ՀԵՆՐԻ ՄՈՐԿԸՆԹԱՈՒ՝ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱՊՐՈՂ ՎԿԱՆ

Ա. ԱՊՏԱԼԵԱՆ

Երբ օտարն է պատմողն ու վկայողը հայկական ցեղասպանութեան մասին, առաւել վաւերական կը դառնայ վկայութիւնը, որովհետեւ ոչ թէ հայուն բերած փաստերը անվաւեր են, այլ որովհետեւ օտարը՝ իր պատկանելիութեամբ բոլոր տուեալները ունի դառնալու առարկայական աղբիւր մը ։
Առաջին համաշխարհային պատերազմէն տարի մը առաջ, ապա առաջին աշխարհամարտին առաջին երկու տարիներուն ալ օսմանեան կայսրութեան մէջ Միացեալ Նահանգներու դեսպանի պատասխանատու պաշտօնը ձեռնհասօրէն վարած Հենրի Մորկընթաուի յուշերը բացառիկ արժէք կը ներկայացնեն Հայ Դատին համար, որովհետեւ գրուած են դիւանագէտի հմտութեամբ եւ վաւերականութեամբ, եւ որոնք ոչ մէկ կասկածի ենթակայ են։
Մորկընթաու ականատեսն է հայկական ցեղասպանութիւնը ծրագրած ու գործադրած երիտասարդ թուրքերուն մեծ ոճիրին, որուն մասին խօսելով՝ ան ըսած է, թէ հայութեան դէմ գործադրուածը պատմութեան մէջ իրագործուած մեծագոյն ոճիրն է։
Մորկընթաու սերտ գործակիցն է հայութեան մէկ այլ մեծ բարեկամին՝ Միացեալ Նահանգներու նախագահի պաշտօնը Մարտ 4, 1913էն մինչեւ Մարտ 4, 1921 վարած Ուուտրօ Ուիլսընի։ Այլ խօսքով՝ Ուիլսընի նախագահութեան տարիները կը զուգադիպին առաջին համաշխարհային պատերազմին եւ ապա անկէ ետք բաւական արագ կշռոյթ ունեցող եւ ճակատագրական զարգացումներու ժամանակաշրջանին, որ հայութեան համար ալ ճակատագրական ժամանակահատուած մըն է։ Նախ առաջին համաշխարհային պատերազմ, որուն թոհուփոհին մէջ երիտասարդ թուրքերուն ծրագրած հայկական ցեղասպանութեան գործադրութիւնը հայութիւնը կացինահարեց։ Ապա՝ հրաշքը, հայկական պետականութեան ստեղծմամբ, որ գոյատեւեց երկու տարի, ու հիմը դարձաւ ապագայ Հայաստանի։
Մինչ երիտասարդ թուրքերը կը ջանային արեւմտահայութիւնը արմատախիլ ընել ի պապենական հողերէն, Հենրի Մորկընթաու օրն ի բուն եւ առանց վհատելու՝ Կոստանդնուպոլսէն անդադար կը հեռագրէր Ուաշինկթըն եւ կը պատմէր ցեղասպանական ոճիրին ապացոյցներն ու փաստերը, վստահաբար նաեւ գիտակցելով, թէ ապագային իր գրածները, պատմածները, վկայածներն ու տեսածները պիտի դառնային անհերքելի փաստեր եւ ապացոյցներ՝ հայկական ցեղասպանութեան մասին։
Նախ՝ Միացեալ Նահանգներու դեսպանատունը, որ Կոստանդնուպոլիս էր, ամէն օր կ՛ողողուէր տեղեկագիրներով, որոնք կը հասնէին հայկական գաւառներէն եւ որոնք գրի կ՛առնուէին ամերիկացի հիւպատոսներուն կողմէ։ Ուրեմն՝ պատմողն ու վկայողը ամերիկացի դիւանագէտներն են, որոնք կը ջանային պահել առարկայական տեղեկութիւններուն հաւաստիութիւնը՝ զանց առնելով չհաստատուած տեղեկութիւնները։ Ասիկա արդէն իսկ փոխանցուած տեղեկութիւններուն վաւերականութիւնը առաւել կը շեշտէր։
Մորկընթաու իր յուշերը հրապարակեց 1918ին՝ «Ambassador Morgenthau’s Story» խորագրով, եւ որ յաջորդ տարի վերահրատարակուեցաւ, որովհետեւ վերածուեցաւ ամերիկեան մարդասէր շրջանակներուն եւ առհասարակ ընկերութեան ճիշդ տեղեկութիւններ փոխանցող արժանահաւատ աղբիւրի մը։
