ՀԱՅԵՐԸ ՍՈՒԷՅՏԱՅԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

Աս-Սուէյտա կամ Սուէյտա* (արաբ.՝ السويداء), հին քաղաք Սուրիոյ հարաւ-արեւմուտքը՝ Յորդանանի ցամաքային սահմանի մօտ: Անցեալին եղած է հռոմէական կայսրութեան Արաբիա նահանգի կազմի մէջ:
Սուէյտա կը գտնուի Ճեպել Արապի (արաբներու լեռ: Նախապէս՝ Ճեպել Տրիւզ) կեդրոնը: Ճեպել Տրիւզ կ’անուանուի շրջանի գերակշիռ մասը տիւրզիներ ըլլալուն պատճառով:
Տիւրզիները կը վերագրեն իրենց ծագումը Ֆաթիմեանց, որոնք Եգիպտոսի վրայ իշխեցին Պենի Թուլունի տիրապետութենէն ետք: Ֆաթիմեանց ամէնէն մեծ ու հռչակաւոր արքան եղաւ Ապութամիմ Մուրատ, որ գահը բարձրացաւ 969 թուականին, նուաճեց Եգիպտոսը, իր մայրաքաղաքը Գահիրէն ըրաւ` հիմնելով` ֆաթիմեանց իշխանութիւնը, որոնք իրենց անունը փոխ առին իսլամաց մարգարէին Ֆաթիմա դուստրէն: Տիւրզի աղանդին առաջին հիմնադիրը եղաւ Ֆաթիմեանց երրորդ թագաւորը` Մանուր-Ալ-Օպէյտի` Ալհաքեմ-Պի Ամրիհի մականուածը: Ասիկա 996 թուականին գահը ելաւ մետասնամեայ հասակին մէջ` իշխելով մինչեւ 1020: Իր գլխաւոր առաքեալն եղաւ պարսիկ մը` Մոհամետ-Պին-Իսմայէլ-Ալ-Տիւրզին, որ իր անունը տուաւ տիւրզիներուն:
Պատմական կարեւորութեան համար այստեղ երեւան կը հանենք այն կարեւոր իրողութիւնը, որ շրջանի բնակչութիւնը 1940ականներուն Ճեպել Տրիւզ անուանումի փոխարէն շրջանը կոչած է նաեւ Ճեպել Էրմէն (հայոց լեռ):
Ճեպել Արապ կը գտնուի Դամասկոսի հարաւ-արեւելքը՝ անապատի մէջ ովասիս մը: Ծովի մակերեսէն մօտ 1100 մեթր բարձրութեամբ: Հրաբխային սեւ քարերով ողողուած անջրդի լեռնադաշտեր:
Սուէյտա նահանգի տարածութիւնն է 6550 քառակուսի քիլոմեթր:

Սուէյտան 1924-ին

Ճեպել Արապի հիւսիս-արեւմուտքը կայ Էլ-Լիւճէ կոչուած բարձրաւանդակը իսկ հիւսիս-արեւելքը` Սաֆա կոչուած բլրակները:
Տիւրզիները, որպէս ժողովուրդ քաջ, ռազմասէր, ժուժկալ ու պատուախնդիր են: Տիւրզիները կ’ապրին գիւղերու մէջ եւ կը զբաղին երկրագործութեամբ:
Շրջանի կարեւոր աւաններն են` Սալխատ (Սելքա), Շահպա, Պեհպա, ուր կը գտնուին հռոմէական հնութիւններ:
1930ական թուականներուն Շահպայի մէջ բնակութիւն հաստատած են քանի մը հայեր, ինչպէս՝ Կարնեցի Տրդատ, Անդրանիկ եւ Սիսակ:
Շրջանին մէջ կան նաեւ քրիստոնեայ գիւղեր, որոնք շատ հին ծագում ունին եւ կը պահեն իրենց տիպարը, անոնց զգալի մասը Արեւելեան ուղղափառ եկեղեցւոյ հետեւորդներ են, կայ նաեւ մուսուլմաններու փախստական համայնք մը, որոնք եկած են հիմնականին մէջ Տարաայի շրջանէն:
Հայ համայնքի ծագումը կը սկսի Հայոց ցեղասպանութեան եւ ֆրանսացիներու հոս ներկայութենէն ետք:
1932 թուականին յատկապէս երիտասարդ տարրէն պատկառելի թիւ մը ներկայութիւն կ’ըլլայ Սուէյտայի մէջ: Հետզհետէ արհեստաւորներ կու գան եւ լաւ ընդունելութիւն կը գտնեն ժամանակի մը ընթացքին:
Սուէյտայի հայութիւնը ընդհանրապէս կը բաղկանար Այնթապի, Ատանայի, Հաճընի, Մարաշցի, Կիւրինին եւ այլ հայկական հողերէ տարագրուած հայերէ:
Անոնց մեծամասնութիւնը արհեստաւորներ էին, յատկապէս դերձակ, ժամագործ, մսավաճառ, լուսանկարիչ, ելեկտրագէտ, կլայագործ, կարպետագործ: Նկատի առնելով ֆրանսական բանակի շրջանի մէջ գոյութիւնը, հետեւաբար անոնք զինուորական տարազ կառել կու տային, այդ պատճառով ալ շատ մը հայեր դերձակութիւն կ’ընէին:
Վերոնշեալ թուականին երիտասարդներէն շատերը երբ կը ծանօթանան Րաֆֆիի «Կայծերը»ին, «Խաչագողի յիշատակարանը»ին, Աւետիս Ահարոնեանի «Ազատութեան ճանապարհին»ին եւ այլ յեղափոխաշունչ գրողներու ստեղծագործութիւններուն, կը սկսի անոնց արիւնը եռալ եւ կ’ուզեն բան մը ընել: Միւս կողմէ, տոգորուած ազգային խնդիրներով եւ հարցերով կ’ուզեն Սուէյտայի հայ բնակչութեան ազգային վիճակն ու դիմագիծը կանգուն պահել:
Վերոնշեալ մեկնակէտէն ելլելով է, որ այդ օրերուն 12 գաղափարակից երիտասարդներ կ’անդամագրուին Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան եւ կը կազմեն Սուէյտայի առաջին դաշնակցական «Նիկոլ Դուման» խումբը: Նշեալ խումբի 12 անդամներն են. Կարպիս Թէրզեան, Արամ Սրուզեան, Նազարէթ Ագօղլանեան (Ճերմակեան), Կիրակոս եւ Յովհաննէս Զարդարեան եղբայներ, Նիւքար Յովսէփեան, Միսաք Գաբրիէլեան, Նոֆէր Մանճիկեան, Անդրանիկ Ֆարէշեան, Բարսեղ Գույումճեան, Լեւոն Պագգալեան եւ Կիրակոս Մարտիկեան: Անուանացանկի առաջին երեք անունները դիւան կը կազմեն:
Այս երիտասարդներուն համար առաջին կարեւոր հիմախնդիրը եղած է հայկական դպրոցի մը հիմնումը եւ թրքախօսութեան դէմ պայքարը:
Դպրոցի հարցը երկար քննարկումներէ ետք կ’որոշուի քաղաքի բանիմաց հայերը գործի լծել, եւ կը տեսակցին բժիշկ Յովհաննէս Գաղթացեանի, Միհրան աղա Էքզէրեանի, Գրիգոր Եագուպեանի ու դեղագործ Ռուբէն Հէքիմեանի հետ: Երեքն ալ կը համաձայնին այս կարեւոր նախաձեռնութեան գաղափարին եւ կը սկսին գործել: Բժիշկ Յ. Գաղթացեան եւ Գ. Եագուպեան կը մեկնին Դամասկոս եւ կը տեսակցին Դամասկոսի Կաթողիկոսական փոխանորդ՝ Գերաշնորհ Տ. Եփրեմ Եպիսկոպոս Տոհմունիին (Սսեցի) հետ եւ կը խնդրեն սրբազան հօրմէ, որ շուրջ 50 հայ մանուկներ կը գտնուին Սուէյտայի մէջ եւ անհրաժեշտ է դպրոց մը կերտելու հրաման տալ:
Մինչ Դամասկոսի Հ.Յ.Դ.-ի կողմէ Յարութիւն Հալլաճեանն ալ դիմում կ’ընէ առաջնորդին: Իսկ Սուէյտայի մնացորդը իր կարգին դիմում կը կատարեն Ճեպել Տրուզի ֆրանսացի կառավարիչին, հայկական դպրոց մը ունենալու համար:
Այնուհետեւ, առանց պետական հրաման առնելու անշուք տան մը մէջ առժամեայ հիմը կը դրուի մանկապարտէզի մը: Ազատուհի Գույումճեան սիրայօժար կ’ըստանձնէ վարժուհիի ծանր պարտականութիւնը: Առաջին օրերուն 10-15 փոքրիկներ կը համախմբուին: Իսկ մանկապարտէզը վարելու պաշտօնը յանձն կ’առնէ Լուսածին Քիւփէլեան:

Սալխատ բերդը

Իրերայաջորդ օրերուն մինչեւ 1935 թուականին թէեւ պետական արգելքներ կ’ըլլան սակայն ամէն անգամ պարտականութեան գիտակից տղոց անձնական միջամտութիւններուն կը հարթուին:
1934-1935 թուականներուն, Սուէյտայի հայերու թիւը կը կազմէր 100-110 հայ ընտանիք: Իսկ 1936 թուականին, մօտ 80-90 ընտանիքներ: Մեր անձնական պրպտումներէն երեւան կու գայ, որ Սուէյտայի Հայ համայնքի թիւը հասած է միչեւ 200 ընտանիքի:
Անոնց գաղափարական թեքումը մեծամասնութիւնը Հ.Յ.Դաշնակցականներ էին, կային հնչակեան, ռամկավար եւ համայնավար, ինչպէս նաեւ Հ.Բ.Ը.Միութեան պատկանող անհատներ ալ:
Հայութիւնը՝ ընդհանրապէս երիտասարդներ կիրակի եւ տօնական օրերուն կը համախմբուէին, բացօդեայ վայրեր պտոյտ կը կազմակերպէին:
Սուէյտայի հայ համայնքի զաւակներէն այստեղ կը յիշատակենք քանի մը հատը միայն.-
Միհրան աղա Էքիզլէրեան սրճարան-ճաշարանի տէր, շատ մը հայեր կ’աշխատէին Միհրան աղայի մօտ:
Յարութիւն Ալթունեան, եղած է Ճեպել Տրուզի օրուան նահանգապետ Նեսիպ պէկ Պեգրիի խոհարարը:
Մարտիրոս եւ Հրանդ Ժամկոչեան եղբայրներ, առաջին լուսանկարիչի խանութը ամբողջ Ճեպել Տրուզի մէջ կը պատկանէր անոնց, որ կը գտնուէր Սուէյտայի հրապարակին մէկ անկիւնը:
Յակոբ Աբովեան, կլայագործ: Զաւակները՝ Սողոմոն, Խաչիկ, Արամ եւ Յարութ:
Արամ Սուրուզեան, լուսանկարիչ:
Գարեգին Տարախճեան, կարպետագործ (քիլիմճի):
Յարութիւն (Անթուն) Բրուտեան, ջուրի խողովակներու շինութեան եւ նորոգութեան վարպետ:
Կարապետ Պետոյեան, հնակարկատ:
Գէորգ Գալեմքիարեան (ուրֆացի), մսագործ: Տիկինը Ս.Օ.Խաչի հիմնադիրներէն Վարդանուշ Տէրտէրեան:
Վարդան Տէրտէրեան (Սեբաստացի), Մեքինիսեան, փաթոսի վրայ աշխատելուն համար ճանչցուած էր իբրեւ Փաթոս Վարդան: Վարդան, Վարդանուշ Տէրտէրեան-Գալեմքիարեանի եղբայրն էր:
Սեդրակ Մարտիկեան, կօշկակար:
Մատթէոս Մարկոսեան, ֆրանսացիներուն մօտ աշխատած է գաղտնի հեռագրալուրերու վերլուծման իբրեւ մասնագէտ: Սուէյտա հաստատուած է 1930 թուականին:
Բարսեղ Չէրքէզեան (Ղասըմ Չաւուշ), Սուէյտայի մէջ շէնք շինող կապալառուներու մօտ վերակացու եղած է, առանց վկայականի ճարտարապետութիւն ըրած:
Երուանդ Ֆերմանեան (Սսեցի), լուսանկարիչ:
Ռուբէն Հեքիմեան, դեղագործ:
Յարութիւն հաճի, Պօղոս, Միսաք եւ Սեդրակ Լիպարիտեան եղբայրներ, մսավաճառ:
Գէորգ եւ Մաքսուտ Գալէմքիարեաններ:
Կարպիս Մսըրեան, մանրավաճառ:
Յարութիւն Պէրպէրեան, նպարավաճառ:
Սուէյտայի ելեկտրականութիւնը յանձնուած էր Մարտիրոս Թաշճեանի:
Յովհաննէս Թերզիպաշեան, երկրաչափ: 1930 թուականին, կառուցած է Սուէյտա քաղաքի երկյարկանի կառավարչատունը (Սէրայ), ինչպէս նաեւ շատ մը շէնքեր:
Այստեղ անհրաժեշտ է յիշել նաեւ՝ Ճերմակեանները, Կարապետեանները, Ուզունեանները, Պալեանները, Բալուլեանները, Թահմիզեանները, Թարխուտեանները, Ոսկերիչեանները, Մաճարեանը, Սամուէլեանները, եւ ուրիշներ:
Քաղաքին մէջ հայ երիտասարդներէ կազմուած է ֆութպոլի խումբ մը, որուն խմբապետ նշանակուած է Սեդրակ Լիպարիտեան: Շրջանի տիւրզի տղաքն ալ կ’ունենան ֆութպոլի խումբ, սակայն նկատի առնելով, որ երկու խումբերն ալ տկարեն հետեւաբար կ’որոշեն լաւ խաղացողները Ա. խումբ ընել, իսկ Բ. խումբի անդամները կ’ըլլան թերաւարտներ: Ա. խումբի մէջ մաս կը կազմեն 6 կամ 7 հայեր, 4-5-ը տեղացի եւ արաբ քրիստոնեայ:
Սուէյտայի մէջ հայերը չեն ունեցած սեփական եկեղեցի, սակայն ունեցած են հասարակաց դամբարան մը: Քահանայ հայրեր զանազան առիթներով ներկայ եղած են Սուէյտա եւ հոգեւոր սնունդ մատակարարած տեղւոյն հայ համայնքին: 1935 թուականին, Ս. Զատկուան Մեռելոցի առիթով Սուէյտայի հայկական հասարակաց դամբարանին մէջ Դամասկոսի Թեմէն Արժ. Տ. Յովհաննէս քահանայ Նաճարեանը հայ համայնքը համախմբելով եկեղեցական արարողութիւն կատարած է:
Արդարեւ, համայնքի կազմաւորման ընթացքին բաւական լուրջ հարցեր եւ տարակարծութիւններ ծագած են յատկապէս դպրոց մը հիմնելու գործընթացի ժամանակաշրջարնին:
Փոքր համայնքին մէջ ազդանշանը կը տրուի երկրորդ հայկական վարժարանի մը եւս, Հ.Բ.Ը. Միութեան կողմնակիցներու ջանքով եւ կը վայելէ Դամասկոսի առաջնորդարանի հովանաւորութիւնը:

1935-1936-ին, Սուէյտայի Ֆրանքօ-Արմէնեան վարժարանը, ուսուցչուհի Լուսածին Քիւփելեանի հետ

