ՈՐՊԷՍԶԻ ՍՓԻՒՌՔ(ՆԵՐ)Ի ՄԷՋ ՀԱՅԵՐԷՆԸ ՈՒՍՈՒՑՈՒԻ ԵՒ ԻՒՐԱՑՈՒԻ ՈՐՊԷՍ «ԿԵԱՆՔԻ ԼԵԶՈՒ»

 


Յ. Պալեան

Հայերէնը Հայաստանի մէջ «կեանքի լեզու» է, իր դպրոցներով, բարբառներով, փողոցի լեզուով, թերթերով, ձայնասփիւռով, հեռատեսիլով, գրողներով:

Սփիւռք(ներ)ի մէջ հայերէնը «կեանքի լեզու» չէ, քանի որ հաղորդակցութիւնը, առօրեան, գիտութիւնը, կեանքը ընդհանրապէս, կը շնչեն շրջապատի լեզուով: Նոյնիսկ «հայկական վարժարան»ի պարագային, հայերէնը դասական-տարրական-անցելապաշտ-կարօտի եւ արդէն իսկ նուազած կամ անհետացած երէցներու լեզու է, անմիջականի չառընչուող: Քաղաքակրթական եւ ընկերային խնդիր՝  որ շեշտուած է կացութիւնը կազմակերպուած ձեւով դիմագրագելու մեր անկարողութեամբ եւ պէտք է ըսել՝ չկամութեամբ, որոնց հետեւանքով ծաւալած են յաջորդական նահանջները, պատշաճեցման արդարացումով:

Հայրենիքի տիրութեան գիտակցութիւն, ազգային գաղափարախօսութիւն եւ անոնց առանցքին գտնուող ինքնութիւնը տեւաբար զիջած են եւ կը զիջին իրենց առաջնահերթութիւնը, տեղ մը շատ, այլ տեղ նուազ գունաթափումով:

Մարզական միութեան անդամ մը, այժմ հանգուցեալ, կ’ըսէր թէ Ֆրանսա նոր հասնող հայերուն ֆրանսերէն սորվեցնելու յատուկ ճիգի կարիք չկայ, անոնք կը սորվին՝ երբ փողոցին մէջ կը քալեն, լսելով, հաղորդակցելով, ցուցանակները կարդալով: Ան ուրեմն «կեանքի լեզու է»: Այդպէս են սփիւռքները «հիւրընկալ» երկիրներու մէջ:

Հայրենամերձ աշխարհագրական շրջաններու մէջ, զանազան ազդակներու բերումով, հայերէնը դեռ մասամբ կը տոկայ եւ կը մնայ «կեանքի լեզու», շատերու համար ալ դառնալով «հաց պանիրի լեզու», ինչպէս ըսած է Շաւարշ Միսաքեան: Բայց ամենուրեք, կրթական-ուսումնական համակարգի ճնշման տակ, հայերէնի աստիճանաբար, առաւել կամ նուազ թափով, կը դադրի կեանքի լեզու ըլլալէ:

«Հայկական վարժարան»ի,- հոն ուր ան կայ,- տեսակարար (spécifique) խտութիւնը կը նուազի, քանի որ հայերէնը դասաժամի լեզու է, երբեմն ալ երգի եւ պարի: Բոլոր միւս առարկաները, տեղական եւ այլ լեզուներ, գիտութիւններ, նոյնիսկ մարզանքի պահեր, որոնք կ’առընչուին կեանքին, օտարալեզու են: Այսինքն հայ աշակերտը աշխարհը չի ճանչնար հայերէնով, ուրկէ հայեցի կրթութեան դիմագրաւած մեծ եւ գրեթէ անյաղթահարելի դժուարութիւնը, որուն վրայ պէտք է գումարել ծնողներու ստուար մեծամասնութեան յաջողութիւններու ձգտող գործնապաշտութիւնը, որ տեղ չի տար հայերէնի իւրացման, թիւր եւ նախնական մանկավարժութեան մը հետեւելով:

Գործնապաշտութիւնը եւ անոր հետեւող զիջումները կ’արգիլեն, որ հայերէնը դառնայ կեանքի լեզու: Այդ ընելու համար հայերէնի ուսուցման դասագրքերը եւ մանկավարժութիւնը արմատական վերատեսութեան չեն ենթարկուած:

Այս մասին մտածեցի տպաւորուած ըլլալով փարիզեան շրջանի հայկական վարժարանի մը ուսողութեան դասին ներկայ ըլլալով: Դասաւանդութիւնը ֆրանսերէնով էր: Բայց ուսուցիչը ֆրանսերէն բառի կողքին կը յիշեցնէր եւ կը կրկնէր նաեւ հայերէնը: Կ’ըսէր՝ diagonale եւ կ’աւելցնէր՝ հատանող, կ’ըսէր՝ triangle équilatéral եւ կ’աւելցնէր հաւասարակողմ եռանկիւն: Ուրեմն, սփիւռք(ներ)ի մէջ, հայերէնի ուսուցումը որպէս իսկական «կեանքի լեզու» յաջողելու համար երկլեզուանի ուսուցման պիտի դիմէ, bilinguisme:

Հարկ է կրկնել, որ երկլեզուանի  մանկավարժութիւնը չի նշանակեր երկու լեզուի ուսուցում, այլ երկու լեզուով աշխարհաճանաչողութիւն: Այս մանկավարժութեան յաջողութեան համար անհրաժեշտ պատրաստել հայերէնէ զատ նաեւ միւս առարկաները ուսուցանող եւ հայերէնի տիրապետող ուսուցիչներ: Օրինակ, երբ մարզանքի ուսուցիչը հայերէն կը խօսի եւ խաղերը նաեւ հայերէնով կ’ըլլան, հայերէնը կը դառնայ «կեանքի լեզու»:

Դեռ մէկ սերունդ առաջ, մասնաւորաբար միջինարեւելեան հայ գաղութներու հայկական նախակրթարաններուն մէջ, աշխարհագրութիւն, իրագիտութիւն, մարդակազմութիւն, բնագիտութիւն, թուաբանութիւն հայերէնով կը դասաւանդէին: Հիմա փորձեցէք հայկական երկրորդական վարժարանի աշակերտներուն հարցնել թէ ի՞նչ բան են միջօրէականը, զուգահեռականը, ձգողութիւնը, աւիշը, ծիրը, արջասպը, ճակնդեղը, շողգամը, թմբին, մանանեխը, ծոծրակը, անութը…: Նուազուրդի ենթարկուած լեզուով կարելի չէ աշխարհաճանաչողութիւնը, եւ ան կը դադրի ըլլալէ «կեանքի լեզու»: Բոլոր ծառերը «ծառ» են, ոչ կաղնի, ոչ բարտի, ոչ սօսի, ոչ կնձնի: Երբ իր հարստութեամբ «կեանքի լեզու» չէ հայերէնը, ան կը գտնուի կորստեան վտանգի տակ:

Սփիւռքեան կացութիւնը է ինչ որ է: Սակայն փոխանակ ենթարկուելու աստիճանական նահանջի հիւծախտին, ինչո՞ւ չմտածենք յատուկ կերպով մտածուած եւ մշակուած հայերէնի ուսուցման դասագիրքերու մասին, որպէսզի հայերէնը վերածուի արտայայտչական կարողութիւններով իւրացուած լեզուի:

Ինչպէ՞ս:

Առաջին հերթին անհրաժեշտ է մշակել դասագիրքերու շարք մը, որուն մէջ կը ներառնուին կեանքի առընչուող ծանօթութիւններու եզրեր, ինչպէս յիշեցի գիտութիւններու պարագան, խմբագրելով էջեր, որոնք ծանօթ գրողներու գրական էջեր չեն: Այդ էջերուն մէջ կը գործածուին այն բառերը որոնց աշակերտը կը հանդիպի լեզուի դասերէն դուրս ուսուցուող առարկաներուն մէջ: Այս աշխատանքը սիրողականէ տարբեր մակարդակի վրայ պէտք է իրագործել:

Ապա, երկարաշունչ աշխատանքով, պատրաստել հայերէն գիտցող ուսուցիչներ, որոնք կ’ուսուցանեն պետական քննութիւններու ծրագրային նիւթերը, կամուրջներ հաստատել հայերէնի հետ, փոխներթափանցումով, որպէսզի ան ըլլայ իսկապէս «կեանքի լեզու»: Այսքա՜ն էական խնդրի օրակարգով հարկ է կազմակերպել իրաւասութիւններով օժտուած աշխատանքային ժողովներ, յանգիլ եզրակացութիւններու եւ նախաձեռնութիւններու, յատկացնելով համահամայնքային եւ համահայկական վարկեր: Թերեւս այսօր դեռ կարելի է կանխել վերջնական աղէտը:

Իսկ ինչ կը վերաբերի գործադրութեան, ղեկավարութիւնները մրցակցական մթնոլորտէ հեռանալով, հարկ է որ ստեղծեն համախոհութիւն: Այլապէս օր մը սփիւռք(ներ)ի մասին կը խօսուի անցեալով, քանի որ անցած կ’ըլլանք օդաչուներու բառերով՝ «անվերադարձի կէտը», point of no return:

Արտաքին ուժեր լուծում պիտի չբերեն:

Նման նախաձեռնութիւն կ’ենթադրէ զգացական հայրենասիրութենէ եւ հայրենասիրական «տուրիզմ»է տարբեր որակ:

Մեծապէս դաստիրակիչ է ԻՒՆԵՍՔՕ-ի տնօրէնին խօսքը, զոր յաճախ կը կրկնեմ. «Վաղը միշտ ուշ է»: Յոռետես պէտք չէ ըլլալ. թերեւս դեռ այսօր շատ ուշ չէ:

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*