ՌՈՒԲԷՆԻ «ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆԻ ՄԸ ՅԻՇԱՏԱԿՆԵՐԸ»՝ ԻՆՔՆԱՎԿԱՅԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ԱՌԱՐԿԱՅ ԵՒ ՊԱՏՄԱԳՐԱԿԱՆ ԱՂԲԻՒՐ

elke roupen

ԷԼՔԸ ՀԱՐԹՄԱՆՆ
Պերլին – Գերմանիա

ՀԱՅՐԵՆԻՔ

Հ.Յ.Դ. 125-ամեակի բացառիկ

Ստորեւ, լոյս կ՛ընծայենք այս ուսումնասիրութիւն- յօդուածը որ լոյս տեսած է «Ռուբէն Տէր Մինասեան. Փաստաթղթերի եւ նիւթերի ժողովածու» գիրքին մէջ, հրատարակուած՝ 2011-ին,Երեւանի մէջ, Հայաստանի ազգային արխիւին կողմէ, Ամատունի Վիրապեանի խմբագրութեամբ։ Միւնիխի «Լուտվիկ-Մաքսիմիլիան համալսարան»էն ներս դասաւանդած՝ Էլքը Հարթմանն, կը վերլուծէ Ռուբէն Փաշայի գրիչն ու իր յուշերը:

Խմբ.

Ռուբէն Տէր Մինասեան` իր կողակիցին (ձախին) եւ քրոջ հետ
Ռուբէն Տէր Մինասեան` իր կողակիցին (ձախին) եւ քրոջ հետ

Ռուբէն Տէր Մինասեանը իր «Հայ Յեղափոխականի Մը Յիշատակները» գործին ընդմէջէն հեղինակն է հայկական միջավայրէն ներս ինքնակենսագրական թերեւս ամէնէն ծաւալուն աշխատութեան։ Այս յուշերը մանրամասն տեղեկութիւններ կը բովանդակեն հեղինակին կեանքին մէկ հատուածին՝ ֆետայութեան տարիներուն մասին։ Այս վերջինին հետ բաղդատած՝ Հայաստանի առաջին հանրապետութեան երկու տարուան ժամանակաշրջանը յարաբերաբար շատ աւելի նուազ տեղեկագրուած է, մանաւանդ ինչ կը վերաբերի նոյն այս տարիներուն Ռուբէնի գործունէութեան առնչուող անձնական դրուագներուն։ Հեղինակի կեանքին մնացեալ փուլերը, այսինքն 1902-ին նախորդած եւ 1920-ին յաջորդած տարիները նոյն այս յուշերուն մէջ կը մնան մեծապէս մութի մէջ։ Հազուագիւտ են նաեւ այլ աղբիւրները, որոնք որեւէ ձեւով կրնան ամբողջացնողի դեր խաղալ Ռուբէնի յուշերուն։ Արդարեւ, այն ինչ որ գիտենք Ռուբէնի կենսագրութեան մասին առաջին հերթին հիմնուած է իր իսկ փոխանցած տեղեկութիւններուն վրայ։
Այս դրութիւնը այժմ որոշ փոփոխութիւն մը կը կրէ – այս պարագային՝ Հայաստանի առաջին հանրապետութեան տարիներուն վերաբերեալ – սոյն գիրքով լոյս տեսնող Հայաստանի պետական արխիւներուն պատկանող վաւերաթուղթերուն ճամբով։ Այս նիւթերը մեզ հաղորդ կը պահեն այս տարիներուն մասին Ռուբէնի գործունէութեան եւ որդեգրած որոշումներուն։ Այսպէս, պաշտօնական այս թուղթերը կ’ամբողջացնեն այս տարիներուն մասին Ռուբէնի գրած յուշերը։ Կարեւոր է նշել սակայն, որ այս վաւերաթուղթերը պատմագրական բոլորովին այլ աղբիւրներ են, որոնք կը տարբերին ինքնավկայագրութեան բնոյթ կրող Ռուբէնի յուշագրական բազմահատոր գիրքէն։
Դասականացուած մօտեցումով մը պատմագէտները հակում ունին պատմագրութեան համար վստահելի աղբիւր համարելու պետական կառոյցներու, հաստատութիւններու կամ կազմակերպութիւններու թողած վաւերագրերը։ Ասոր դիմաց անձնական արխիւները, դերակատարներու կամ հասարակ մահկանացուներու պատկանող ինքնավկայագրութեան նիւթերը յաճախ կը համարուին ենթակայական եւ այս պատճառով ալ անոնք նուազ վաւերական կը սեպուին։ Այս իմաստով ալ անոնք ընդհանրապէս կը գործածուին աւելի շատ ընկալումի պատմութեան եւ ոչ իրադարձութիւններու, ընկերային կամ հաստատութիւններու պատմութեան մարզերէն ներս։ Այլ խօսքով՝ այս դասականացած մօտեցումով ինքնավկայագրական նիւթերը