ՊՈԼԻՍԸ՝ ԿՈՄԻՏԱՍԷՆ ԱՌԱՋ ԵՒ ԵՏՔ

p6-komitas-1969Ա.Ապտալեան

Կոմիտաս՝ նախքան Պոլիս մեկնիլը, Սուրբ Էջմիածնի մէջ ապրեցաւ բաւական մեծ յուսախաբութիւններ։Փարիզի եւ Պերլինի մէջ մեծ յաղթանակներ արձանագրած, ապա երաժշտական միջազգային շրջանակներու մէջ անուն ու հռչակ վաստակած վարդապետը երբ Սուրբ Էջմիածին կը վերադառնար, նախանձոտ հակառակորդներու բուռն ու թունալից հալածանքներուն թիրախը կը դառնար, որովհետեւ խուլ սենեակներու մէջ օրն ի բուն քնացող, ծոյլ եւ անգործ կղերականներ չէին կրնար հանդուրժել այս վարդապետին այսքան յառաջ երթալը։Ու ալ ինչեր չյօրինեցին Կոմիտասի դէմ։ԵարԵար երգող Վարդապետ, թեթեւսոլիկ, չալղըճի, ու դեռ տարբեր վարկաբեկիչ ածականներով եւ յորջորջումներով վիրաւորեցին ու խանգարեցին Կոմիտասի ներաշխարհը՝ զայն տակնուվրայ ընելով։Այնքան մը, որ Մատթէոս Իզմիրլեան ամենայն հայոց կաթողիկոսին ուղղած իր նամակով՝ Կոմիտաս պիտի խնդրէր, որ վեհափառը զինք արձակէր Սուրբ Էջմիածնի միաբանութեան ուխտէն եւ Սեւանայ լիճի մենաստանի մենակեաց նշանակէր։
Կոմիտասի այս փափաքն ալ անպատասխան մնաց։Այնքան ատելութիւն կար անոր նկատմամբ։
Եւ հոս պէտք է յիշել չափազանց կարեւոր իրադարձութիւն մը, ուր յստակօրէն կ՛երեւին շարք մը իրողութիւններ։Նախ՝ Կոմիտասի նկատմամբ չարախօսութիւններուն տարողութիւնը, ապա՝ Մեծ Վարդապետին կարողութիւնները եւ մանաւանդ՝ անոր անյիշաչառութիւնը։
Փարիզէն Սուրբ Էջմիածին վերադարձէն ետք, Կոմիտաս՝ առինքնուած փարիզեան երաժշտական մթնոլորտէն, որոշեց անպայման Գէորգեան ճեմարանի սաներէն բաղկացած երգչախումբ եւ նուագախումբ պատրաստել եւ երգահանդէսով մը հանրութեան ներկայանալ։Սպասուածը կատարուեցաւ Գէորգեան ճեմարանի դահլիճին մէջ եւ եղաւ կատարեալ յաղթանակ մը ու դժբախտաբար նաեւ՝ Կոմիտասի թշնամիներուն համար առիթ մը, որպէսզի սաստկացնէին իրենց հալածանքը։p6-komitas
Ու յանկարծ օր մը՝«նոր Դար» լրագրի 1903ի թիւ 110 համարին մէջ լոյս տեսաւ յօդուած մը՝ Ալ. Ս. ստորագրութեամբ։Անծանօթ յօդուածագիրը թոյն կը թափէր Կոմիտասի դէմ, թէ ան Եւրոպայի մէջ աշխարհականի սանձարձակ կեանք մը ապրած է եւ թէ Կոմիտաս միայն սիրային երգերով հետաքրքրուած է։Յօդուածագիրը ապա կը պահանջէր ալ «թեթեւսոլիկ վարդապետ»ին դէմ կեցուածք եւ համապատասխան դիրքորոշում՝ Մայր Աթոռէն։Աւելի՛ն։Ան հարց կու տար, որ երեք տարուան մէջ մարդ կօշկակարութիւն չի կրնար սորվիլ, ալ ուր մնաց երաժշտութիւն։
Այս յօդուածին դէմ յարմար ու տեղին պատասխան- յօդուած մը գրեց ազգագրագէտ եւ լեզուաբան Մանուկ Աբեղեան, որ Կոմիտասի մտերիմն ու պաշտօնակիցն էր Գէորգեան ճեմարանին մէջ։Բայց այդպէս ալ յօդուածագրին ինքնութիւնը մնաց գաղտնի եւ ոչ ոք իմացաւ, թէ նման թունալից գրութիւն ով կրնար պատուիրած կամ գրած ըլլալ։
Բոլորովին անակնկալ պայմաններու մէջ է, որ այս յօդուածագրին ինքնութիւնը պիտի ստուգուէր ու գիտցուէր։
Կոմիտասի ամէնէն արժանաւոր եւ շնորհալի սաներէն՝ թենոր Վահան Տէր Առաքելեան իր յուշերուն մէջ կը պատմէ այս հարցին մասին։Օր մը Կոմիտաս կը պարապէր իր սանին հետ՝ երբ դուռը կը թակեն։Եկողները վիպասան Վրթանէս Փափազեանն ու մի ոմն կարճահասակ մարդ մըն էին, զոր Փափազեան կը ներկայացնէ։Գրիգոր Վանցեան՝ հայ բոշաներու բանահաւաք մը։Քիչ ետք Կոմիտաս դաշնակին դիմաց նստելով՝ կը նուագէ Լէ Լէ ներու շարք մը՝ խորապէս յուզելով ներկաները ու մանաւանդ Գրիգոր Վանցեանը, որ յատուկ ուշադրութեամբ կը դիտէր ու կ՛ունկնդրէր Կոմիտասի կատարումները։
