ՔԱՅԼԵՐԳ ՈՐԲԵՐՈՒ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄԻՈՒԹԵԱՆ (ԵՐԳԻ ՄԸ ՊԱՏՈՒՄԸ)

avo 1 ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

ՀԱՅՐԵՆԻՔ

Ապրիլ 2014-իբացառիկ
Հայոց Ցեղասպանութեան իրագործումէն` 1915-էն ետք, երբ կրկին կեանքը կը շարունակուէր, հայութիւնը կարիքը ունէր համախբուելու եւ իր կենցաղն ու մշակոյթը շարունակելու թէկուզ ոչ իր սեփական հողին վրայ, գէթ թեթեւցնելով իր ցաւերը: Այսպէս` Սուրիան ընդհանրապէս եւ Հալէպ քաղաքը յատկապէս, որպէս Եղեռնէն մազապուրծ փրկուածներ հայերու հոծ տարագրուողներու վայր, դարձաւ վերապրող հայութեան ապահով ու կեանքի կոչման սկզբնաղբիւրը. անոր համար է, որ Հալէպը Սփիւռս աշխարհի հայկական գաղութներուն ծանօթ է, որպէս Սփիւռքի Մայր Գաղութ:
Հալէպ քաղաքի մէջ հիմնուեցան զանազան հայկական դպրոցներ, եկեղեցիներ, ակումբներ, բարեսիրական ու մարզական զանազան միութիւններ եւ այս պարագան ընթացք առաւ Մերձաւոր Արեւելքի տարածքին:avo 2
Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյցը (Near East Relief) համաշխարհային պատերազմի պատճառած թշուառութիւնները նկատի առնելով զինադադրէն անմիջապէս ետք, առաջին պատեհ առիթին որբանոցներ հաստատեց այն կեդրոններուն մէջ, ուր կը հաւաքուէին որբերը պատերազմի ընթացքին կամ պատերազմէն վերջ, ուստի Ամերիկեան բարեգործական հաստատութեան ժրաջան ջանքերով 12.000-ի չափ Հայ երկսեռ որբեր միայն Սուրիոյ, Լիբանանի եւ Պաղեստինի շրջաններուն մէջ հաւաքուած էին, խնամուած որբանոց ապաստարաններուն մէջը : Այստեղ տեղին է յիշեցնել երախտապարտօրէն թէ Ամերիկեան Նպաստամատոյցը իր ամբողջ գործունէութեան ընթացքին ջերմ պաշտպանութիւնը վայելած է Սուրիոյ, Լիբանանի եւ Պաղեստինի կառավարութիւններուն:
Մարդասէր Ամերիկացիներ` “Near East Relief“ի ներքեւ ամէն կարելիութիւն ու աջակցութիւն ըրին վերապրողներուն, նոյնիսկ Կիլիկիոյ հայկական քաղաքներուն մէջ ինչպէս` Մարաշ եւ այլ վայրեր, որպէսզի փրկեն զանոնք ստոյգ մահէ: Արդ, անոնք նոյնացած էին գրեթէ իրենց գործած տեղացի հայերուն հետ եւ մեծ բարեբախտութիւն էր, որ Ամերիկեան Նպաստամատոյցի պաշտօնեաներն ալ արժանաւորապէս կատարած են իրենց մարդասիրական բարձր կոչումը : Այս պատճառով է արդէն հայութիւնը միասիրտ եւ միաբերան երախտապարտ է բոլոր ճշմարիտ մարդասէրներու, ինչ ազգի կամ կրօնքի ալ պատկանած ըլլան անոնք:avo 3
1915-1924 թուականներուն, երբ Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյցը իր մարդասիրական գործը կը կատարէր` որբերու հաւաքում, ստոյգ մահէ փրկել, սնանել, կրթութիւն եւ այլն, այս անգամ կը յղանար բոլորովին այլ միտք մը` որբերը որբանոցներէն դուրս ելլելէն ետք ապագայ կեանքին մասին գործնական ձեւ մը` որդեգրել որբերու յատուկ կազմակերպութեան մը գաղափարը, որուն անունը Ամերիկացիներու որոշումով անուանուեցաւ “Նիր Իսթ Լիկ“ (“Near East League“), որ կը մէկտեղէր հայ եւ օտարազգի որբեր իրարու հետ գործակցելով եւ իրարու հետ բարեկամութիւն հաստատելով, նախ որբանոցին, յետոյ գործի ասպարէզին մէջ իրարու նեցուկ ու պաշտպան կանգնելու: “Լիկ“ը զանազան շրջաններուն մէջ ունէր իր մասնաճիւղերը, յատկապէս մարզական գետնի վրայ: Ժամանակի ընթացքին կազմակերպութիւնը զարգացաւ եւ աւելի հանգամանքով. քանի որ Սուրիացի որբեր ինքնաբերաբար բաժնուեցան իրենց պարագաներուն քով հաստատուելով: Այստեղ ընթերցողին ուշադրութեան կը յանձնենք այն իրողութիւնը, որ “Նիր Իսթ Լիկ“ը թարգմանուած էր “Որբերու ընդհանուր միութիւն“ի: Էութեան մէջ ան որբերու միութիւն մըն էր, բայց “Նիր Իսթ Լիկ“ի տառացի թարգմանութիւնը “Որբերու ընդհանուր միութիւն“ չէր, բայց եւ այնպէս “լիկ“ կամ “Որբերու ընդհանուր միութիւն“ անունով գործեց եօթը տարի : Յետագային տեղի ունեցած վիճաբանութիւնները անուան փոփոխութեան վերջ տալու համար, որոշուեցաւ թարգմանել այսպէս` “Մերձաւոր Արեւելքի ընկերակցութիւն“:avo 4
“Որբերու ընդհանուր միութիւն“ը, որ ունէր յատուկ իր կանոնագիր ծրագիրը, ունէր նաեւ քայլերգը` “Քայլերգ որբերու ընդհանուր միութեան“ վերնագրով, որուն խօսքերուն հեղինակն է ազգային հասարակական գործիչ Միհրան Տամատեան, իսկ երաժշտութիւնը` Ռուս ամերիկացի, դաշնակահար եւ երգահան Արքատի Քուկել (Arkadie Kouguell, 1895-1985):