աւելի շատ կը գործածուին բացատրելու համար թէ դէպքերու ժամանակակից հասարակութիւնը ինչպէս կ’ընկալէր կատարուած իրադարձութիւնները։ Իսկ հակառակ ասոր, երբ հարցը վերաբերի նոյն ժամանակներու այս դէպքերը վերակառուցելու պատմագրական գործընթացին, նոյն այս ինքնավկայագրութիւնները նուազ հաւաստի աղբիւրներ կը համարուին։ Առաջին հայեացքով բազմատեսակ այս աղբիւրներուն նկատմամբ միակողմանի այս կշռադատումը կրնայ խնդրահարոյց չթուիլ, երբ, օրինակ, պաշտօնական աղբիւրները առատ են եւ մատչելի։ Հարցը կը փոխուի երբ, օրինակ, խնդրոյ առարկան արեւմտահայերու պատմագրութիւնն է, որ կը յատկանշուի պաշտօնական վաւերագրերու յարաբերական պակասով։ Փաստօրէն, Արեւմտահայաստանի նահանգներուն մէջ արտադրուած Օսմանեան պետութեան կամ հայկական հաստատութիւններուն վաւերաթուղթերն ու տոմարները մեծաւ մասամբ այսօր կա՛մ ոչնչացած են, կա՛մ չեն համախմբուած եւ կամ տակաւին մատչելի չեն։ Նոյն այս պատճառով ալ անհատական նիւթերը կը ստանան նոր կշիռ։ Շատ մը պարագաներու ինքնավկայագրութիւնները կը հանդիսանան աւանդուած միակ աղբիւրները, որոնք մեզ կրնան տեղեակ պահել բազմազան թեմաներու ու դէպքերու մասին։ Ահաւասիկ այստեղ ալ Ռուբէնի յուշերը կը նկատուին արտասովոր օրինակ մը, որ շատ մը պատմագրական աշխատանքներու համար կը գործածուի իբրեւ կարեւոր աղբիւր։ Սակայն այս ձեւի գործածութեան ընթացքին յաճախ կը պակսի սկզբնաղբիւրին նկատմամբ քննադատական մօտեցումը։elke Ruben_Ter-Minasyan
Անտեսել անհատական աղբիւրը կամ զայն գործածել առանց քննադատական հայեացքի. երկու պարագաներուն ալ նկատելի է տուեալ աղբիւրին թերագնահատումը։ Աւելի ծանրակշիռ խնդիրը այն է, որ այս երկու պարագաներուն ալ չեն յարգուիր պատմագիտութեան ամէնէն հիմնական սկզբունքները եւ մեթոտը: Առաջին հերթին կը մոռցուի այն փաստը որ հաստատութիւններու ու պետական կառոյցներու դիտանկիւնը իր կարգին միայն հատուած մըն է ընդհանուր պատկերի մը։ Իսկ անհատներու դիտանկիւնը կ’արտայայտէ մէկ այլ – ոչ անպայման սահմանափակ կամ աննշանակալի – բաժինը ընդհանուր իրավիճակին, եւ այս չի նշանակեր որ անիկա նուազ հաւաստի է կամ նուազ ամբողջական։ Աւելի՛ն. պէտք է նկատի ունենալ որ պաշտօնական տեղեկագիրներու հեղինակները, որոնց գործածած լեզուն ու ոճը թէեւ «առարկայականութիւն» կը բուրէ, վերջին հաշուով իրենց կարգին ենթականեր են, անհատներ են, մարդիկ են։ Անոնք եւս կը նմանին, օրինակի համար, օրագրագիրին, որուն մուտքագրումները ենթակայ են ժամանակի պայմաններուն ու նախապաշարումներուն։ Ասիկա ենթադրել կու տայ որ անոնց գրած պաշտօնական տեղեկագիրները նոյնպէս մեծապէս ենթակայական վաւերագրեր են, որոնց մէջ կ’արտացոլան ժամանակին ու վայրին հետ կապուած պաշտօնեային տեսակէտներն ու դատումները։ Ահաւասիկ թէ ինչո՛ւ այս վաւերաթուղթերուն պատմական հարազատութիւնը չի կրնար զատորոշուիլ ինքնավկայագրութիւններուն հարազատութենէն։ Իսկ անոնց ունեցած պաշտօնական հանգամանքը երբեք ալ վաւերականութեան երաշխիք մը չէ։
Ռուբէնը, որ թէեւ մասնագիտութեամբ ու կրթութեամբ պատմագէտ չէր, լաւապէս կը գիտակցէր այս իրականութիւններուն, երբ իր յուշերուն նախաբանին մէջ կը գրէր հետեւեալը.

