբկանք կ’ապրի, քանի որ զանազան ձեւերով իրեն կը թելադրուի իր որոշումը:

Քաղաքական-պետական համակարգը, որուն գոյութենական իմաստը պիտի ըլլար (եւ ըլլայ) մարդոց եւ ընկերութեան բարիքը, որ կը բանաձեւուի զանազան բառերով, ինչպէս՝ խաղաղութիւն, հաւասարութիւն, արդարութիւն, մարդկային իրաւունքներու յարգում, բնութեան եւ գիտութեան բարիքներու հաւասար բաշխում, բարոյականացում, մեր հաւաքական տան՝ բնութեան պաշտպանութիւն, այսինքն՝ մարդկայնացում, փաստօրէն չի յաջողիր: Արդիւնքը ակներեւ է. չարաշահումներ, կողոպուտ՝ անհատական, թաղային, համայնքային, ազգամիջեան եւ միջազգային մակարդակով, պատերազմներ, շարունակուող եւ յարաճուն բնութեան ապականում՝ գիտնալով որ անոնք կ’առաջնորդեն դէպի վաղուան աղէտը եւ կը սպառնան անհետացնել մոլորակի վրայ տիեզերական հրաշք կեանքը:

Հնագոյն օրերէն մեզի հասած պատումները կը վկայեն այն մասին, որ իշխանատենչութիւնը մնայուն ախտ է, աւեր գործած է անցեալ դարերուն, այդպէս ալ կը շարունակուի: Ըստ պատմական կրկնուող փորձին՝ անբուժելի: Թագաւորներ իրենց որդիները սպաննել տուած են, կամ ընտանիքի ուրիշ անդամները: Իշխանաւորներ ուզած են յաւերժանալ իրենց դիրքերուն վրայ եւ այդ ցանկութիւնը կը տեւէ զանազան բնոյթի ճնշումներով, նոյնիսկ մեր քաղաքակիրթ աշխարհին մէջ, կոպիտ ձեւերով կամ իրենք զիրենք որպէս այդպիսին չխոստովանող եղանակներով, կը թաքնուինք ժողովրդավարական կարգախօսներու եւ սկզբունքներու ետին, օգտագործելով զանազան ճարտարութիւններ. շահակցութիւններ, մեքենայութիւններ (կոմպինացիա), դաւադրութիւններ (ազդեցութիւններու բանեցում, դրամ, կաշառք, սեռ):

Համագումար՝ անմարդկայութիւն եւ անբարոյութիւն:

Նուազագոյն չարիք համարուած ժողովրդավարութիւնը (յիշել Ուինսթըն Չըրչիլի խօսքը) ինքզինք կը պահէ հիմնական անտեսումով մը. կէսէն մէկ աւելին կէսէն մէկ պակասը կ’իրաւազրկէ: Եւ ըստ կեանքի փորձին, այս հակասութիւնը յաղթահարելի չէ: Հետեւանքը այն է, որ քաղաքական դիրքի հասնելու մրցակցութիւնները միջոցներու միջեւ խտրութիւն չեն դներ, քանի որ քաղաքականութիւնը հանրային ծառայութիւն ըլլալէ հեռանալով, դարձած է ասպարէզ, կեանքը շահելու եւ դիրք ապահովելու համար, զարգացնելով խաղին մասնագիտութիւնը, որուն համար ֆրանսական տարածուն թերթ «Լը Մոնտ»ի խմբագրական մը խորագրուած էր՝  «A force de faire de la politique, on a tué la politique», այսինքն՝ տեւաբար քաղաքականութիւն խաղալով, այդ խաղը ինքնանպատակ դարձնելով, քաղաքականութիւնը այլասերած է, կորսնցնելով իր հանրային ծառայութիւն ըլլալու առաքինութիւն-առաքելութիւնը: Այս՝ քաղաքական կեանքի բոլոր մակարդակներուն եւ օղակներուն, թաղապետութիւններէն մինչեւ խորհրդարաններ եւ նախագահութիւններ եւ անոնց տիրանալու ձգտող կազմակերպութիւններ, իրենց մեծ ու պզտիկ դերակատարներով:

Եթէ հետեւինք հեռու եւ մօտ աշխարհներու իշխանութիւններու յառաջացման, ժառանգականութեամբ, տուեալ ընտանիքի մը մէջ ծնած ըլլալու իրաւունքով, կամ ընտրութիւններու խաղով, պիտի հասնինք այն պարզ եզրակացութեան, որ արդիւնքները չեն ստացուիր արժէքներու, բարոյականութեան, ծառայութեան, կարողութիւններու եւ այլ առաքինութիւններու հիման վրայ: Մեղմացնելով ըսենք՝ ընդհանրապէս: Իշխանութեան տիրացողները եւ անոնց ձգտողները ինքնակոչիկներ են, կամ խմբակոչիկներ, ժողովուրդը ինք չ’առաջադրեր զիրենք: Պատմութեան ընթացքին եղած են արտակարգ եւ անվիճելի հեղինակութեամբ անձնաւորութիւններ, որոնք դրոշմած են իրենց ժամանակը, օրինակ են մինչեւ այսօր, ունեցած են charisme (Հայաստան պարզ տառադարձութեամբ կ’ըսեն՝ խարիզմա): Արդի ժամանակներուն մէջ անոնք կը կոչուէին Մահադմա Կանտի կամ Նելսըն Մանտելա: Իրենց հեղինակութիւնը չէին ստացած ոչ իրենց հօրմէն եւ ոչ ալ դրամագլուխէն:

Քանի որ ամէն օր չեն յայտնուիր արտակարգ հեղինակութեան տէր անձնաւորութիւններ, իշխանատենչութեան բացասականութիւնները սահմանափակելու եւ կանխելու համար անհրաժեշտ է որդեգրել օրէնքներ: Ժողովրդավարական երկիրներու մէջ, հակառակ պիտակին, յառաջացած են նոր տեսակի «դասակարգեր» եւ մնայուն իշխողներ, որոնք իրենց պատկերով շատ ալ հեռու չեն հին դարերու իշխող դասակարգերէն, ազնուականներ, Ամենակալ Տիրոջ կողմէ տրուած իրաւունքով՝ ժառանգութեամբ թագաւորներ: Այս՝ ընկերութիւններու տարբեր մակարդակներուն: Երբեմն հարց պէտք է տալ, թէ երկրի խորհրդարանին անդամը, որ հոն կը գտնուի երեսուն, քառասուն կամ յիսուն տարի, եթէ հրաշք պիտի գործէր, գործած կ’ըլլար: Օր մը, զրոյցի մը ընթացքին, իր դիրքին վրայ յաւերժացողի մը կ’ըսէի, որ եթէ ոսկի հաւկիթ պիտի ածէր, անյիշատակ ժամանակներէ ի վեր իր դիրքին վրայ մնացած ըլլալով, ածած պիտի ըլլար, հէքիաթի «հազարան պլպուլ»ը գտած պիտի ըլլար:

Վերջին տարիներուն, զանազան երկիրներու մէջ տեղի ունեցած նախագահական եւ խորհրդարանական ընկերութիւնները տխուր պատկերները կը մղեն հեռանկար ունեցող, ժողովրդավարութեան նոր շունչ տալու մտահոգութիւն  ունեցող քաղաքական գործիչները եւ մտաւորականները, ժողովրդավարութիւնը ժողովովուրդին վերադարձնելու մասին մտածելու: Անհրաժեշտ է «ներկայացուցչութիւններ»ը ընտանիքներու գրաւոր կամ անգիր մենաշնորհներու ինքզինք պարտադրած իրաւունքին վերջ տալ, վերջ տալ նաեւ ընտրական-ժողովրդավարական պիտակի տակ անհատներու նոյն դիրքի վրայ յաւերժացման: Շատեր կը խորհին, որ Ֆրանսան «օրինակելի» ժողովրդավարական երկիր է, բայց ան ալ վիրաւոր է դիրքապաշտութեան եւ ընտանեպաշտութեան (népotisme) մեղքով: Արդէն հանրային կարծիքին մէջ սկսած է արմատաւորուիլ ընտրովի պաշտօններու ժամանակաշրջանի սահմանափակումը՝ որ կայ նախագահին համար (երկու յաջորդական շրջաններ), ընդհանրացնել նաեւ խորհրդարանի անդամներուն համար, ուր կան մարդիկ որոնք աւելի քան երեսուն տարիներէ ի վեր հոն են: Այդպէս է նաեւ Ամերիկայի պարագան: Այդ ժողովները կարծէք կը դառնան դասակարգ: Այս տեսանկիւնէն պէտք է դիտել նաեւ այլ երկիրներու պարզած պատկերը, մեծերու պզտիկներու, Հայաստանի, Լիբանանի, եւ ուրիշներու:

Խօսեցանք առաւելաբար երկիրներու մասին: Նոյն մօտեցումը պէտք է ունենալ միութիւններու, կուսակցութիւններու եւ կազմակերպութիւններու նկատմամբ, ուր կը հանդիպինք ցկեանս եւ այդ տեսակ պետերու: Հանրային ծառայութիւնը կը վերածուի անհատի դիրքի ծառայեցման, կը մշակուի «անփոխարինելիութեան առասպել», որուն համար ֆրանսացին կ’ըսէ՝ թէ «գերեզմանատուները լեցուն են անփոխարինելիներով»:

Եւ յաճախ, կեանքը ցոյց կու տայ, որ սխալ գործուած էր, եւ սխալներու գինը կը վճարեն ժողովուրդները:

Ժողովրդավարութեան անձնականացման դէմ օրէնքներ անհրաժեշտ են եւ այդ գիտակցութեան դաստիարակութիւնը պէտք է սկսիլ դպրոցներէն, զայն առնելով կրթական ծրագրին մէջ:

Ուինսթըն Չըրչիլի ըսած «նուազագոյն վատ վարչաձեւը» միշտ կարելի է բարելաւել, տեւաբար քննադատելով  քաղաքականութիւն խաղալու, այդ խաղը անձնակացնողները եւ ինքնանպատակ դարձնելու աճպարարութիւնները: Յիշեցնելով, որ քաղաքական իմաստութեան համար անհրաժեշտ են անձի օրինակները: Քանի՞ հոգի գիտեն, թէ ինչպէ՞ս կ’ապրէին իմաստուն կայսր Մարկոս Աւրելիոս, Սիմոն Զաւարեան, Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադիր Արամ, կամ Ֆրանսայի փրկարար նախագահը՝ Շարլ տը Կոլ:

Քիչ մը քաղաքացիական գիտակցութիւն, որուն վրայ գումարուած ողջմտութիւն, իմաստութիւն եւ քաջութիւն պիտի բաւեն վաղը մեր այսօրէն աւելի լաւ դարձնելու, յաջորդ սերունդներուն կտակելու համագործակցութեան եւ բարի կամքի կեանքի ոճ մը, որ չըլլայ Հոպզի ըսած «մարդը մարդուն գայլն է» (homo homini lupus) վերաբերումը:

Ֆրանսան օրէնքով պիտի փորձէ արգիլել յաւերժական երեսփոխաններու դրութիւնը: Անոնք պիտի չկարենան յաջորդական երեք շրջանէ աւելի յաւակնիլ նոյն պաշտօնին: Ինչո՞ւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը նոյն ձեւի օրէնք պիտի չընդունի բոլոր երկիրներուն համար:

Մեծ գաղափարներու իրականացման համար արգիլուած չէ գէթ երազել:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*