Միացեալ նահանգներու արտաքին գործոց նախարարութեան յղած իր հեռագիրներէն մէկուն մէջ՝ Մորկընթաու կը գրէր՝
«Բռնագաղթի իսկական նպատակը կողոպուտն ու ոչնչացումն էր։ Ասիկա իսկապէս կոտորածի նոր տեսակ մըն է։ Երբ օսմանեան իշխանութիւնները աքսորի հրամանը արձակեցին, անոնք այսպիսով ողջ ժողովուրդի մը ոչնչացման որոշումը կայացուցին։ Անոնք լաւապէս կը գիտակցէին ասոր, եւ մեր զրոյցներուն ընթացքին նոյնիսկ չէին ջանար թաքցնել այս փաստը»։
Յստակ է, որ Ամերիկեան կառավարութիւնը, հակառակ անոր որ մամուլը ողողուած էր արժանահաւատ տեղեկութիւններով, նախընտրեց դիտողի դիրքին մէջ մնալ եւ ոչ մէկ քայլի դիմեց՝ հայկական ցեղասպանութիւնը կասեցնելու համար։
Մորկընթաուի յուշերը այս իմաստով յատկապէս բացառիկ արժէք կը ներկայացնեն։
Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կուսակցութեան ղեկավարութիւնը առաջին հանգրուանին եթէ իսկապէս ճիգեր թափեց սահմանադրական կարգերու հաստատման նպատակով, սակայն շուտով հրաժարեցաւ նման ծրագրէ եւ վերածուեցաւ իշխանութեան հասնելու ախորժակներ ունեցող խումբի մը կողմէ կառավարուող միութեան մը։ Մորկընթաու իրաւամբ կը նշէ, որ երիտասարդ թուրքերը՝ իբրեւ դրական փոփոխութիւններ ազդարարող ուժ հրապարակէն անմիջապէս անհետացան, բայցեւայնպէս գոյատեւեցին իբրեւ քաղաքական մեքենայ մը։ Թալաաթ, էնվեր եւ ճեմալ, բացայայտ առաջնորդները կը թուէին երիտասարդ թուրքերուն, սակայն անոնց թիկունքին կար քառասուն հոգիէ բաղկացած մարմին մը, որ գաղտնի ժողովներ կը կազմակերպէր, կը կեղծէր ընտրութիւններուն արդիւնքները, ինչպէս նաեւ պաշտօններու վրայ կը նշանակէր հաւատարիմ հետեւորդներ։ Մորկընթաու իր յուշերուն մէջ կը պատմէ, թէ պոլսոյ մէջ գոյութիւն ունէր հսկայ շէնք մը, որ տրամադրուած էր այս միութեան , զոր Մորկընթաու «Անտեսանելի կառավարութիւն» կը կոչէ։ Նման անպատասխանատու վերահսկողութիւն ի յայտ եկած է Միացեալ Նահանգներու մէջ եւս, ուր ըստ Մորկընթաուի, ժողովուրդը զբաղած եղած է առօրեայ տաղտկալի գործերով եւ ամբողջութեամբ անտեսած է հասարակութեան խնդիրը։ Սակայն Թուրքիոյ պարագային կացութիւնը այլ է։Ժողովուրդը թաղուած էր տգիտութեան մէջ եւ չէր կրնար հասկնալ ժողովրդավարութեան սկզբունքները։ Իսկ ընդհանուր աղքատութիւնն ու անկայունութիւնը ժողովուրդը վերածած էին առանց իշխանութեան ամբոխի մը, եւ որ դարձած էր յանդունգն արկածախնդիրներու այս աւազակախումբին իսկական զոհը։ Մորկընթաու առանց իսկ բառերը ծամծմելու կը գրէ, որ Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն միութիւնը եւ անոր հզօր առաջնորդ Թալաաթը վերածուած էին նման աւազակախումբի մը։
Այս միութիւնը՝ բացի Պոլսոյ մէջ գործող քառասուն հոգինոց մարմինէն, կայսրութեան մեծ քաղաքներուն մէջ ենթակոմիտէներ յառաջացուցած էր եւ այն անձերը, որոնք կեդրոնական մարմինին կարգադրութեամբ պաշտօններու հասած ու տիրացած էին, պարզապէս անոր անդամներուն հրամանները կը գործադրէին։ Առանց Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կազմակերպութեան կեդրոնական մարմինին հաւանութեան, ոչ ոք կրնար պաշտօնի մը հասնիլ։