«Անմիջականօրէն դերակատարներէն լսածը եւ կամ աչքով տեսածը անիրական եւ սուտ չի կրնար լինել, բայց լրիւ ճշմարիտ ալ չի կրնար համարուիլ. զուռնային ձայնը հարսնեւորին հաճոյք, իսկ նուրբ ականջներուն սոսկում կը պատճառէ:
Իրականութիւնը ըմբռնելու համար հեղինակներ կարդալը շփոթութեան մատնուելու համազօր է. հոն առանցքը ինքն է, աշխարհը՝ մոլորակ. ճակատի պապակած հերոսը դիտմամբ մոռացուած է, իսկ անոր երկիրը՝ հերոս ներկայացուած: Այդ կը թելադրուի իւր անձի կամ կուսակցութեան, կամ դասի շահերէն:
Կարդալ օրէնքնե՞րը ստուգման համար: Այդ ալ շինուած է անօրէն գործերը օրինականցնելու համար:
Կարդալ վաւերական փաստաթուղթե՞րը՝ բայց դրանք շինուած են բուն եղելութիւնները քողարկելու համար:
Կարդալ օրական թղթակցութիւննե՞րը մամուլի մէջ. բայց անոնք գրուած են յատուկ նպատակով, նախ վարձատրութիւն ստանալու, յետոյ բաւարարելու վարձատրողին եւ խուժանին բնազդները:
Ահա այս թերութեանց համար պատմութիւնը եւ ընկերային ուսումնասիրութիւնները դեռ եւս հեռու են գիտութիւն լինելէն. ոմանք կ’ըսեն նման գիտութիւն կայ, ոմանք կ’ըսեն չկայ»:

Մարտական ղեկավար՝ Ռուբէն Փաշան եւ …ընտանիքի հայրը՝ Փարիզի մէջ 1928-ին, իր տղոց՝ Վահիկի եւ Լեւոնի (Լալիկ) հետ
Մարտական ղեկավար՝ Ռուբէն Փաշան եւ
…ընտանիքի հայրը՝ Փարիզի մէջ 1928-ին, իր տղոց՝ Վահիկի եւ Լեւոնի (Լալիկ) հետ

Հաստատութիւններու արխիւներուն կամ անհատական նիւթերու մասին կատարուած բազմազան գնահատումներուն ու արժեւորումներուն ընթացքին գոյութիւն ունի նաեւ անտեսումի մէկ այլ պարագայ։ Այս անգամ խօսքը կը վերաբերի աղբիւրային քննադատութեան մեթոտի կիրառումին։ Անիկա անհրաժեշտ է որ կիրարկուի բոլոր աղբիւրներուն նկատմամբ անխտիր՝ ըլլան անոնք անհատական ինքնավկայագրութիւններ թէ հաստատութիւններու վաւերագրեր եւ կիրարկուի նոյն ձեւով։ Աղբիւրային քննադատութիւն հասկացողութեամբ օգտագործելի նիւթը, աղբիւրը կը դրուի ընդհանուր համաթեքսթի մը մէջ, անոր կը տրուին վեց կողմնորոշիչ հարցադրումները՝ ո՞վ, ե՞րբ, ո՞ւր, ի՞նչ, ինչպէ՞ս, ինչո՞ւ ։ Միայն այս գործողութենէն ետք է որ աղբիւրը կրնայ դառնալ վերլուծումի առարկայ։ Այս մեթոտը կրնայ բացայայտ դարձնել պաշտօնական աղբիւրին ենթակայականութիւնը, անոր առնչութիւնը վայրին, ժամանակին, մշակոյթին, ինչպէս նաեւ երեւան հանել անոր հեղինակին ընկերային դրութիւնը։ Միւս կողմէն՝ այս ձեւով ամէն ենթակայական ինքնապատում կարելի է գործածելի դարձնել՝ մէյ մը որ կարելի եղած ըլլայ համաթեքսթ, պայմանները, զայն գրողին մտադրութիւններն ու յարաբերութիւնները պարզել։
Ասոր դիմաց, ինքնավկայագրական թեքսթին նկատմամբ – այս պարագային Ռուբէնի յուշերուն – նոյնպէս անհրաժեշտ է որդեգրել քննադատական մօտեցում։ Այս հարցով մեծապէս օգտակար կրնան ըլլալ վերջին տասնամեակներուն ընթացքին լոյս տեսած ինքնավկայագրութեան վերաբերող տեսաբանական աշխատութիւնները ։ Ասոնք միջոցներ կրնան ըլլալ աւելի լաւ հասկնալու ու ուսումնասիրելու ինքնավկայագրութեան դերը, այլ խօսքով անոր նպատակը, գործածութիւնն ու ընկալումը։ Ասոնց ճամբով կարելի է աւելի յստակ տեսնել այն երեք հիմնական գաղափարները, որոնք գոյութիւն ունին ինքնավկայագրութիւններուն մէջ. օրինակելիութիւն (exemplum), յիշատակ (memoria) եւ հաշուեյարդար-խոստովանութիւն (confessio)։ Տեղին է նշել որ այս երեքն ալ կը յայտնուին Ռուբէնի յուշերուն մէջ ։