Այնուհետեւ, 1935 թուականին, Յ. Գաղթացեանի բնակարանին մէջ յատուկ ժողով մը գումարուած է Գերաշնորհ Տ. Եփրեմ Եպիսկոպոս Տոհմունիի ներկայութեամբ եւ Հ.Բ.Ը.Մ.-ի Լիազօր ներկայացուցիչ Միքայէլ Նաթանեանի, եւ հոն յայտարարուած Բաբգէնեան վարժարանի հիմնումի մասին: Տեղւոյն ժողովականներու կողմէ շատ մը հարցերու առնչութեամբ եղած է առարկութիւն, տարակածութիւններ, ինչպէս նաեւ գաղափարական պայքար:
Դպրոցը Բաբգէնեան վարժարան կոչուած է, ի պատիւ այդ օրուան Բաբգէն Ա. Կիւլէսէրեան Վեհափառի անուան:
Վարժարանի նիւթական եւ բարոյական պատասխանատուն՝ հովանաւորողը եղած է Հ.Բ.Ը.Մ.-ը:
Տեղւոյն իշխանութեան մօտ պատասխանատու տնօրէններ նշանակուած են Գրիգոր Եագուպեան, բժիշկ Յովհաննէս Գաղթէցեան եւ Արթին աղա Գալայճեան:
Վարժարանի անունը տեղ մը արդար պատճառներով անակնկալի բերած է ժողովականները եւ անհաճոյ թուած պարզ այն պատճառով, որ շրջանին մէջ գոյութիւն ունէր նաեւ կաթողիկէներ եւ աւետարանականներ ալ: Ուստի եղած արարքը տեղւոյն հայութեան մտայնութեան հակառակ եղած է:
Նկատի առնելով, որ շրջանի հայութեան մեծաւ մասամբ եղած են Դաշնակցականներ եւ անոր համակիրներ, բայց եւ այնպէս վերոնշեալ բոլոր անիրաւութիւնները ընդունուած են դպրոցի սիրոյն: Ժողովները եղած են անկիրթ, աղմկալից ու անվայել հայհոյանքներով:
Այնուհետեւ, բարեմիտ, պահպանողական մարդիկ համերաշխութեան քարոզներ տալով կ’առաջարկեն երկու դպրոցներու միութիւնը:
Հետեւաբար, 1936-1937 թուականներուն համայնքի հեղինակաւոր մարդոց միջնորդութեամբ կարելի կ’ըլլայ համերաշխել եւ դպրոցները միացնել:
Բաբգէնեան վարժարանը իր նշանակովի հոգաբարձութեամբ քարշ կու տար մինչեւ 1938 թուականի դասաւանդութեան լրումին: Սակայն նոյն շրջանին դպրոցին մէջ անհանդուրժելի շատ մը անախորժութիւններ պատահած են, ազգային տօները, ազգային հերոսներու անուններ չէն յիշատակուած, միայն տօնուած են նոյեմբեր 29-ը Ստալինը մեր «հայրն» էր, ուրիշ նուիրական օր մը մայիս 28-ն յիշատակումէ դադրեցնելով: Այս ձեւով Բաբգէնեան վարժարանի դիմագիծը եւ ներսը հայկական ոգիէ զուրկ էր:
Օրին վարժուհի պաշտօն ստանձնած է Դամասկոսէն զէյթունցի, Մաքրուհի Սերոբեան:
Պատմական կարեւորութեան համար կ’արձանագրենք, թէ այդ ժամանակաշրջանին համայնքին մէջ կը բացուի գաղափարական բուռն պայքար, որ այս մասին նախապէս նշոյլներ կային:
Այսպիսով, նեղլիկ հաշիւները ու անհանդուժողականութիւնը շատ տուժած են համայնքի վիճակը կայուն պահելէ:
Վերոնշեալ անախորժ դէպքերու, իբրեւ արդիւնք եղած է առաջարկ, որ լայիք դպրոց մը հիմնուի, որուն մէջ ուսանին բոլոր հայերու զաւակները կաթողիկէներն ու աւետարանականները:
Ուստի խումբ մը հայ երիտասարդներ հնարամտութեամբ մը ջանք կը թափեն եւ բարեխօս միջնորդներու ճամբով կ’օգտագործեն օրուան բարձր գոմիսէրի ներկայացուցիչի՝ Ժեներալ Թարիթի կորսունցուցած մէկ հատիկ զաւկին՝ Ժէրար Թարիթը: Հետեւաբար, կ’առաջարկեն դպրոց մը հիմնել ի յիշատակ Ժէրարի անունով, դպրոց մը, որ կ’անուանուի ֆրանքօ-արմէնեան: Եռանդամ հոգաբարձութեան մը համար, բարձր գոմիսէրի ներկայացուցիչի կողմէ կը թելադրուի, որ կազմին մէջ կաթոլիկ մըն ալ ներառուի: Ուստի նկատի առնելով, որ տղոց մէջ կաթոլիկ չկար, դպրոցի սիրոյն Նազարէթ Ճերմակեան առժամաբար կաթողիկէ կ’ըլլայ: Հետեւաբար ի յիշատակ Ժէրար Թարիթի անուանբ ֆրանքօ-արմէնեան վարժարանի պատասխանատու մարմինը կը ներկայացնեն բժիշկ Յովհաննէս Գաղթացեանը, Կարապետ Պալեանը եւ Նազարէթ Ճերմակեանը:
ֆրանքօ-արմէնեան վարժարանի պատասխանատուներուն կողքին հոգաբարձու կ’ընտրուին Մինաս Զարդարեանը եւ Գրիգոր Շիրանեանը: Բժիշկ Յ. Գաղթացեան ատենապետ, Գ. Շիրանեան ատենադպիր, Ն. Ճերմակեան գանձապահ, Մ. Զարդարեան գոյքապահ, Կ. Պալեան խորհրդական:
Վարժարանի նիւթական ծանր պայմանները պատճառ դարձած է, որ Սուէյտայի ազգայիններէն Նազարէթ Ճերմակեան դպրոցի մէկ տարուան ուսումնական տարեշրջանի պիւտճէն ինք վճառած է:
Միւս կողմէ, 1938-1939 ուսումնական տարեշրջանին հայկական երկու վարժարաններու հոգաբարձութիւնները ոգի ի բռին աշխատած են դպրոցներուն պիւտճէն ապահովելու համար:
Պէտք է ըսել, որ երկու վարժարաններն ալ նիւթական դժուար օրեր անցուցած են, հետեւաբար նիւթական ապահովելու համար եղած է, որ երկուքն ալ թատրոն ներկայացուցած են:
Բ. համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, այս արտասովոր պայմաններու տակ 1939-1940 ուսմնական տարեշրջանին Սուէյտայի երկու վարժարանները կը միացուին: Օրին Բաբգէնեան ունէր 23, իսկ ֆրանքօ-արմէնեան, 42 երկսեռ աշակերտ: Երկու կողմերէ նոր հոգաբարձութիւն կ’ընտրուէր. Բիւզանդ Եագուպեան, Մելիտոս Պալեան, Մելքոն Ղուկասեան, Սամսոն Տէմիրճեան եւ Նազարէթ Ճերմակեան:
Տեղւոյն Հայ Օգնութեան Խաչի վարչութիւնը կը քաջալերէ տեղի ունեցած համերաշխութիւնը եւ կը կրկնապատկէ դպրոցին մէջ ունեցած իր սաներուն կրթաթոշակը: Սակայն Հ.Բ.Ը.Մ.-էն ոչ մէկ նիւթական նպաստ կը հասնի վարժարանին: Դպրոցը այնուհետեւ կը բոլորէ խաղաղ եւ բեղուն շրջան մը:
1940-1941 ուսումնական տարեշրջանին Սամուէլեան քոյրերը պաշտօնավարած են: Նոյն տարեշրջանին այլ պատճառներով, վերոնշեալներուն կը փոխարինէ Նուպար Չարխուտարեան (բանաստեղծ), որ ձրիօրէն պաշտօնավարած է:
1941-1942 ուսումնական տարեշրջանին Գրիգոր Գուտուլեան եւ անոր դուստրը օրդ. Երանուհին կը ստանցնեն ուսուցչական պաշտօնները: Այդ շրջանին է, որ վարժարանը մինչեւ չորրորդ դասարան ունէր: Ութը աշակերտներ ունեցող չորրորդ դասարանին շրջանաւարտի վկայականներու բաշխումը կատարուած է Գ. Գուտուլեանի ձեռամբ:

1935-ին Սուրբ Զատկուան Մեռելոցի օրը, Սուէյտայի մէջ

Յաջորդ տարեշրջանին՝ 1942-1943 թուականներուն դպրոցը կը տեղափոխուի այլ շէնք մը, Դամասկոսէն կ’ապահովին նոր ուսուցչուհիներ, դասագիրքերը՝ Դամասկոսի Միացեալ վարժարանի, դասագիրքերով կը դասաւանդուի աշակերտութեան:
Շրջանին մէջ տիրող պայմանները, յատկապէս տնտեսական դժուարին դրութիւնը կը պարտադրէր, որ հայութիւնը գաղթէ Սուէյտայէն, աշակերտութիւնը նօսրացած էր, հազիւ 50 թիւ կը ներկայացնէր:
Առ այդ, հոգաբարձութիւնը կ’որոշէ ժողովուրդին հասկնալի կատակերգակ թատերգութիւն մը ներկայացնել, որպէսզի քիչ մը նիւթական ապահովէ: Այդ պատճառով դպրոցի ամավերջի հանդէսէն ետք՝ երեկոյեան կը ներկայացուի «Չարշըլը Արթին աղան»: Տեղական համեստ ուժերով պատրաստուած ներկայացումը իր նպատակին կը հասնի դպրոցի պիւտճէն փակելու համար:
1943-1944 թուականներուն ուսումնական տարեշրջանը կարկըտան ձեւով կ’աւարտի:
1944-1945 թուականներուն դժբախտաբար հայկական դպրոց գույութիւն չէ ունեցած:
Համայնքին մէջ գործած է Սուրիահայ Օգնութեան Խաչի (ՍՕԽ) Սուէյտայի մասնաճիւղը, որ ընթացք առած է հայախօս եւ սակայն քիչ դպրոցի երես տեսած երիտասարդ՝ Վարդանուշ Գալեմքերեանի ջանքերով 1937 թուականին, բժիշկ Յովհաննէս Գաղթացեանի ատենապետութեամբ: Թէեւ անուրանալի է ատամնաբոյժ Գաղթացեանի վիթխարի աշխատանքը, նաեւ Ս.Օ.Խաչի Սուէյտայի մասնաճիւղի հիմնադրմանը:
Ըստ Ս.Օ.Խաչի արխիւներուն հիմնադրութիւնը կը համարուի՝ 24 Ապրիլ 1938-ը, նկատի առնելով համայնքի զաւակներու համախմբումը անդրանիկ հաւաքը: Հոն կ’ընտրուի մասնաճիւղին ատենապետը, ինչպէս նաեւ 36 երկսեռ անդամներ:
Հինգ հոգիէ կազմուած անդրանիկ վարչութիւնը շաբաթական հերթականութեամբ կը գումարէ նիստեր:
Այնուհետեւ Շրջանային Վարչութեան վաւերացումով Սուէյտայի մասնաճիւղը պաշտօնապէս մաս կը կազմէ Օգնութեան Խաչի կառոյցին:
6 մարտ 1939 թուականին կը կազմակերպուի մասնաճիւղին հիմնադրութեան առաջին տարեդարձը:
Վարդանուշ Գալեմքերեան, կը կազմէ Օգնութեան խաչը եւ կը ստեղծէ լաւ շարժում մը կիներու, աղջիկներու եւ նոյնիսկ այրերու մէջ: Եռանդուն, կորովի եւ թշուառներու անմիջապէս օգնութեան հասնող այս տիպար հայուհին, իր օրինակելի վարք ու բարքով, կը շահի անխտիր համակրանքը բոլորին: Կ’ըլլայ ընտանեկան օթեւանին անբիծ հոգին, ամուսնոյն սփոփանքն ու հաւատարիմ ընկերուհին:
Օգնութեան Խաչի Սուէյտայի մասնաճիւղը հասութաբեր ձեռնարկներ կազմակերպելով կը փութայ հոգալ աղքատ ընտանիքներու նիւթական կարիքներուն:
Նիւթական օժանդակութիւն կը ցուցաբերէ կրթական մարզէն ներս: Ինչպէս վերը նշեցինք, Հայ օգնութեան խաչի վարչութիւնը փոքր համայնքի երկու վարժարաններուն ալ նիւթական իր օժանդակութիւնը ցուցաբերած է, իսկ հետագային հայ ազգային վարժարանին՝ տեղի ունեցած համերաշխութիւնը քաջալերելով կը կրկնապատկէ դպրոցին մէջ ունեցած իր սաներուն կրթաթոշակը:
1940 թուականին կը կազմուի արծուիկներու խումբ մը բաղկացած 13 հոգիէ: 1945 թուականին՝ 15 արծուիկ, 10 սկաուտ:
Մասնաճիւղը իր բազմապիսի գործունէութեան կողքին զարկ տուած է նաեւ մշակութային ձեռնարկներու: Տարեկան դրութեամբ հանդէս եկած է իր թատերական գործունէութեամբ: Տօնած է Բարեկենդան, Վարդանանց, Օգնութեան խաչի օր, Ապրիլ 24-ի սգահանդէս եւ Համբարձման տօնին առթիւ հրապարակած է վիճակահանութիւն:

Հայկական գերեզմաներու հողատարածք

28 մայիս 1944 թուականին մասնաճիւղը կ’օժտուի ակումբով մը, որ կ’անուանուի «Ջամալեան»:
Մասնաճիւղին թիւը ըստ 1935-ի տուեալներուն 68 հոգի եղած է, 1937-1938 թուականներուն՝ 50 հոգի, 1939-1940 թուականներուն՝ 57 հոգի, 1943 թուականներուն՝ 55 հոգի: Իսկ 1945 թուականին՝ շուրջ 35 հոգի:
Համայնքի թիւի նօսրացումի պատճառով, Ս.Օ.Խաչի ըստ 1946 թուականի տուեալներուն մասնաճիւղը կը լուծուի: 1948 թուականին, կարճ դադարէ մը ետք մասնաճիւղը կը վերակազմուի:
Բժիշկ Յովհաննէս Գաղթացեանին Սուէյտայէն հեռանալէ ետք խաչուհի Վարդանուշ Գալեմքերեանի կը վստահուի մասնաճիւղի ատենապետութեան պաշտօնը:
Պէտք է ըսել, որ վերոնշեալ միութեան Սուէյտայի մասնաճիւղի անդամները, յատկապէս իգական սեռի պատկանող խաչուհիները, մայրեր էին, որոնք յանուն ազգի ու սերունդի փրկութեան գոյութեան պայքարը տարին իրենց ֆիզիքական ու բարոյական բոլոր միջոցներով: Անոնք, գործեցին օրինակ առնելով իրենց նուիրեալ մայրերը: Այդ խաչուհիները շարունակեցին իրենց սուրբ գործը եւ եղան նոր օրերու հողմացրիւ հայ օճախներու սրբութիւնն ու օրհնութիւնը:
Համայնքին մէջ գործած է նաեւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի մասնաճիւղը իր քայլիկներու, եւ սկաուտական շարժումով:
1938-1939-ի Եւրոպայի մէջ տեղի ունեցած խլրտումները, Ատոլֆ Հիթլերի կայծակնային պատերազմը սկսած էր, ինքնաբերաբար ազդած էր Մերձաւոր արեւելքի վրայ:
Սուէյտայի հայութիւնը գործի մասին կը մտածէր, ֆրանսացիներուն քով աշխատողները գործէ կ’արձակուէին:
Հայութեան տնտեսական վիճակը օրըստօրէ կը քայքայուի, մարդիկ կը մտածեն մեկնիլ. անորոշութիւնը մղձաւանջ դառնալով բոլորին:
Այսպիսով զգալի կը դառնար անգործութիւնը, սննդանիւթերու անհաւատալի գիներու սղաճը, շաքարը եւ բրինձը անգտանելի էին…:
Այս պայմաններու տակ հայութենէն մաս մը քաղաքը ձգեց, գնաց, անոնք յատկապէս մեկնած են, Դամասկոս, Պէյրութ եւ այլ շրջաններ: Իսկ մնացած հայերը տնտեսապէս ընկճուած են:
Վրայ կը հասնի 1945-ի ներգաղթը, ինչպէս այլ շրջաններու, Սուէյտայի հայութեան ալ իր յարակից բոլոր զաւեշտախաղերով, խախտեց հայերու դիրքն ու տնտեսականը, անտուն ու անօգնական ձգելով բազմաթիւ ընտանիքներ, որոնց տարիներու աշխատանքին արդիւնքը հովերուն տրուեցաւ, բոլորովին յուսահատութեան մատնելով զանոնք երկար ժամանակ:
Տարբեր ժամանակներու մէջ Սուէյտա այցելած են շատ մը անուանի հայազգի զաւակներ, անոնցմէ կարելի է յիշել հետեւեալները.-
Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Տ. Զարեհ եպս. Փայասլեան (հետագային Զարեհ Ա կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ), օրին անշշուկ այցելած է իր ազգական Սարգիս (Չանախ) Էյլէնճեանի ընտանիքին:
Դաշնակցական գործիչ, մտաւորական Յակոբ Սիմոնի, 1936 թուականին կուսակցական առաքելութեամբ այցելած է Սուէյտա:
Իսքէնտերուն-Սանճաքի հայութիւնը սուրիական խորհրդարանին մէջ ներկայացնող երեսփոխան, Հ.Յ.Դ.-ի անդամ, ազգային-հասարակական գործիչ Մովսէս Տէր Գալուստեան:
Վաստակաւոր դերասան Բարսեղ Աբովեան:
Սուրիոյ եւ Լիբանանի մէջ իր կշիռքի կռփամարտիկներու ախոյեան Յովհաննէս Քիւրտեան:
Մերձաւոր արեւելքի հայաշատ երկիրներու մէջ, մասնաւորապէս Սուրիոյ եւ Լիբանանի հայութեան ծանօթ սկաուտապետ եւ վերոնշեալ շրջանի ՀՄԸՄ-ի հիմնադիրներէն, բազմաթիւ դպրոցներու եւ որբանոցներու մարզանքի ուսուցիչ Լեւոն Աբգարեան 1944 թուականին այցելած է Սուէյտա:
1941 թուականին տիրող քաղաքական պայմանները պատճառ կը հանդիսանան, որ նուազի հայութեան թիւը, գաղթի պատճառով: Սակայն մնացողները ամէն գնով կը շարունակեն գոյատեւել ու մեծ հանդիսութեամբ կ’ոգեկոչեն Հայոց ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակը: Սգահանդէսը կը կատարուի Սուէյտայի յոյն ուղղափառ եկեղեցւոյ մէջ, քանի որ համայնքը չէր օժտուած եկեղեցիով:
Սուրիոյ մէջ, հայերը ընդհանրապէս երկրի տարածքին իրենց մասնակցութիւնը բերած են ֆրանսական տիրապետութեան դէմ սուրիական յեղափոխութեան:
Սուէյտայի հայերը նոյնպէս այն մասը չմնացին ու պատրաստակամութիւն յայտնեցին ասպնջական արաբ եղբոր կողքին կենալու:
1941-ի Մայիս ամսուան ընթացքին Տըկոլիստները եւ անգլիական օդանաւերը երբ սաստիկ կը ռմբակոծեն վիշիական բանակի կեդրոնները եւ Սուէյտան, Սուէյտայի հայեր եւ քանի մը քրիստոնեայ արաբ ընտանիքներ իրենց կեանքի գոյութեան համար. քաղաքին մօտ գտնուող Քանավանդ գիւղի ճամբուն վրայ պուրակի մը մէջ վրաններ կը լարեն ու հոն կը գիշերէն, իսկ ձերեկը գիւղ կ’իջնեն գործի, եւ երեկոյեան կը վերադառնան վրաններու տակ:Վիշիական բանակը 15 օրուան մէջ կը քաշուի ճակատէն: Այդ միջոցին քանի մը հայեր մտայղացած են գաղափար մը եւ պուրակի բացաստանի վրայ խոշոր քարերով գրած ու ճերմակ ներկած են «Արմենիա», այդ միտքով որ օդանաւերը հոն չեն ռմբակոծեր:
1945 թուականին Սուրիոյ ազատագրութեան եւ յեղափոխութեան պայքարին, որ վերջին հանգրուանը տեղի ունեցած էր Սուէյտայի մէջ ղեկավարութեամբ՝ Սուլթան փաշա Աթրաշի ֆրանսացիներուն դէմ մղուած կռիւներուն` ի խնդիր 1945-ի Սուրիոյ անկախութեան, տեղւոյն յեղափոխական հայերը իրենց վճռակամ կեցուածքը ու դերակատարութիւնը ցուցաբերած են տեղացի ասպնջական ժողովուրդին՝ Տիւրզի յեղափոխական Սուլթան փաշա Աթրաշի կողքին ըլլալու՝ եղբայրացած անոնց հետ ու հայուն ճակատագիրը կապած իրար հետ, հետեւաբար հայեր սատար կանգնած են երկրի անկախութեան մղուած յեղափոխութեան:
Տեղին է նշել, որ կարգ մը սուէյտահայեր շատ մօտ բարեկամ եղած են տեղւոյն մեծ յեղափոխական Սուլթան փաշա Աթրաշին: Մեր հետազօտութիւններէն ու հաղորդակցական կապերէն կը հաստատենք, որ յատկապէս Նազարէթ ճերմակեան շատ սերտ եղած է Սուլթան փաշայի, որուն կը վկայէ նաեւ Նազարէթի եղբօր որդին սուէյտահայ բժիշկ Աւետիսը: Վերջինիս հաստատումով, Ան, հօրեղբիօր հետ այցելած է ազատագրական պայքարի մարտիկին:
Տարիներու թաւալումով Սուէյտայի հայ համայնքի թիւը նուազեցաւ: Շատեր գաղթեցին Սուրիոյ այլ քաղաքներ յատկապէս Դամասկոս, շատեր արտերկիր:
Ըստ Սուրիոյ Խորհրդարանի նախկին նախագահ եւ գիտնական դոկտ. Իզզաթ ան-Նասի 1951 թուականին կատարած աշխատասիրութեան մէջ, համաձայն համայնքային վիճակագրութեան, Սուրիոյ նահանգներու հայերու ցանկին մէջ Սույետայի հայ ազգաբնակչութեան թիւը նշած է 537 անձ, որուն 385-ը Առաքելական, 152-ը՝ Կաթողիկէ:
1988 թուականին Սուէյտայի հայութիւնը կը ներկայացնէր շուրջ տասը հայ ընտանիք, որոնցմէ հինգը Ագօղլանեան (Ճերմակեան) գերդաստանին կը պատկանին, իսկ մնացեալը՝ Գարեգին Տարախճեան, Յակոբ Մսըրեան, եւ այլ ընտանիքներ, որոնց մէջ կար Հալէպէն տեղափոխուածներ:
2011 թուականին Սուրիոյ մէջ սկիզբ առած պատերազմը, թէեւ սկսաւ Սուէյտայի անմիջապէս դրացի Տարաայէն եւ ծաւալեցաւ ամբողջ երկրի չորս կողմը, սակայն պէտք է ըսել, թէ Սուէյտա այլ շրջաններէ համեմատաբար աւելի ապահով եղաւ, թէեւ մերթ ընդ մերթ թիրախ դարձաւ զինեալ ահաբեկչական խմբաւորումներու:
Վերջապէս ուսումնասիրական մեր աշխատանքէն ի յայտ կու գայ, որ Սուէյտայի երբեմնի այդ ճոխ եւ մեծ հայ համայնքը այսօր նօսրացած է եւ հոն կը գտնուին միայն 6 հայ ընտանիք: Այդ առումով բնիկ սուէյտահայեր կը համարուին բժիշկ Աւետիս Ագօղլանեան եւ անոր երկու եղբայները՝ Զարեհ (գիւղատնտեսագէտ) եւ Սեպուհ (համալսարանաւարտ, անգլերէն լեզուի եւ գրականութեան ճիւղը), որ կը զբաղի այլ գործով: Իսկ Վազգէն Թունուսեան եւ Զոհրապ Նաճարեան շուրջ քառորդ դար առաջ Հալէպէն տեղափոխուած են Սուէյտա: Վարդան Աղպաշեանն ալ Քեսապցի, որ հոն բնակութիւն հաստատած է: Վերջին երեքն ալ իբրեւ արհեստաւորներ մեծ համբաւ շահած են տեղացիներուն մօտ, Ագօղլանեան եղբայրներու նման:
Աւելցնենք, որ վերջերս քանի մը հայ ընտանիքի ջանքերով Սուէյտայի հարաւ-արեւմտեան շրջանը գտնուող Քանաքէր շրջանին մէջ ապահովեցաւ հայկական գերեզմանատուն մը:

——————————————————————————————-

* ԾԱՆՕԹ: Անհրաժեշտ կը զգանք ընդգծել, որ Սուէյտա համանուն անունով այլ վայր մը եւս կայ Սուրիական Ալեքսանտրէթի շրջանին մէջ:
Կիլիկիոյ հարաւային մասի վրայ ձգուող Ամանոսի լեռնաշղթայի գագաթներէն մեկը` Մուսա Լեռը, կը գտնուի Թուրքիոյ (ներկայիս Հաթայ վիլայեթի մէջ)` պատմական Անտիոք քաղաքէն 18 քլմ. դէպի հարաւ-արեւմուտք` Միջերկրական ծովի հիւսիս-արեւելեան ափին: Հայաբնակ այդ գաւառը յայտնի է Սուէտիա (Սուէտա, Սուէյտիա), Մուսա-տաղ, Ճեպէլ Մուսա, Մուսա լեռ անուններով:

ՍԱԼԽԱՏ

Սալխատ (արաբ.՝ صلخد) կը գտնուի Սուէյտայէն 35 քմ հեռաւորութեամբ դէպի հարաւ:
Սալխատ (Սելքա) նշանաւոր է իր հին բերդով, որ կը գտնուի շուրջ 200 մեթր բարձրութիւն ունեցող լերան մը վրայ (Քասանի լեռ, Սուրբ Գիրքի մէջ յիշատակուած): Ծովի մակերեսէն մօտ 1450 մեթր բարձրութեամբ կը գտնուի: Հոն, այժմ կարելի է հանդիպիլ հռոմէական բերդերու մնացորդներու եւ ջրաբաշխական հրաշալիքներու: 1925 թուականին ֆրանսացիներու եւ տիւրզիներու պատերազմի ընթացքին, հոս բնակութիւն հաստատած են հայեր, ինչպէս Ատանացի Լեւոն եւ Յակոբ Կարապետեանները: Լեւոն ամուսնացած է, Սալխատի մէջ մնացած է մինչեւ իր խոր ծերութիւնը՝ մինչեւ մահը: Ան թաղուած է Սուէյտա:
Նշենք այն հայերը, որ ապրած են Սալխատ:
Այնթապցի Յակոբ Քէօշկէրեան, արհեստով դերձակ, ազգային ոգիով տոգորուած, Հ.Յ.Դ. կուսակցութեան անդամ:
Գոնիացի Թադէոս Թնճուկեան եւ Ատանացի Սահակ Մահսերէճեան, 1932 թուականին հիմնած էին կառատուն մը: Կար նաեւ կարնեցի Յովհաննէս Սանոսեան:
Ճաշարանատէր եւ խանութպան Աշոտը:
Լեւոն Սաաթճեան (Այնթապցի), Կարապետ Խորոզեան (Ատանացի), Արսէն Յակոբեան (Այնթապցի), Հայկազ(ուն) Գույումճեան (Այնթապցի):
Յակոբ (Մխսի) Թահմիզճեան ու եղբայրը թրքական բանուորական բանակին մէջ անօթի ծարաւ բաւական աշխատելէ վերջ մազապուրծ ազատած ու եկած են Սալխատ իրենց հացը ճառելու համար: Հետեւաբար, 1924-1925 թուականներուն բնակութիւն հաստատելով Սալխատի մէջ, Մխսին ունեցած է իր կօշկակարի խանութը: Իսկ Մխսիի հօրեղբայրը Անանեան պղնձագործ՝ կլայագործութեամբ զբաղած է Սալխատի եւ շրջակայ գիւղերու մէջ:
Ի վերջոյ, ուսումնասիրական մեր աշխատանքէն եւ անձնական պրպտումներու իբրեւ արդիւնք ի յայտ կու գայ, որ մինչեւ 1985 այցելու հայեր եղած են Սալխատ, իսկ Լեւոն Կարապետեանի աղջիկը Անահիտ ամուսնացած է տեղացի քրիստոնեայ արաբի մը հետ եւ հոն կ’ապրի մինչեւ օրս: Անմիջապէս նշենք, որ Անահիտ մօրաքոյրն է Սուէյտահայ բժիշկ Աւետիս Ագօղլանեանին:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*