Ապա վարդապետը Փափազեանէն կը խնդրէ ջութակի վրայ նուագելու մեղեդի մը, որ Փափազեանի որոշումով՝ կ՛ըլլայ Լուր Դա Լուր կտորը։Մինչ Վրթանէս Փափազեան կը նուագէր, Կոմիտաս՝ յենած դաշնամուրին, կը գրէր արագօրէն։Առանց աջ ու ձախ նայելու։Վերացած էր եւ առանց մտածելու՝ մեքենականօրէն կը գրէր։
Վրթանէս Փափազեանի նուագէն ետք, Կոմիտաս ամենայն հանդարտութեամբ կ՛ըսէ։«Այժմ ես նուագեմ Լուր Դա Լուրը եւ դուք ունկնդրեցէք»։Ու կ՛անցնի ձեռնադաշնակին դիմաց եւ մեծ վարպետութեամբ կը նուագէ մեղեդին՝ Գրիգոր Վանցեանը ապշեցնելով, որ կը խորհէր, թէ Կոմիտաս վարդապետ նախապէս ծանօթ էր մեղեդիին։Երբ Կոմիտաս իր գրի առած խազերը ցոյց կու տայ, Փափազեան շեշտակի կը նայի Գրիգոր Վանցեանի եւ գրեթէ գոռալով՝ «Միթէ անամօթութիւն չէ նման հանճարի մը դէմ բանսարկութիւններ հրապարակելը»։
Թնճուկը մասամբ մը քակուած էր։Վանցեան ներողութիւն կը խնդրէ Նոր Դարի մէջ լոյս տեսած յօդուածին համար։Սակայն կը մնար ամէնէն էականը։Ո՞վ պատուիրած էր յօդուածը։Գրիգոր Վանցեան ինչ շահ ունէր նման գրութիւն մը հրապարակելէ Կոմիտաս վարդապետի մը նման մեծութեան դէմ։Եւ Կոմիտասի համար բնաւ անսպասելի չէր պատուիրատուին անունը։Մամբրէ եպիսկոպոսն էր ան։Վարդապետ մը, զոր Կոմիտաս մտերմաբար Զուռնաչի կը կոչէր։Երբ Կոմիտաս Պերլինի մէջ երաժշտական բարձրագոյն ուսման շրջանը աւարտելէ ետք Սուրբ Էջմիածին կը վերադառնար, Մամբրէ վարդապետ արդէն եպիսկոպոս ձեռնադրուած էր։Ան մօտեցած էր Կոմիտասի, որ փոխանակ նորօծ եպիսկոպոսին աջը համբուրելու, կարօտով եւ մտերմաբար «զուռնաչի Մամբրէ» անուանելով հետը խօսած էր։Կոմիտասի այս վերաբերումը շատ արագ Մամբրէ եպիսկոպոսը վերածեց մեծ վարդապետին մահացու թշնամիին։Եւ արդիւնքը՝ Նոր Դարի սիւնակներուն մէջ լոյս տեսած յօդուածը։
Խուրբ Էջմիածնի հեղձուցիչ մթնոլորտը չափազանց կը նեղացնէր Կոմիտասը, որ բնաւ չէր կրնար հասկնալ, թէ ինչու զինք այսքան կը հալածէին, երբ իր գոյութեան առանցքին վերածած էր հայ գեղջուկին երգերուն բանահաւաքումը եւ մաքրագրումը, որպէսզի գալիք սերունդները սնանէին հայկական երգարուեստին հարազատ ակունքներէն։
Եւ երբ պոլսէն հրաւէր մը ստացաւ՝ իր բարեկամ Կարապետ Պարտիզպանեանէն, որպէսզի անցնի Պոլիս եւ զբաղի երաժշտական գործունէութեամբ,Կոմիտաս ուզեց անցնիլ սուլթաններու մայրաքաղաքը եւ իր գործունէութեան յաջորդ հանգրուանը հոն ծաւալել։
Կոմիտասի Պոլիս փոխադրութիւնը օրհնութիւն մը եղաւ հայ երգին ու երաժշտութեան համար։Գործունէութիւնը, որ Կոմիտաս պիտի կատարէր Պոլսոյ մէջ, արժանի է յատուկ ուշադրութեան, որովհետեւ նոր դարաշրջան մը կը բանայ անիկա՝ արեւմտահայ երաժշտութեան պատմութեան մէջ։
Այս յօդուածաշարքին երրորդ եւ վերջին բաժնով մեր ունկնդիրներուն պիտի ներկայացնենք Պոլսոյ մէջ Կոմիտասի գործունէութեան ընդհանուր ուրուագիծը, որպէսզի գէթ ներկայացնենք մեծ վարդապետին պոլսական աշխատանքին վրայ հպանցիկ ակնարկ մը։

(Շար. 2)

1 Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*