Օրինակելիութեան (exemplum) գաղափարին պարագային յառաջ կը դրուի անոր տիպարային կերպարը՝ անոր կեանքի դրուագներուն ընդմէջէն։ Միաժամանակ կը յանձնարարուի ընթերցողին ու ապագայ սերունդներուն հետեւիլ այս տիպարի օրինակին ու զայն համարել կեանքի ուղեցոյց։ Պէտք է ըսել որ կեանքի օրինակները դաստիարակութեան առարկայ դարձնելու գործելաձեւը հին աւանդութիւն մըն է, որ կը կրկնուի զանազան մշակոյթներու մէջ։ Անիկա առկայ է օրինակ հին ժամանակներուն իշխաններու ուղղուած խորհուրդներուն ձեւին տակ այսպէս կոչուած «specula principum» ժանրի գրականութեան մէջ։ Այս տեսակ գործեր կը գտնենք ըլլա՛յ արեւելեան մշակոյթներու մէջ՝ արաբական աշխարհէն մինչեւ Հնդկաստան, ըլլա՛յ նաեւ Եւրոպայի մէջ։ Այլ օրինակներ են 15-րդէն մինչեւ 18-րդ դարերուն եւրոպացի վաճառականներու, ինչպէս նաեւ ընդհանրապէս քաղաքական ու ուսեալ վերնախաւերուն կողմէ գրուած ինքնակենսագրական գործերը։ Նոյնն է պարագան քրիստոնէութեան եւ իսլամութեան կարեւորագոյն գիրքերուն՝ Աւետարանին, Քորանին եւ Մոհամմէտ Մարգարէի Սուննայի հաւաքածոներուն։ Այս գործերը խորքին մէջ նոյնպէս կը նպատակադրեն գրի առնել կրօնական այս հիմնադիրներուն տիպարային կեանքը. դրուագներու ու աւանդոյթներու ընդմէջէն անոնց խօսքն ու գործը կը փոխանցուին հաւատացեալներուն ու կը վերածուին ուղեցոյցերու։ Ռուբէնի պարագային եւս նկատելի է որ անոր որդեգրած թեքսթային կառոյցը կը ծառայէ նոյնատիպ նպատակի մը։ Այսպէս, իւրաքանչիւր պատմութիւն կարելի է սեպել կարճ ու ինքնամփոփ գրութիւն մը, որ իր մէջ կը պարունակէ պատուիրան մը, խրատ մը, գաղափար մը կամ եզրակացութիւն մը։ Ռուբէնը յաճախ կը դիմէ խրատի, դասի ու տիպարային կեանքի այս միջոցներուն՝ ապագայ սերունդներուն դաստիարակութեան ի խնդիր։ Բայց ինչ որ յատկանշական է այն փաստն է որ ան միշտ չէ որ իր սեփական կեանքը օրինակ կը բերէ, այլ իր օրինակները յաճախ նաեւ իր զինակից ֆետայիներն են։ Այնպէս որ շատ մը դաստիարակիչ պատմութիւններ կը վերաբերին իր ընկերներուն ։ Այս իմաստով նոյնպէս հետաքրքրական է իր այրիին գրած բաց նամակը, որ Ռուբէնի մահէն անմիջապէս ետք լոյս տեսած է Փարիզի «Յառաջ» օրաթերթին մէջ։ Գրութեան միտք բանին այն է որ Ռուբէնի յիշատակը լաւագոյնս ոգեկոչելու եղանակը անոր գրած յուշերու՝ specula principum-ի կամ Սուրբ Գրային եղանակով գործածութիւնն է։ Ըստ այս նամակին, նոր սերունդները անհրաժեշտ է որ ամէն օր կարդան այս յուշերէն հատուած մը, հաւաքաբար քննարկեն զայն ու այս ձեւով այս գիրքը դարձնեն իրենց սեփական կեանքին ու գործունէութեան ուղեցոյցը ։ Իրականութեան մէջ այս թելադրանքները գործադրութեան ալ կը դրուին Ռուբէնի պատկանած կուսակցութեան նոր սերունդներու պատրաստութեան աշխատանքին մէջ։ Լիբանանի մէջ, օրինակ, լոյս կ’ընծայուին դաշնակցական պատանիներու համար դաստիարակչական թերթիկներ (հետագային գիրքով ալ կը հրատարակուին), որոնք յաճախ կը բովանդակեն Ռուբէնի յուշերէն առնուած կարճ հատուածներ ։ Այս վերջինները պատանիներուն կողմէ միասնաբար կը քննարկուին ու կը մեկնաբանուին։