ՔԱՅԼԵՐԳ ՈՐԲԵՐՈՒ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄԻՈՒԹԵԱՆ

Մանկիկներ էինք դեռ մատաղի`
Երբ տուինք հայր, մայր, զոհ մի սուրբ դատի
Ու մենք մնացինք ծոցն անապատի
Որբ անպատսպար, մերկ ծարաւ նօթի
Բայց մեզ հայ օտար բարերարք անգին
Ըստոյգ մահուընէ դարձուցին կեանքին:

Խանդաղատօրէն ու սիրողաբար
Ըսին մեզ, “Որբ չէք, Ազգն է ձեզի հայր,
Մէկ մօր տեղ ունիք հիմա հազար մայր,
Եղբայր քոյր մ’ողբամք բոլո՛րդ քոյր եղբայր“:avo 5
Այսպէս հայ, օտար բարերարք անգին
Ըզմեզ դարձուցին յոյսին ու կեանքին:

Անոնք ջամբեցին մեզ հաց մարմնաւոր,
Ու տուին մեզ սնունդ մտաւոր,
Մեզ ընձեռեցին օժիտ հոգեւոր`
Առաքինի վարք, կենցաղ պատուաւոր.
Կեցցե՜ն հայ, օտար բարերարք անգին,
Որ մեզ դարձուցին լոյսին ու կեանքին:

Երբեմնի որբեր, ա՛լ հիմա չենք որբ,
Այլ պատանիներ, կոյսեր խանդաբորբ
Եւ ահա կազմած միութիւն մը սուրբ`
Պարտք մը կը ստանձնենք դժուարին ու նուրբ:
Կեցցե՜ն հայ, օտար բարերարք անգին,
Որ մեզ դարձուցին գիտակից կեանքին:

Ազգին մարդասէր, Ամերիկային,
Միշտ երախտապարտ, մենք ալ մեր կարգին
Կը կատարենք մեր պարտքը մարդկային
Եւ յոյս ունինք, որ մօտ ապագային`avo 7
Մեզմով պիտ պարզին բարերարք անգին,
Որ մեզ լծեցին բեղմնաւոր կեանքին:

Սեղմե՛նք շարքերնիս` միմեանց քաջալեր,
Առնե՛նք ձեռք ձեռքի զուգընթաց քայլեր.
Երանի՜ մեզմով մեր ազգը փայլէր,
Մեր վարք ու բարքին աշխարհ զմայլէր
Եւ օրհնէ՛ր յաւէտ բարերարքն անգին
Որ մեզ լծեցին շինարար կեանքին :

Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան Նպաստամատոյցը 15 տարուան հսկայ աշխատանք մը կատարելէ ետք, վերջ տուաւ իր որբապաշտպան գործին:
Այստեղ հպարտութեամբ պէտք է ըսել եւ միշտ յիշել, որ Եղեռնէն ազատած որբերը իբրեւ մարդ եւ իբրեւ հայ, աշխարհի տարածքին ցրուած` կազմեցին ընտանիք, դարձան այդ երկրի հաւատարիմ քաղաքացիներ, ուր սնան, աշխատեցան, ծառայեցին, միշտ իրենց յիշողութեան մէջ քանդակած պահելով իրենց ազգային աղէտի պատմութիւնը: Ահա այսպէս դաստիարակուեցան ու սնան հայ որբերը որբանոցներու մէջ: Վերոնշեալ երգն ալ այս բոլորը կը պարզաբանէ` անոնց անցած տաժանելի ու դաժան կեանքը, նայուածքնին դէպի առաջ դէպի փայլուն ապագայ հայավայել ձեւով, միշտ երախտապարտ իրենց երկրորդ հայրենիքներուն եւ բարձր պահելով հայու անունը, հետապնդելով Հայ Դատը:

1 Comment

  1. Dear Mr Katerjian
    Thanks for your article,I am searching for the music of the Hymn it is by Russian American composer and pianist Arkadie Kouguell,can you help me
    Best Regards
    Armen Kasbarian

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*