Մորկընթաու ապա կը կատարէ խոստովանութիւն մը։ Մեծ անարդարութիւն մը կը սեպէ Թալաաթի, Էնվերի եւ Ճեմալի վարած այս միութիւնը համեմատել ամերիկեան աւազակախումբերու հետ, որովհետեւ այս վերջինները քաղաքական սպանութիւններու եւ կամայական մահապատիժներու որոշումներ չէին տար՝ Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն կազմակերպութեան նման։
Մորկընթաու կը պատմէ երիտասարդ թուրքերու իշխանութեան բռնագրաւման պարագաները՝ հաստատելով,որ Թալաաթ եւ անոր հետեւորդները Օսմանեան կայսրութեան տարածքին իշխանութիւնը բռնագրաւեցին Յունուար 26, 1913ին՝ Մորկընթաուի ժամանելէն առաջ։ Այդ շրջանին Օսմանեան կայսրութեան իշխանութիւնը կեդրոնացած էր Քամիլ եւ Նազըմ փաշաներու ղեկավարած քաղաքական հոսանքին ձեռքերուն մէջ։ Այս հոսանքը կը ներկայացնէր ազատականները, որոնք բացայայտօրէն դէմ էին երիտասարդ թուրքերուն։ Քամիլ եւ Նազըմ փաշաները նախաձեռնողներն են Պալքանեան պատերազմին եւ որոնք ի վերջոյ հարկադրուեցան ընդունելու եւրոպական պետութիւններու որոշումը՝ Ադրիանապոլիսը Պուլկարիոյ յանձնելու մասին։ Այս քայլը լաւագոյն առիթը հանդիսացաւ երիտասարդ թուրքերուն համար, որպէսզի իշխանութեան հասնելու քայլերու դիմեն։
Մորկընթաու կը պատմէ, որ Թալաաթ ու Էնվեր երկու հարիւր հետեւորդներով ներկայացած են նախարարական նիստին։Աղմուկ լսելով՝ Նազըմ փաշա դահլիճէն դուրս կու գայ դէպի նախասրահ,ուր իր դէմը կը գտնէ Թալաաթն ու Էնվերը։Կանգնելով այս երկուքին կողմէ առաջնորդուող ամբոխին դիմաց՝ Նազըմ անվախօրէն կը գոռայ։ «Չէ՞ք տեսներ, որ քննարկումներ ունինք եւ դուք մեզ կը խանգարէք ձեր աղմուկով»։ Ան հազիւ կ՛արտասանէ այս խօսքերը, դիտապաստ գետին կը փռուի։
Թալաաթի եւ Էնվերի առաջնորդութեամբ ամբոխը կը խուժէ դահլիճ եւ Թալաաթ Քամիլ փաշային կը պարտադրէ, որ հրաժարի, եթէ չ՛ուզեր Նազըմի ճակատագրին ենթարկուիլ։
Մորկընթաու համոզում կը յայտնէ, որ քաղաքական սպանութիւններու միջոցով իշխանութեան հասած երիտասարդ թուրքերը շարունակեցին նոյն վարքագիծը եւ երբ Ճեմալ դարձաւ Պոլսոյ զինուորական կառավարիչը, իր գործը ամենայն վայրագութեամբ կատարեց։ Մորկընթաու կը շեշտէ, որ ամէն ոք շուտով անդրադարձաւ, որ Ապտիւլ Համիտը տապալողները, որդեգրած էին անոր մեթոտները՝ հակառակորդները զսպելու եւ ջնջելու համար։ Շատ կար‎ճ ժամանակամիջոցի մը մէջ մէկ Ապտիւլ Համիտի փոխարէն քանի մը հատ ստեղծուեցաւ եւ որոնք Օսմանեան կայսրութիւնը վերածեցին ահ ու սարսափի մէջ թաղուած հսկայական երկրի մը։ Հազարաւորներ ձերբակալուեցան եւ աքսորուեցան, իսկ քաղաքական ընդդիմադիրներն ալ կախաղան հասան։ Ասիկա եղաւ երիտասարդ թուրքերուն աշխատելաոճը։ Ոչնչացնել հակառակորդները։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*