Յիշողութիւն (memoria) գաղափարը մեր առջեւ կը բանայ լայն ու հարուստ տեսադաշտ մը, որուն քննութիւնը կարեւոր է հասկնալու համար Ռուբէնի թեքսթը եւ անոր զանազան նշանակութիւնները։ Առաջին հերթին անիկա կ’ընդգրկէ յիշատակ հասկացութիւնը իր բազմակողմանի իմաստներով։ Այսպէս, Ռուբէնը կը ձգտի առաւելագոյն չափով յիշատակելու բոլոր այն ֆետայիները, բոլոր այն անուններն ու բոլոր գիւղերը, որոնք մաս կը կազմեն իր պատումին։ Ասիկա իր կողմէ տարուած ճիգ մըն է նաեւ այս անձերն ու անունները ժամանակի անհետացումէն ու մոռացութենէն փրկելու ու յիշողութեան ճամբով զանոնք վերընձիւղելու ու անմահացնելու։ Այս ձեւով անոր գործը կոթող մըն է գաղափարակից իր ընկերներուն յիշատակին. այս անձերը փաստօրէն նոր կեանք մը կ’առնեն Ռուբէնի դրուագներուն, մանրավէպերուն, նկարագրութիւններուն ու հակիրճ կենսագրականներուն ընդմէջէն։ Ան իր կենդանի պատմութիւններուն ճամբով – որոնց մէջ պատկերներն ու տպաւորիչ դէպքերը կարեւոր դեր ունին – չի ձգտիր զինակիցները վերածելու անշարժ ու անփոփոխ սրբապատկերներու, այլ աւելի շատ մտադիր է իր ընթերցողներուն առջեւ այս անձերը վերածելու ներշնչող տիպարներու, որոնց հետ գաղափարակից նոր սերունդները կրնան նոյնանալ։ Այս ձեւով նաեւ ֆետայիները իրենց հետեւորդներուն մէջ իսկ կենդանի կը մնան։ Կարեւոր է նաեւ նկատել, որ յիշողութեան կապուած Ռուբէնի այս աշխատանքը միայն անհատներու չի վերաբերիր։ Ռուբէնը միաժամանակ գրի կ’առնէ իր ճանչցած տեղավայրերուն առանձնայատկութիւնները՝ տեղական աշխարհագրութիւնը, տեղագրութիւնը, առասպելներն ու դիւցազներգութիւնները, բնակիչներու պատմութիւնն ու սովորութիւնները, տեղական աւանդոյթներն ու ասացուածքները, երգերն ու բարբառը։ Այս աշխատանքով Ռուբէնը կը վերակենդանացնէ ամբողջ բնաշխարհ մը, կը պաշտպանէ կորուսեալ կեանքն ու կորուսեալ հողը՝ երիտթրքական ոչնչացման կամքէն։
Բայց Ռուբէնի յուշագրումը լոկ վերակառուցման յատկութիւն չունի։ Խորքին մէջ Ռուբէնը նաեւ կը կառուցէ։ Ասոր արտայայտիչ մէկ օրինակը իր գործածած գրաւոր լեզուն է։ Այսպէս, ան կը միախառնէ արեւելահայերէնն ու արեւմտահայերէնը, երբեմն կը դիմէ տեղական բարբառներու գործածութեան, մինչեւ անգամ իր թեքսթերուն մէջ կը հանդիպինք դրացի լեզուներով գրուած բառերու ու նախադասութիւններու, ինչպէս քրտերէն, թրքերէն, ռուսերէն ու պարսկերէն։ Այս ձեւով ան կապ մը կ’ըլլայ տեղական բազմազան սովորութիւններուն ու մշակութային բազմալեզու աւանդներուն միջեւ։ Այս լայնատարած ու բազմամշակութային Հայաստանին մէջ կապի օղակը փաստօրէն Ռուբէնի անձն է, անոր անձնական օրինակը։ Ան արեւելահայ է, ծնած Ախալքալաք, նախնիները գաղթած են Կարինէն, իսկ ինք մեկնած է Կարս, ապա Վան եւ Տարօն՝ հայկական հայրենիքին ամէնէն խորհրդանշական վայրերը, որոնց հետ նաեւ միաւորուած ու նոյնացած է։ Ռուբէնի նկարագրութիւններուն մէջ մեծապէս նկատելի է իր տեսած վայրերը խորապէս ճանչնալու ու քննելու հմտութիւնը. Հայաստանի գիւղերը, լեռներն ու անտառները ճոխ գոյներով կը ներկայացուին, իսկ այս նկարագրութիւններուն մէջ Ռուբէնը կարծէք կը դառնայ այս վայրերուն հարազատ զաւակը։ Հայկական այս բնաշխարհին մէջ ո՛ւր որ ալ ըլլայ, ո՛ւր որ ալ գտնուի, ան պատրաստ է որդեգրելու իր նախորդներուն պատմութիւնը, դարձնելու զայն իրը, նոյնանալու անոր հետ։ Ըլլա՛յ օրինակ Կարսի եւ ըլլայ հետագային ալ Տարօնի պարագային, ան իր յուշերուն մէջ կը ներկայացնէ իր ժամանումին նախորդած ժամանակաշրջանին այս վայրերուն ֆետայական պատմութիւնը, եւ այն տպաւորութիւնը կ’ունենանք, որ այս նկարագրութիւնները մաս կը կազմեն իր սեփական պատմութեան։ Խորքին մէջ այս յուշերուն մէջ իր կեանքի սեփական պատմութիւնը ընդելուզուած կը գտնենք այլոց պատմութիւններուն հետ. «Յիշատակները» այս իմաստով ձեռագործ աշխատանք մըն է, ուր գործածուած է Ռուբէնի անձնական յիշատակներու թելը, բայց նաեւ տարածքներուն, մարդոց ու ֆետայիներու պատմութեան թելերը։ Իր այս ընթացքով Ռուբէնը կը յաջողի իր անձնական պատումին միաւորել հայկական տարածքներու բազմազան լեզուները, բարբառները, տեղական սովորութիւնները, բոլորը միասին կը դառնան միաձուլուած մէկ մարմին։ Հայաստանը այստեղ կը ներկայացուի իբրեւ մէկ ու ամբողջական միութիւն մը, բան մը որ Աղետէն առաջ կարելի չէր եղած իրագործել։ Ճիշդ է որ հայ ազգի մը կազմութիւնը ընթացք առած էր 1915-էն առաջ իսկ, բայց այն ինչ որ հակասական կրնայ թուիլ այն փաստն է, որ ազգակերտման այս գործընթացը իր լրումին կը հասնի Մեծ Եղեռնին յաջորդող ժամանակաշրջանին։ Ռուբէնը իր գործին մէջ իր անձին օրինակին ընդմէջէն կը դառնայ այս միութեան տիպարը, իսկ իր անձով ալ կը մարմնաւորէ միացեալ Հայաստանը։ Հայաստանը կ’ապրի ու կը շարունակէ ապրիլ այնքան ատեն որ ան կը պատմէ։
Ստեղծագործական այս պահը մեր առջեւ միաժամանակ կը բանայ յիշողութեան մէկ այլ նշանակութիւնը։ Այսպէս, ամէն ինքնավկայագրութիւն ոչ միայն կը ծառայէ եղելութիւններ ու դէպքեր ներկայացնելու, այլ նաեւ անիկա կ’արտայայտէ նոյն այս դէպքերուն մասին հեղինակին անձնական հայեացքը, բան մը, որ հեղինակը կը դնէ այլ մակարդակի մը վրայ. պարզ պատմողէն ան կը դառնայ պատմագրութեան մէջ հեղինակութիւն ունենալ ձգտող մը։ Այս առումով ալ ամէն ինքնավկայագրութեան մէջ նկատելի է հեղինակին կամքը իր իսկ ապրած պատմութիւնը իր տեսած ու հասկցած ձեւով գրելու, անոր մէջէն ընտրելու իրեն համար կարեւոր նկատուած դէպքերը ու զանոնք իր ձեւով մեկնաբանելու։ Դարձեալ նկատելի է դէպքերու մասին իր այս մեկնութիւնները ուրիշներու – այս պարագային իր ընթերցողներուն – պարտադրելու կամքը։ Արդարեւ, վկայութեան մէջ առկայ է ուժը։ Ռուբէնի պատմագրութեան մէջ ինքնավկայագրութեան այս երեսը հանդէս կու գայ երկու տարբեր նշանակութիւններով։ Առաջին հերթին անիկա վկայութեան աքթ մըն է մինչեւ այսօր շարունակուող Ցեղասպանութիւնը եւ արեւմտահայերու ոչնչացումը ուրանալու ընթացքին դէմ։ Միւս կողմէ նոյն այս աշխատանքը կը դառնայ միջոց մը՝ յօգուտ ամէնէն դժուար պայմաններուն մէջ կատարուող ազգակերտման գործընթացին, ինչպէս նաեւ անիկա կը հանդիսանայ պատուար մը՝ այլասերումի վտանգին դէմ յանդիման։ Այս վերջինին ընթացքը եւ անոր հետեւանքները Ռուբէնը նկարագրած է իր գործին մէջ, երբ ճամբորդական դրուագի մը մէջ կ’անդրադառնայ Հունգարիոյ հայերուն իրավիճակին ։
Երրորդ հիմնական գաղափարը խոստովանանքն (confessio) է։ Այս վերջինը շատ մօտիկ է վկայութեան։ Իրականութեան մէջ երեք այս դերերը մէկը միւսը լրացնող են, անոնք կը կազմեն մէկ ամբողջութիւն, եւ այս պարագային կարելի չէ զանոնք տարանջատել։ Ռուբէնի մօտ իր կեանքի խոստովանանքը ամէնէն աւելի շատ կը վերաբերի վերապրողի իր հանգամանքին արդարացումին։ Այս խոստովանանքը Ռուբէնի մտածելակերպի եւ գործելակերպի մանրամասն նկարագրութեան ու բացատրութեան ձեւը կ’առնէ։ Սակայն այս ամբողջը կ’առնչուի անոր պատումին մէջ երկու ակնբախ բացակայ իրադարձութիւններու, որոնք են 1915 թուականի Սասունը եւ 1920 թուականի Հայաստանի Հանրապետութիւնը։ Ռուբէն ամէնեւին չ’անդրադառնար Սասունի անկումին, իսկ 1915-ի Ցեղասպանութիւնը ուղղակի ու ակներեւ կերպով տեղ չունի անոր գրաւոր գործին մէջ։ Բայց եւ այնպէս այն տպաւորութիւնը ունինք որ իր յուշերուն 2737 էջերը ուրիշ բան չեն, եթէ ոչ գիրք մը, որ առաջին հերթին կը վերաբերի Աղէտին, որմէ վերապրած էր Ռուբէնը եւ ամէն վերապրողի նման ինքն ալ մեծապէս հոգեխոցուած էր անկէ։ Այս իմաստով ալ անոր յուշերը միաժամանակ վերապրողի մը վկայագրութիւնն են։ Բայց ի տարբերութիւն վերապրողներու մեծ մասին, որոնք ամբողջովին անզօր դերակատարներ եղած են Աղէտին ընդառաջ, ինքը Ռուբէնը կը գտնուէր տարբեր կացութեան մէջ. ան ինքնապաշտպանութեան պատասխանատուն էր, ան ֆետայապետ էր, կուսակացական բարձրաստիճան ղեկավար էր, ինչ որ պատճառ կ’ըլլայ որ ինքզինքին հարց տայ թէ արդեօք բախտորոշ այդ պահերուն ճի՞շդ որոշումները առած է, արդեօք կրնա՞ր Աղէտը կանխարգիլել, կամ ինչո՞ւ արդեօք ինք կրցաւ իր մորթը ազատել, երբ անդին իր ժողովուրդը կ’անճիտուէր ։ Այո՛, Ռուբէնը տող մը իսկ չի գրեր 1915-ի դէպքերուն մասին, բայց նոյն ժամանակ անոր գործին մէջ կը կարդանք շարք մը իր կողմէ մեկնաբանուած պատմութիւններ, որոնք կարծէք ըլլան բացատրութիւններ ու արդարացումներ՝ Աղէտի այդ պահուն իր որդեգրած դիրքն ու որոշումները արդարացնող։
Այսպէս, շատ մը օրինակներու մէջ Ռուբէն կը հիմնաւորէ արմատական գործնապաշտութեան (pragmatism) նկատմամբ իր հաւատքը։ Ան կշիռքի երկու նժարներուն վրայ կը դնէ մէկ կողմէ ժողովուրդը եւ անոր գործնական մարմնաւորումը հանդիսացող կուսակցութիւնը եւ միւս կողմէ անհատին շահը, անհատին կեանքը։ Իր եզրակացութիւնը երկընտրանքի առարկայ չէ. առաջին նժարը աւելի ծանր կը կշռէ, հետեւաբար անհատական շահը պէտք է զոհել ի խնդիր հաւաքականութեան շահին։ Այս կը նշանակէ նաեւ որ գործնապաշտութիւնը եւ ուժերու խնայողութիւնը աւելի կարեւոր են քան որեւէ իտէալիզմ։ Այլ խօսքով, անյոյս պայմաններու մէջ զոհուիլը, ինքնազոհութիւնը, մինչեւ վերջին փամփուշտ կռուիլն ու նահատակուիլը հերոսական աքթեր չեն կրնար համարուիլ, այլ ընդհակառակը՝ անոնք կրնան վնասել հաւաքական շահերուն։ Հետեւաբար, վերապրիլը արդարացուցիչ է, քանի որ պայքարը տակաւին չէ աւարտած, կան տակաւին գալիք մարտեր, նոր կռուադաշտեր ու նոր մարտահրաւէրներ։ Այս պատճառաբանութեան լոյսին տակ կ’արդարացուի նաեւ Ռուբէնի նահանջը Սասունէն. Ռուբէնը իր առջեւ ունէր այլ առաքելութիւններ: Պէտք էր հաւաքել ու համախմբել վերապրող բեկորները, պէտք էր ապահովել հայ ժողովուրդի վերընձիւղումը, պէտք էր աշխատիլ հայկական պետութեան մը ստեղծման ի խնդիր, որ միաժամանակ երաշխիքը պիտի ըլլար Աղէտին ձախողութեան։ Իսկ Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք Ռուբէնը դարձեալ նոր առաքելութեան մը առջեւ է, ինչ որ նաեւ կ’արդարացնէ երկրէն իր այս նոր հեռացումը: Ան պէտք է նոր առիթներ օգտագործէ հակախորհրդային պայքարը շարունակելու համար: Ան պէտք է մանաւանդ գրի առնէ իր յուշերը, պէտք է վկայէ, կենդանի պահէ իր սեփական պատմութիւնը, որ միաժամանակ հիմնաքարը պիտի ըլլայ Սփիւռքի մէջ իր արդի ըմբռնումով նոր ազգի մը կերտումին ։

Ռուբէնի յուշերուն այս ձեւի ընթերցում մը, որուն մեկնակէտը այստեղ չանդրադարձուած դէպքերն ու անոնց նկատմամբ մեկնաբանութիւններն են՝ դարձեալ մեր առջեւ կը դնէ ամբողջացնող աղբիւրներու հարցը։ Ներկայ հատորով հանրութեան տրամադրութեան տակ կը դրուին այնպիսի աղբիւրներ, որոնք լոյս կը սփռեն Ռուբէնի կողմէ իր յուշերուն մէջ զանց առնուած կամ չյիշատակուած թեմաներու վրայ։ Այս նիւթերը կը վերածուին աղբիւրային քննադատութեան նոր գործիքներու, որոնք հնարաւոր կը դարձնեն Ռուբէնի յուշերուն քննադատական ընթերցումը։ Աւելի՛ն. այս նոր տպագրութիւնը Ռուբէնի յուշերը կ՝օժտէ նոր համաթեքսթով մը, ուր կարելի կ’ըլլայ աւելի լաւ ծանօթանալ Հանրապետութեան տարիներուն Ռուբէնի քաղաքական գործունէութեան, անոր առած որոշումներուն, զանազան հարցերու մասին անոր բռնած դիրքին եւ աւելի լաւ հասկնալ այս բոլորը։
Կը մնայ յուսալ որ այնպէս ինչպէս այս հատորով լոյս կ’ընծայուի Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային արխիւներէն հաւաքածոյ մը, օրին մէկը կարելի պիտի ըլլայ նաեւ տպագրուած տեսնել Ռուբէնի թղթակցութիւնը այն ժամանակներուն մասին երբ ան իբրեւ շարքային կուսակցական, ֆետայի, իսկ հետագային ալ երկար տարիներ Հ. Յ. Դաշնակցութեան բարձրագոյն մարմնի անդամ կը վարէր բազմազան պատասխանատու պաշտօններ։

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*